{"stem":"परुष","iast":"paruṣa","found":true,"koshas":14,"places":[{"kosha":"ABCH","kosha_title":"अभिधानचिन्तामणि","kosha_latn":"Abhidhānacintāmaṇi","ref":"2.184","page":"15","kind":"syn","gender":"क्ली","doubtful":false,"verse":["परुषं निष्ठुरं रूक्षं विक्रुष्टमथ घोषणा ।","उच्चैर्घुष्टं वर्णनेडा स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः ॥ २६९ ॥","श्लाघा प्रशंसार्थवादः सा तु मिथ्या विकत्थनम् ।"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/ABCH#ABCH.2.0.184","synonyms":["निष्ठुर","रूक्ष","विक्रुष्ट","घोषणा","उच्चैर्घुष्ट","वर्णना","ईडा","स्तव","स्तोत्र","स्तुति","नुति","श्लाघा","प्रशंसा","अर्थवाद","विकत्थन"]},{"kosha":"ABCH","kosha_title":"अभिधानचिन्तामणि","kosha_latn":"Abhidhānacintāmaṇi","ref":"6.1387","page":"53","kind":"syn","gender":"वि","doubtful":false,"verse":["निष्ठुरः कक्खटः क्रूरः परुषः कर्कशः खरः ॥ १३८६ ॥","दृढः कठोरः कठिनो जरठः कोमलः पुनः ।","मृदुलो मृदुसोमालसुकुमारा अकर्कशः ॥ १३८७ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/ABCH#ABCH.6.0.30","synonyms":["निष्ठुर","कक्खट","क्रूर","कर्कश","खर","दृढ","कठोर","कठिन","जरठ","कोमल","मृदुल","मृदु","सोमाल","सुकुमार","अकर्कश"]},{"kosha":"AMAR","kosha_title":"नामलिङ्गानुशासनम्","kosha_latn":"Amarakośa","ref":"1.6.19","page":null,"kind":"syn","gender":"वि","doubtful":false,"verse":["निष्ठुरं परुषं ग्राम्यमश्लीलं सूनृतं प्रिये ।","सत्येऽथ सङ्कुलक्लिष्टे परस्परपराहतम् ॥ १९ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/AMAR#AMAR.1.6.33","synonyms":["निष्ठुर","ग्राम्य","अश्लील","सूनृत","सङ्कुल","क्लिष्ट"]},{"kosha":"AMAR","kosha_title":"नामलिङ्गानुशासनम्","kosha_latn":"Amarakośa","ref":"3.3.161","page":null,"kind":"artha","gender":null,"doubtful":false,"verse":["द्वौ चाम्लपरुषौ शुक्तौ शिती धवलमेचकौ ।"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/AMAR#AMAR.3.3.161","head":"शुक्त"},{"kosha":"ARMH","kosha_title":"हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला)","kosha_latn":"Abhidhānaratnamālā (Halāyudha)","ref":"4.783","page":"0089","kind":"syn","gender":"वि","doubtful":false,"verse":["स्मृतं परुषमस्निग्धमाचारातिक्रमः क्रिया ।","उच्चण्डमप्रलम्बं स्यान्माढिः पत्त्रशिरा स्मृता ॥ ७८३ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/ARMH#ARMH.4.0.98","synonyms":["अस्निग्ध","आचारातिक्रम","क्रिया","उच्चण्ड","अप्रलम्ब","माढि","पत्त्रशिरा"]},{"kosha":"BPNT","kosha_title":"बालप्रबोधिका","kosha_latn":"Bālaprabodhikā","ref":"12.256","page":"0089","kind":"syn","gender":"पुं","doubtful":false,"verse":["परुषः पाण्डखर्जूरे तस्मिन् खर्जूरिकाऽल्पके ।","केतक्यां क्रकचच्छत्रा पुष्पे भोगवतीति च ॥ २५६ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/BPNT#BPNT.12.0.55","synonyms":["पाण्डखर्जूर","खर्जूरिका","केतकी","क्रकचच्छत्रा","भोगवती"]},{"kosha":"DKDD","kosha_title":"धरणिकोश","kosha_latn":"Dharaṇikośa","ref":"15.1.7","page":"0061","kind":"artha","gender":null,"doubtful":false,"verse":["घृतमाज्यं घृतं तोये युतं न्याये च संहते ।","रक्तः क्रीडारते रक्ते शुक्तं स्यात्परुषाम्लयोः ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/DKDD#DKDD.15.1.7","head":"शुक्त"},{"kosha":"KDKS","kosha_title":"कल्पद्रुकोशः","kosha_latn":"Kalpadrukośa","ref":"1.11.97","page":"0259","kind":"syn","gender":"क्ली","doubtful":false,"verse":["धाराफलो मुद्गरकः परुषं तु परूषकम् ।","नीलमण्डलमल्पास्थि गिरिपीलु परावतम् ॥ ९७ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/KDKS#KDKS.1.11.97","synonyms":["धाराफल","मुद्गरक","परूषक","नीलमण्डल","अल्पास्थि","गिरिपीलु","परावत"]},{"kosha":"KDKS","kosha_title":"कल्पद्रुकोशः","kosha_latn":"Kalpadrukośa","ref":"3.2.75","page":"0447","kind":"syn","gender":"क्ली","doubtful":false,"verse":["अत्यर्थमधुरं सान्त्वं संगतं हृदयंगमम् ।","परुषं निष्ठुरं रूक्षं विक्रुष्टं क्लिष्टमस्फुटम् ॥ ७५ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/KDKS#KDKS.3.2.75","synonyms":["सान्त्व","संगत","हृदयंगम","निष्ठुर","रूक्ष","विक्रुष्ट","क्लिष्ट","अस्फुट"]},{"kosha":"KDKS","kosha_title":"कल्पद्रुकोशः","kosha_latn":"Kalpadrukośa","ref":"3.2.81","page":"0447","kind":"syn","gender":"क्ली","doubtful":false,"verse":["परुषं निष्ठुरं रूक्षं विक्रुष्टं चाप्यथ स्तुतिः ।","वर्णनेडा प्रशंसा स्यान्नुतिः श्लाघा स्तवो नवः ॥ ८१ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/KDKS#KDKS.3.2.81","synonyms":["निष्ठुर","रूक्ष","विक्रुष्ट","स्तुति","वर्णना","इडा","प्रशंसा","नुति","श्लाघा","स्तव","नव"]},{"kosha":"KKTV","kosha_title":"कोषकल्पतरु","kosha_latn":"Koṣakalpataru","ref":"1.5.52","page":"0071","kind":"syn","gender":"वि","doubtful":false,"verse":["विक्रुष्टं किल निष्ठुरं च परुषं रूक्षं तथाश्लीलकं","ग्राम्यं ग्रस्तमिदं विलुप्तपदकं म्लिष्टं पुनश्चास्फुटम् ।","क्षिप्रोक्तं तु निरस्तमाहतमिदं मिथ्यार्थकं स्यादथा-","वध्य(द्यं?)व्यर्थ[46a]मबद्धकं तु विफलं चोच्चावचं तद्भवेत् ॥ ५२ ॥"],"metre":"sardulavikridita","metre_status":"partial","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/KKTV#KKTV.1.5.154","synonyms":["विक्रुष्ट","निष्ठुर","रूक्ष","अश्लीलक","ग्राम्य","ग्रस्त","म्लिष्ट","निरस्त","आहत","अवद्य","व्यर्थ","अबद्धक","उच्चावच"]},{"kosha":"KKTV","kosha_title":"कोषकल्पतरु","kosha_latn":"Koṣakalpataru","ref":"1.5.166","page":"0073","kind":"syn","gender":"वि","doubtful":false,"verse":["क्रूरः खरः कठोरः कर्क्कशमस्त्री कठो जरठः ।","कक्खट-खक्खट-परुषा निष्ठुर-कठिनौ च कर्करोऽप्यत्र ॥ १६६ ॥"],"metre":"udgiti","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/KKTV#KKTV.1.5.167","synonyms":["क्रूर","खर","कठोर","कर्क्कश","कठ","जरठ","कक्खट","खक्खट","निष्ठुर","कठिन","कर्कर"]},{"kosha":"KKTV","kosha_title":"कोषकल्पतरु","kosha_latn":"Koṣakalpataru","ref":"6.30.47","page":"0374","kind":"head","gender":null,"doubtful":false,"verse":["स्यात्सूक्ष्मकाले परुषं तु रूक्षे","चित्रेऽन्यवन्निष्ठुरभाषके च ।","स्यात्पूरुषाभः पुरुषो नरे च","क्षेत्रज्ञपुंनागकवृक्षयोश्च ॥ ४७ ॥"],"metre":"indravajra","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/KKTV#KKTV.6.30.60","meanings":["रूक्ष","चित्र","निष्ठुरभाषक"]},{"kosha":"NGSH","kosha_title":"निघण्टुशेष","kosha_latn":"Nighaṇṭuśeṣa","ref":"1.177","page":"0097","kind":"syn","gender":"पुं","doubtful":false,"verse":["परूषके स्यादल्पास्थि परुषो नीलपर्णकः ।","परापरः परुश्चेरुः परिमण्डल इत्यपि ॥ १७७ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/NGSH#NGSH.1.0.175","synonyms":["अल्पास्थि","नीलपर्णक","परापर","परु","चेरु","परिमण्डल"]},{"kosha":"NMMD","kosha_title":"नाममाला","kosha_latn":"Nāmamālā (Dhanañjaya)","ref":"155","page":"0075","kind":"syn","gender":"वि","doubtful":false,"verse":["कठोरं कठिनं स्तब्धं कर्कशं परुषं दृढम् ।","अश्लीलं काहलं फल्गु कोमलं मृदु पेशलम् ॥ १५५ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/NMMD#NMMD.0.0.155","synonyms":["कठोर","कठिन","स्तब्ध","कर्कश","दृढ","अश्लील","काहल","फल्गु","कोमल","मृदु","पेशल"]},{"kosha":"NSKS","kosha_title":"नानार्थार्णवसंक्षेप","kosha_latn":"Nānārthārṇavasaṃkṣepa","ref":"2.5.1387","page":"0161","kind":"artha","gender":null,"doubtful":false,"verse":["आपन्ने परुषेऽम्ले चं शुल्कं त्वस्त्री महीपतेः ।","मार्गादिषु प्रदेयेऽर्थे विवाहाय वराद्धने ॥ १३८७ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/NSKS#NSKS.2.5.1387","head":"शुक्त"},{"kosha":"NSKS","kosha_title":"नानार्थार्णवसंक्षेप","kosha_latn":"Nānārthārṇavasaṃkṣepa","ref":"3.4.39","page":"0044","kind":"syn","gender":"पुं","doubtful":false,"verse":["आयत्ते पतितस्त्वेष धर्मशास्त्रनिरूपितः ।","द्विजातिकर्मभ्योः हीने प्रस्कन्ने परुषः पुनः ॥ ३९ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/NSKS#NSKS.3.4.39","synonyms":[]},{"kosha":"NSKS","kosha_title":"नानार्थार्णवसंक्षेप","kosha_latn":"Nānārthārṇavasaṃkṣepa","ref":"3.4.40","page":"0044","kind":"head","gender":null,"doubtful":true,"verse":["अस्निग्धे कर्बुरे मिश्रे तथा निष्ठुरभाषिते ।","प्रयोक्ता तूत्तमर्णे स्यात् तथैव स्यात् प्रयोजके ॥ ४० ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/NSKS#NSKS.3.4.40","meanings":["अस्निग्ध","कर्बुर","मिश्र","निष्ठुरभाषित"]},{"kosha":"PRMM","kosha_title":"परमानन्दीयनाममाला","kosha_latn":"Paramānandīyanāmamālā","ref":"2.185","page":"0027","kind":"syn","gender":"वि","doubtful":false,"verse":["हृद्यं श्रव्यं मनोहारि सुस्पष्टं प्रकटोक्तिकम् ।","अनृतं वितथालीके परुषे रूक्षनिष्ठुरे ॥ १८५ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/PRMM#PRMM.2.0.185","synonyms":["हृद्य","श्रव्य","मनोहारिन्","सुस्पष्ट","प्रकटोक्तिक","अनृत","वितथ","अलीक","रूक्ष","निष्ठुर"]},{"kosha":"PRMM","kosha_title":"परमानन्दीयनाममाला","kosha_latn":"Paramānandīyanāmamālā","ref":"3.279","page":"0087","kind":"syn","gender":"वि","doubtful":true,"verse":["मन्दोष्णश्च कवोष्णश्च कदुष्णः कोष्ण इत्यपि ।","कर्कशः पुरुषः क्रूरः कक्खटो निष्ठुरः पुनः ॥ २७९ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/PRMM#PRMM.3.0.279","synonyms":["मन्दोष्ण","कवोष्ण","कदुष्ण","कोष्ण","कर्कश","क्रूर","कक्खट","निष्ठुर"]},{"kosha":"PRMM","kosha_title":"परमानन्दीयनाममाला","kosha_latn":"Paramānandīyanāmamālā","ref":"5.7.119","page":"0176","kind":"artha","gender":null,"doubtful":false,"verse":["कर्कशः परुषे तिग्मे खड्गे साहसिके दृढे ।","कुमारो युवराजे च कार्तिकेयेऽपि बालके ॥ ११९ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/PRMM#PRMM.5.7.37","head":"कर्कश"},{"kosha":"PRMM","kosha_title":"परमानन्दीयनाममाला","kosha_latn":"Paramānandīyanāmamālā","ref":"5.18.275","page":"0197","kind":"artha","gender":null,"doubtful":false,"verse":["निस्त्रिंशः परुषे खड्गे निषधः स्वरदेशयोः ।","निवेशो रचनानीकविवाहेषु पुरेऽप्यथ ॥ २७५ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/PRMM#PRMM.5.18.17","head":"निस्त्रिंश"},{"kosha":"PRMM","kosha_title":"परमानन्दीयनाममाला","kosha_latn":"Paramānandīyanāmamālā","ref":"5.19.308","page":"0201","kind":"head","gender":null,"doubtful":false,"verse":["परुषं कर्कशे रूक्षे पुद्गलः कायवित्तयोः ।","प्रधानं प्रकृतौ पूज्ये महामात्रात्मनोरपि ॥ ३०८ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/PRMM#PRMM.5.19.26","meanings":["कर्कश","रूक्ष"]},{"kosha":"SNVS","kosha_title":"सुशीलनाममाला","kosha_latn":"Suśīlanāmamālā","ref":"3.389","page":"0050","kind":"syn","gender":"वि","doubtful":false,"verse":["स्याद्धृदयंगमं चैव सङ्गतं परुषं वचः ।","विक्रुष्टं निष्ठुरं रुक्षमुच्चैर्घुंष्टं तु घोषणा ॥ ३८९ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"partial","flags":[{"rule":"metre","found":"anustubh · pāda 1 syl. 3 द (sub)"}],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/SNVS#SNVS.3.0.351","synonyms":["हृदयंगम","सङ्गत","विक्रुष्ट","निष्ठुर","रुक्ष","उच्चैर्घुष्ट","घोषणा"]},{"kosha":"SNVS","kosha_title":"सुशीलनाममाला","kosha_latn":"Suśīlanāmamālā","ref":"7.2520","page":"0408","kind":"syn","gender":"वि","doubtful":false,"verse":["कठोरः कठिनो मूर्तं मूर्तिमत् परुषस्तथा ।","जठरो जरठश्चैव जरढश्च खरः पुनः ॥ २५२० ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/SNVS#SNVS.7.0.53","synonyms":["कठोर","कठिन","मूर्त","मूर्तिमत्","जठर","जरठ","जरढ","खर"]},{"kosha":"SRMS","kosha_title":"शब्दरत्नावली","kosha_latn":"Śabdaratnāvalī","ref":"2.1.389","page":"0028","kind":"syn","gender":"वि","doubtful":false,"verse":["अथ कर्कशवाक्ये तु परुषं निष्ठुरञ्च तत् ।","भण्डादिवचने तु स्यादश्लीलं ग्राम्यमित्यपि ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/SRMS#SRMS.2.1.389","synonyms":["निष्ठुर","अश्लील","ग्राम्य"]},{"kosha":"SRMS","kosha_title":"शब्दरत्नावली","kosha_latn":"Śabdaratnāvalī","ref":"3.4.81","page":"0063","kind":"syn","gender":"पुं","doubtful":false,"verse":["झावुकः पिचुलो झावुर्झावूरपि निगद्यते ।","काफलः कट्फलः कुम्भी कैटर्यः परुषोऽपि च ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/SRMS#SRMS.3.4.81","synonyms":["झावुक","पिचुल","झावु","झावू","काफल","कट्फल","कुम्भी","कैटर्य"]},{"kosha":"SRMS","kosha_title":"शब्दरत्नावली","kosha_latn":"Śabdaratnāvalī","ref":"3.4.302","page":"0079","kind":"syn","gender":"क्ली","doubtful":false,"verse":["ग्रन्थिर्ना परुषं क्लीबे परु पर्व च पर्वकम् ।","शरो मुञ्जस्तेजनकः सरः स्यात् गुन्द्र इत्यपि ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/SRMS#SRMS.3.4.302","synonyms":["ग्रन्थि","परुस्","पर्वन्","पर्वक","शर","मुञ्ज","तेजनक","सर","गुन्द्र"]},{"kosha":"SRMS","kosha_title":"शब्दरत्नावली","kosha_latn":"Śabdaratnāvalī","ref":"7.31.21","page":"0293","kind":"head","gender":null,"doubtful":false,"verse":["नहुषो नागभेदे स्यात्सूर्यवंशनृपान्तरे ।","निकषः शानफलके स्त्रियां राक्षसमातरि ॥","निमेषनिमिषौ कालप्रभेदेऽक्षिनिमीलने ।","परुषं कर्बुरे रूक्षे तथा निष्ठुरभाषणे ॥","प्रदोषः पुंसि दोषे स्यात्तथा च समयान्तरे ।","प्रत्यूषः स्याद्दिनमुखे चण्डांशुवसुभेदयोः ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/SRMS#SRMS.7.31.21","meanings":["कर्बुर","रूक्ष","निष्ठुरभाषण"]},{"kosha":"VJYP","kosha_title":"वैजयन्ती","kosha_latn":"Vaijayantī","ref":"3.3.222","page":"0063","kind":"syn","gender":"पुं","doubtful":false,"verse":["खपुरः पुगपट्टोऽथ मधुक्षीरो महारसः ।","परुषः पाण्डुखर्जूरौ तस्मिन् खर्जूरिकाल्पके ॥ २२२ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/VJYP#VJYP.3.3.222","synonyms":["खपुर","पुगपट्ट","मधुक्षीर","महारस","पाण्डु","खर्जूर","खर्जूरिका"]},{"kosha":"VJYP","kosha_title":"वैजयन्ती","kosha_latn":"Vaijayantī","ref":"5.3.3","page":"0196","kind":"syn","gender":"वि","doubtful":false,"verse":["सत्यं तथ्यमृतं सम्यक् समीचीनं तथार्थवाक् ।","कर्कशे परुषो रूक्षो मठरः खोरणः खरः ॥ ३ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/VJYP#VJYP.5.3.3","synonyms":["सत्य","तथ्य","ऋत","सम्यक्","समीचीन","अर्थवाच्","रूक्ष","मठर","खोरण","खर"]},{"kosha":"VJYP","kosha_title":"वैजयन्ती","kosha_latn":"Vaijayantī","ref":"5.3.38","page":"0199","kind":"syn","gender":"पुं","doubtful":false,"verse":["मधुबोलः सोरणश्च क्वचिदंत्यः करोलकः ।","सस्वाद्वंम्लकटौ तिक्ते लीसुषः परुषः पुनः ॥ ३८ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/VJYP#VJYP.5.3.38","synonyms":["मधुबोल","सोरण","करोलक","लीसुष"]},{"kosha":"VJYP","kosha_title":"वैजयन्ती","kosha_latn":"Vaijayantī","ref":"6.4.18","page":"0229","kind":"artha","gender":null,"doubtful":false,"verse":["शुभ्रं शुक्ले भास्वरे च शुक्तं तु परुषाम्लयोः ।","सभ्यः सामाजिके साधौ सव्यो दक्षिणवामयोः ॥ १८ ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/VJYP#VJYP.6.4.18","head":"शुक्त"},{"kosha":"VJYP","kosha_title":"वैजयन्ती","kosha_latn":"Vaijayantī","ref":"7.4.20","page":"0255","kind":"head","gender":null,"doubtful":false,"verse":["मिश्रास्निग्धौ च परुषौ प्रगाढो गहने दृढे ।","पामरोऽपशदेऽज्ञे च बालिशो बालमूर्खयोः ॥ २० ॥"],"metre":"anustubh","metre_status":"full","flags":[],"url":"https://kosha.sanskrit.site/k/VJYP#VJYP.7.4.20","meanings":["मिश्र","अस्निग्ध"]}],"truncated":false,"source":"Vidyāsthāna Kośa, https://kosha.sanskrit.site"}