All kośas › Dvirūpādikośa
द्विरूपादिकोश Dvirūpādikośa
267 verses · text only, tagging comes next
Part 1 (1/3)
अथ श्रीहर्षकृत द्विरूपादिकोशप्रारम्भः—(उपयुक्तांशसङ्ग्रह्पुस्तकात्)श्लो ॥ तुषाराद्रिप्रतीकाशं तुलसीदामभूषणं ।
1
अनुष्टुप्metre not read in every line
(१)उमारमणसुत्राम विरिंच्यादिसुरांचितं ।समस्तविघ्नहन्तारमर्वाननमहं भजे ॥
3
अनुष्टुप्metre not read in every line
(२) प्रबोधमाधातुमशाब्दिकानां कृपामवाप्तुं च सतांकवीनां ।द्विरूपकोशो रचितो विचार्य बहुप्रबन्धस्थितशब्दभेदान् ॥
4
उपेन्द्रवज्रा
॥ कृपामुपेत्यापि सतां कवीनां कृतो मया रूपमवाप्य शब्द ३ ॥
5
भेदप्रकाशोखिलवाङ्मयार्थः ।ज्ञात्वा च पूर्वप्रचुरान्प्रयोगान् प्रामाणिकोदाहरणानि मत्वा ।रूपादिभेदेष्वपि लक्षणेषु विचक्षणो निश्चिनुयात्सुशब्दान् ॥
6
इन्द्रवज्राmetre not read in every line
(४) द्विलिङ्गताच्प्रत्ययहल्कृताम्भिदां सपञ्चकद्वित्रिचतुःप्रकारात् ।भूमैकवाचित्वमपीह वाचां श्रीहर्षसूरिर्वितनोति कोशे ॥
7
upajati mixed
नादपि ।सन्देहस्यानपगमाद्यथामातृकमङ्कितम् ॥ न तत्र मम दोषोस्ति तदन्विष्याखिलं पुनः ।
12
अनुष्टुप्metre not read in every line
द्विरूपपद्धतिर्यथा — द्विरूपकोशे अ,आ, एतदादिशब्दाः ।भवेदन्धुस्तथाऽऽधुश्च स्यादहिस्त्वहिकोऽपि च ।भवेदन्धं कबन्धञ्चाप्यहो आहो प्रकीर्तितः ॥ १ ॥
1
अनुष्टुप्metre not read in every line
अरे चारेऽस्रमास्रं सात्यश्चान्तोऽश्रु चास्रुवत् ।अर्द्रमार्द्रञ्चाभ्रमाभ्रमम्लश्चाम्लः प्रकीर्तितः ॥ २ ॥
2
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
विद्यादगारमागारमपगामापगामपि ।अरातिमारातिमथो गस्त्योगस्तिरेव च ॥ ४ ॥
4
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 रा (syllables merged)
अध्युष्टं चाप्यध्युषितमभ्यूषोभ्युष एव च ।अप्सरा अप्यप्सरस अगुरुश्चागरुस्तथा ॥ ६ ॥
6
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 प्य (wrong syllable)
अपोगण्डस्तु पोगण्डोऽप्यपिधानं पिधानकं ।अवतारश्चावतरोऽवहितं वहितं तथा ॥ १३ ॥
13
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 श्चा (wrong syllable)
अन्तरिक्षं चान्तरीक्षमार्यश्चार्यः प्रकीर्तितः ।आटिरात्रिर्भवेच्चाहि तुन्डिको य्पहितुण्डिकः ॥ १४ ॥
14
अनुष्टुप्
आशीराश्याजिराजी स्या दाळिश्चाळी च कथ्यते ।आश्रिरश्रिर्निगदिता स्यादायस्त्वायुषा सह ॥ १५ ॥
15
अनुष्टुप्
आमिक्षा स्यादमिक्षा चाप्यापान्यास्थानमित्यपि ।अश्रयाशोऽप्याश्रयाशो भवेदान्वीषकी तथा ॥ १८ ॥
18
अनुष्टुप्
आ -इ-उ-ऋ-ए-ऐ-कआन्वीक्षकीसमाचारग्वधारागवधौ स्मृतौ ।स्यातामाकारणाकाराविष्टमीष्टमपि स्मृतम् ॥ १८ ॥
18
अनुष्टुप्metre not read in every line
इन्दिरास्यात्तथेन्दीरापीङ्गुदीचेङ्गुदोऽपि च ।इषिका स्यादिषीका च स्यादीपेशा तथैव च ॥ १९ ॥
19
अनुष्टुप्
ईश्वरी चेश्वरा च स्या दुतमूतमपि स्मृतं ।उक्थमुक्थ्यमपि प्रोक्तमुषाप्यूषा निगद्यते ॥ २० ॥
20
अनुष्टुप्
भवेदुल्लोच ऊल्लोच उन्नायश्चोन्नयस्तथा ।उशीरोऽप्युशिरश्च स्यादुच्छ्रायोऽप्युच्छ्रयस्तथा ॥ २३ ॥
23
अनुष्टुप्
उन्दुरुश्चाप्युदीरुस्स्यादुदूखलमुलूखलं ।ऊर्मिश्चोर्मी तथोरुस्स्यादूरू ऋश्यश्च ऋष्यवत् ॥ २४ ॥
24
अनुष्टुप्
ऋषिश्चापि ऋषी च स्या दृभूकऋभुकस्तथा ।ऋश्यप्रोक्ता ऋष्यप्रोक्ता प्येधमाहुस्तधैधसा ॥ २५ ॥
25
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ऋ (wrong syllable)
ऐलबिलश्चैडबिड औशीरं चौशिरं तथा ।कङ्गुः कङ्गूश्च कथिता कोषः कोशः कषा कशा ॥ २६ ॥
26
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 2 ल (wrong syllable)
क्रिमिःकृमिस्तथा कर्षःकरिषस्स्यात्कुथःकुथा ।भवेत्कक्ष्या च कक्षा च क्रोडाक्रोडं प्रकीर्तितम् ॥ २७ ॥
27
अनुष्टुप्
केळीकेळिरपि प्रोक्ता काषं काशं प्रचक्षते ।भवेत्कुणिश्च कूणिश्च कारूः कारुरपि स्मृतः ॥ २८ ॥
28
अनुष्टुप्
भवेत्कलिश्च कलिका कुपःकूपः प्रकीर्तितः ।क्लिष्टं क्लिशितमप्याहुः क्रीतं क्रीणं प्रकीर्तितम् ॥ २९ ॥
29
अनुष्टुप्
कुद्दाललश्च कुदालश्च करिण्यां कारिणीति च ।कुशलं कुसलं चापि कोसलोत्तरकोसला ॥ ३२ ॥
32
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
कंखणश्चापि कंखाण कोंकाणश्चापि कोंकणः ।किमीरोऽपि किम्मीरस्स्यात्काकणी काकणिस्तथा ॥ ३५ ॥
35
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 कि (wrong syllable)
कन्धरा कन्धरश्च स्यात्करम्भश्च करम्भया ।कुर्कुरः कुक्कुरोपि स्यात्कुसुमं सुममित्यपि ॥ ३६ ॥
36
अनुष्टुप्
करवालः करपालः किकिदीविः किकीदिविः ।कौलटेयः कौलटेरः कृष्णशारो भवेत्तथा ॥ ४१ ॥
41
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 र (wrong syllable)
कौमोदकी कान्यकुब्जं कन्याकुब्जमपि स्मृतं ।खड्गं खड्गः खनी च स्यात्खनिः खेदश्च खेदनम् ॥ ४३ ॥
43
अनुष्टुप्
खरा स्यात्खलिका चापि खुरकः क्षुरकस्तथा ।खलिनं च खलीनं च क्षुरप्रस्स्यात्क्षुरप्रकः ॥ ४४ ॥
44
अनुष्टुप्
खण्डपर्शुः खण्डपरशुः गुप्तं गोपायितं तथा ।गूढं गूढो गुरुर्गुर्वी गृध्नुर्गर्धन इत्यपि ॥ ४५ ॥
45
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
गर्तो गर्तागिरागीश्च गृहाश्च गृहमुच्यते ।गवी गौश्च ग्रसो ग्रासो गोदा गोदावरी तथा ॥ ४६ ॥
46
अनुष्टुप्
गन्धो गन्धाग्रहोग्राहः गुम्भो गुम्भनमुच्यते ।गन्धर्वोपि च गान्धर्वो गाण्डीवं गाण्डिवं तथा ॥ ४७ ॥
47
अनुष्टुप्
गुग्गुलुर्ग्गुग्गुलोपि स्यात् गम्भीरं च गभीरवत् ।गारुडो गरुडश्च स्यात् ग्रथितं ग्रन्धितं समे ॥ ४८ ॥
48
अनुष्टुप्
गिरीशो गिरिशश्च स्यात् गीरितं गिळितं समे ।गोधिका चापि गुधिका गीर्वाणो गीर्वणोऽपि च ॥ ५० ॥
50
अनुष्टुप्
गन्धवाहो गन्धवहो गण्डभेरुण्डवत्स्मृतः ।भेरुण्डश्चाथ घटवद्घटी चापि प्रकीर्तिता ॥ ५१ ॥
51
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ग (wrong syllable)
घ्राणं घ्रातमपि प्रोक्तं घटी च घटिका तथा ।घनो घनाघनश्चापि चञ्चुश्चुञ्चूः प्रकीर्तिता ॥ ५२ ॥
52
अनुष्टुप्
चितिश्चापि चिता चेष्टा चेष्टश्चूडा च चूडवत् ।चण्डालोऽपि च चाण्डालश्चमसश्चामसस्तथा ॥ ५४ ॥
54
अनुष्टुप्
पुटश्चिपुटिश्चस्स्यात् चातुर्यं चातुरीति च ।चक्राङ्गी चापि वक्राङ्गी चतुरश्चातुरस्तथा ॥ ५७ ॥
57
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
छदश्च च्छदनं छन्नं छादितं स्याज्जराजराः ।ज्येष्ठो ज्यैष्ठ्यो जपो जापो जोषा योषा जडं जलम् ॥ ५९ ॥
59
अनुष्टुप्
ज्योत्स्नी ज्योत्स्ना तथा प्रोक्ता जाया यायापि कीर्तिता ।जिह्वा जिंहापि कथिता जृम्भा जृम्भणमित्यपि ॥ ६० ॥
60
अनुष्टुप्
जामातापि च यामाता जटीलो जटिलोपि च ।जाम्बवान् जम्बवोऽपि स्यात् जम्बूको जम्बुकोऽपि च ॥ ६२ ॥
62
अनुष्टुप्
डिण्डीरो डिण्डिरोपि स्यात् ढक्की ढक्का च कथ्यते ।तलस्तालः तृषा तृष्णा तालस्ताडस्तनुस्तनूः ॥ ६५ ॥
65
अनुष्टुप्
तोकं तोकस्त्वचात्वक्च तन्द्री तन्द्रा तुषस्तु सः ।तप्तं च तपितं त्रातं त्राणं चापि तटी तटम् ॥ ६६ ॥
66
अनुष्टुप्
तिष्यस्त्रिष्यस्त्विषात्विट्च तारातारमपि स्मृतं ।तपश्च तपसा प्रोक्ता तमश्च तमसा तथा ॥ ६७ ॥
67
अनुष्टुप्
त्रापुषं त्रापुषश्चस्स्यात् त्रिणता तृणतापि च ।तारकं तारका चापि ।त्र्यम्बकश्च त्रियम्बकः ॥ ६९ ॥
69
अनुष्टुप्
तिमितं स्तिमितं चापि तिलिप्सस्स्यात् तिलित्सवत् ।तरणिस्तरणी चापि तुवरस्तूवरोपि च ॥ ७१ ॥
71
अनुष्टुप्
दोर्दोषा द्यौर्दिवं प्रोक्तं द्वार्द्वारमपि कथ्यते ।दृग्दृशा च तथा दूती दूतिर्दासश्च दाशवत् ॥ ७३ ॥
73
अनुष्टुप्
दान्तं च दमितं चापि दिष्टिर्दृष्टिरपि स्मृता ।भवेद्दवश्च दावश्च ।दोला डोला च कथ्यते ॥ ७४ ॥
74
अनुष्टुप्
स्याद्दारा चापि दाराश्च दूत्यं दौत्यमपि स्मृतं ।द्रोणी दोणी च दासेरदासेयौ कथितौ समौ ॥ ७५ ॥
75
अनुष्टुप्
धूम्रश्च धूमलश्चापि धृष्टोधृष्णुरपि स्मृतः ।भवेद्धम्मिल्लधम्मेल्लौ धवित्रं स्याद्धवित्रकं ॥ ७८ ॥
78
अनुष्टुप्
नैवेद्यं च निवेद्यं च निकुंजः कुंज एव च ।नडमीनो नलमीनो नारायणनरायणौ ॥ ८५ ॥
85
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ल (wrong syllable)
नीराजनं तथा नीरा जना च परिकीर्तिता ।प्राग्र्यः प्राग्रसरश्चापि पंगुः पंगूश्च कथ्यते ॥ ८६ ॥
86
अनुष्टुप्
पृश्निश्च पृश्निपर्णी च प्रावृट्प्रावृषया सह ।पशुश्च पर्शुका चापि प्लिहप्लीहागगदेपि च ॥ ८७ ॥
87
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
पुष्यः पौषस्तथा पूर्णं पूरितं च प्रकीर्तितं ।पिष्टं च पिषितं प्रुष्टं प्लुष्टं चापि पविर्भविः ॥ ८८ ॥
88
अनुष्टुप्
प्रायश्च प्रायसा तुल्यः पर्घस्स्यात्त् परिघस्तथा ।पुरश्च पुरतः प्रोक्तं पथः पंथाश्च कथ्यते ॥ ८९ ॥
89
अनुष्टुप्
भवेत्पांसुश्च पांशुश्च प्राणाः प्राणोऽपि स्मृतः ।प्रत्नं प्रतनमप्याहुः प्रज्ञः प्राज्ञश्च गद्यते ॥ ९० ॥
90
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
प्रियालस्स्यात् प्रियालश्च परेतः प्रेत उच्यते ।पत्रंगमपि पत्राङ्गं परशस्स्पर्श एव च ॥ ९२ ॥
92
अनुष्टुप्
पूरुषः पूरुषश्चापि परशूःपरशुस्तथा ।प्रततिर्व्रतति श्चापि प्रादेशोऽपि प्रदेशवत् ।पिटकः पेटकश्चापि पललं पलमित्यपि ॥ ९३ ॥
93
अनुष्टुप्
पृथुलं पृथु चापि स्यात् प्रग्राहः प्रग्रहोऽपि च ।स्यात्पलाण्डुः पलण्डु श्च प्रचेताश्च प्रचेतसः ॥ ९४ ॥
94
अनुष्टुप्
पल्यंकिका च पल्यंकः प्रक्वाणः प्रक्वणोऽपि च ।प्रियाळू स्स्यात्त प्रियाळुश्च पाटली पाट्ला तथा ॥ ९५ ॥
95
अनुष्टुप्metre not read in every line
पुळिन्दस्स्यात् पुळिन्दोऽपि पृषतः पृषदित्यपि ।प्रत्यूषः प्रत्युषश्चापि परिखा परिघा समे ॥ ९६ ॥
96
अनुष्टुप्
स्यात्पल्लवः पल्लविकः पुलकश्च पुलो भवेत् ।पोतवाहः पोतवहः पुनर्वसु पुनर्वसु ॥ ९८ ॥
98
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 पो (wrong syllable)
पारङ्गतं पारगत् पतद्ग्राहः पतद्ग्रहः ।पराक्रमो विक्रमश्च प्रतीचीनं प्रतिंचनम् ॥ ९९ ॥
99
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 पा (syllables merged)
पृषदश्यः पुष्पवन्तौ पुष्पवद्भ्यां समौ स्मृतौ ।परीसृता परिसृता भवेत्पाटच्चरस्तथा ।पाटचारः परीरम्भः १०१ ॥
115
अनुष्टुप्metre not read in every line
परिरम्भो निगद्यते ।भवेत्प्रोष्ठपदाभाद्रपदा परिमळस्तथा ।परीमळः परिवृतः परीवृत अपीरितः ॥ १०२ ॥
102
अनुष्टुप्metre not read in every line
पारम्पर्यमपि प्रोक्तं,फलं च फलितं मतं ।फेला फेलिरपि प्रोक्ता फुल्लस्सम्फुल्ल इत्यपि ॥ १०४ ॥
104
अनुष्टुप्
बुसोपिस्यात् बुषश्चापि बाहुर्बाहाबुको बकः ।बुद्धं बुधितमप्याहुर्ब्रसी चापि ब्रषी तथा ॥ १०६ ॥
106
अनुष्टुप्