व्यथन

vyathanaक्ली · neut.

In 6 kośas: 1 synonym verse, 2 as a nānārtha head word, 7 as a meaning of another word.

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वामनभट्ट-बाण क्षत्रियाध्यायः Śabdaratnākara 3.3.1391 · p. 168

विशरणविशसनकर्षणनिर्वापणनिस्तर्हणव्यथनम् ।निर्वासनसंज्ञपने निर्ग्रन्थननिसुम्भने वधः पिञ्जः ॥ १३९१ ॥

गीतिःmetre not read in every line

विशरणक्ली विशसनक्ली कर्षणक्ली निर्वापणक्ली निस्तर्हणक्ली व्यथनक्ली निर्वासनक्ली संज्ञपनक्ली निर्ग्रन्थनक्ली निसुम्भनक्ली वधपुं पिञ्जपुं

genderक्लीneut.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ धातुवर्गः Koṣakalpataru 3.5.46 · p. 80

तिग्नोति कोजतीत्युक्ताश्चौर्येऽथोषति कर्जति ।शण्डते स्याच्चुक्कयति तुदते चक्कयत्यपि ॥ ४६ ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 च्चु (wrong syllable)

meaningsऊषति कर्जति शण्डते चुक्कयति तुदते चक्कयति

doubtful

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ धातुवर्गः Koṣakalpataru 3.5.47 · p. 80

तुदति व्यथते चैते व्यथनार्था अमी मताः ।आङ्परस्तुदतिर्वाद्यनिनादे परिकीर्तितः ॥ ४७ ॥

अनुष्टुप्

meaningsतुदति व्यथते

व्यथन as a meaning in nānārtha verses

धरणिकोश तोदनतोदनं व्यथने तोत्रे छदनं गरुतिच्छदे । कठिनं कक्खटे स्थाल्यां बन्धनं वधबन्धयोः ॥ Dharaṇikośa 19.1.13
कोषकल्पतरु तोदनपत्रे च पक्षे छदनं प्रदिष्टं स्यात्तोदनं च व्यथने च तोत्रे । स्याद्रोदनं क्रन्दने बाष्पवाचि गुदे त्वपानं पवनान्तरे ना ॥ ३२ ॥ Koṣakalpataru 6.21.32
नानार्थार्णवसंक्षेप चकचको ना सर्पसत्रस्य सर्पभेदेऽपि यष्टरि । व्यथने चिक्कणे तु स्यात् क्लीबं पूगतरोः फले ॥ ४०४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.404
नानार्थार्णवसंक्षेप तोदनक्लेदेऽथ तोदनं तोत्रे व्यथने द्रविणं पुनः । धने बले दुकूलं तु क्षौमेऽन्ये सूक्ष्मवाससि ॥ ३८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.3.38
नानार्थार्णवसंक्षेप सूचनाव्यथने + + + + + + + + + + + + + । + + + + + + + + + + + रभसस्त्विदम् ॥ १९९६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1996
शब्दरत्नावली तोदनतोदनं व्यथने तोत्रे दंशनं वर्मदंशयोः । दर्शनं दर्पणे शास्त्रे नयनस्वप्नबुद्धिषु ॥ दमनः कुसुमे वीरे उपशान्तेऽपि कुत्रचित् । दशनः शिखरे दन्ते कवचे तु नपुंसकम् ॥ दहनो दुष्टचेष्टाग्निभल्लाते चित्रकेऽपि च । दृशानं तेजसि क्लीबं स्यात्पुमांस्तु विरोचने ॥ देवनन्तु जिगीषायां स्यात्क्रीडाव्यवहारयोः । अक्षेषु देवनः पुंसि सेवायामपि देवना ॥ ध्वजी रथे च भूदेवे भये सर्पे धराधरे । धन्वी ककुभवृक्षे स्यादर्जुने च धनुर्धरे ॥ धन्व क्लीबे स्थले चापे धन्वा ना मरुदेशके । धमनो नालभेदे भस्त्राध्मापकक्रूरयोस्त्रिषु ॥ धमनी च शिराहट्टविलासिन्योरपि स्त्रियाम् । धावनन्तु गतौ शुद्धै पृश्नीपर्ण्यान्तु धावनी ॥ धाम गेहे तनौ रश्मौ स्थाने प्रभावजन्मनोः । नन्दनं वासवोद्यानं पुमानात्यजहर्षयोः ॥ नन्दी हरद्वारपाले कन्दवाले वटद्रुमे । नन्दिन्युमाधेनुभेदगङ्गाननान्दृषु स्त्रियाम् ॥ नलिन्याकाशगङ्गायां पद्मिन्यां कमलाकरे । अम्भोरुहे तु न पुमान् नीलिकायां नपुंसकम् ॥ निदानं वत्सदामादिकारणे क्षयकारणे । निधनं नाशकुलयोः प्रधनं युधि दारुणे ॥ पवनं स्यात्कुम्भकारपाकस्थाने नपुंसकम् । स्यात्पुमांस्तु जगत्प्राणे निष्पावे प्रयतेऽपि च ॥ प्रधानं प्रकृतिप्रज्ञामहामात्यपरात्मसु । एकत्वे चोत्तमे क्लीबं वाच्यलिङ्गन्तु कुत्रचित् ॥ पद्मिनी स्त्रीविशेषे स्यात्पद्मसङ्घे सरोऽम्बुजे । प्रसन्ना स्त्री सुरायां स्यात्सन्तुष्टामलयोस्त्रिषु ॥ प्रसूनं पुष्पफलयोः क्लीबं जाते तु वाच्यवत् । पत्री पत्ररथे श्येनेऽत्रिकाण्डे रथिके त्रिषु ॥ पर्व स्यादुत्सवे ग्रन्थौ प्रस्तावचिह्नभेदयोः । स्याद्दर्शप्रतिपत्सन्धौ विषुवत्प्रभृतिष्वपि ॥ पक्ष्मसूत्रांशमुद्रादिकिञ्जल्कनेत्ररोमसु । पाठीनः पाठके मीनभेदे च गुग्गुलुद्रुमे ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.57
वैजयन्ती सूचनाव्यथने सूचना सूचा दर्शनेऽभिनयेऽपि च । पार्वत्यामपि मातंगी रौद्र्युग्रा कौशिकीति च ॥ १४ ॥ Vaijayantī 8.2.14