वर्त्तन

varttanaवि · adj.

In 5 kośas: 4 synonym verses, 1 as a nānārtha head word, 3 as a meaning of another word.

कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव ऋषिगोत्रब्रह्मप्रकाण्डः Kalpadrukośa 1.5.43 · p. 73

वार्त्ता वृत्तिः पुनः क्लीबे वर्त्तनं जीवनं पुनः ।पुंस्याजीवोऽपि यद्भेद्यगाम्येषां त्रिष्वितः पुनः ॥ ४३ ॥

अनुष्टुप्

वार्त्तास्त्री वृत्तिस्त्री वर्त्तनक्ली जीवनक्ली आजीवपुं

genderक्लीneut.

कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव विशेष्यनिघ्नकाण्डः Kalpadrukośa 1.9.61 · p. 221

भूष्णुर्भविष्णुर्भविता वर्त्तिष्णुर्वृष्णुवर्त्तनौ ।निराकरिष्णुः क्षिप्नुः स्यात्प्रभूष्णुस्तु सहाः पुनः ॥ ६१ ॥

अनुष्टुप्

भूष्णुवि भविष्णुवि भवितृवि वर्त्तिष्णुवि वृष्णुवि वर्त्तनवि निराकरिष्णुवि क्षिप्नुवि प्रभूष्णुवि सहवि

genderविadj.

सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि मर्त्यविभागः Suśīlanāmamālā 4.578 · p. 74

मण्डनोऽलङ्कारिष्णुः स्याद् भूष्णुस्तु भाविता तथा ।भविष्णुर्वर्त्तनस्तु वै वर्तिष्णुः कथ्यते बुधैः ॥ ५७८ ॥

metre not recognised

मण्डनवि अलङ्कारिष्णुवि भूष्णुवि भावितृवि भविष्णुवि वर्त्तनवि वर्तिष्णुवि

genderविadj.

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश अर्थवल्लिङ्गाध्यायः Vaijayantī 5.4.40 · p. 204

लज्जाशीलोऽपत्रपिष्णुर्वर्तिष्णुर्वर्त्तनः समौ ।निराकरिष्णुः क्षिप्नुः स्यात् वर्धिष्णुर्वर्धनः समौ ॥ ४० ॥

अनुष्टुप्

लज्जाशीलवि अपत्रपिष्णुवि वर्तिष्णुवि वर्त्तनवि निराकरिष्णुवि क्षिप्नुवि वर्धिष्णुवि वर्धनवि

genderविadj.

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश नान्ताः Śabdaratnāvalī 7.20.71 · p. 240

वसनं छादने वस्त्रे निवासे चापि कुत्रचित् ।वर्द्धनं वृद्धिषुच्छेदे खय्यान्तु वर्द्धनी स्त्रियाम् ॥व्यञ्जनं स्याद्धिने चिह्ने श्मश्रुण्यवयवेऽपि च ।व्यसनन्तु विपत्तौ स्यात्पापे च निष्फलोद्यमे ॥पानस्त्रीमृगयासङ्गाशुभदैवादिभूषने (?) ।वर्त्तनं वर्त्तने पुंसि ह्रस्वे स्त्री पथि पेषणे ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 न्तु (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable)

meaningsह्रस्व

वर्त्तन as a meaning in nānārtha verses

शब्दरत्नावली जीवनजननी स्त्री दयामात्रोर्जननं जन्मवंशयोः । जगन्नुस्तु पुमान् जन्तौ वीतिहोत्रे च कीर्त्त्यते ॥ जयनं स्याद्घोटकादिसन्नाहे च जयेऽपि च । जघनं योषितां श्रोणिपुरोभागे कटावपि ॥ ज्ञानी स्याद्गणके पुंसि ज्ञानयुक्तेऽभिधेयवत् । जीवनं वर्त्तने प्राणधारणे सलिलेऽपि च ॥ जीवनी स्यात्तु जीवन्त्यां जीवनापि च मोदके । तपनो भास्करेऽपि स्यान्नरकेऽरुस्करेऽपि च ॥ तलुनो मारुते यूनि युवत्यां तलुनी स्त्रियाम् । तलिनं तरलस्तोकस्वच्छेषु वाच्यलिङ्गकः ॥ तमोघ्नो विष्णुसूर्येन्दुबुद्धमहेशवह्निषु । त्यागी दातरि शूरे च विवेकिनि भवुत्पुमान् ॥ तेवनं केलिविपिने क्रीडायाञ्च नपुंसकम् । तेमनं व्यञ्जने क्लीबं तथार्द्रीकरणेऽपि च ॥ तेजनी तृणपूले स्यात्तेजनो वंशमात्रके ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.56
शब्दरत्नावली यापनमार्जनो लोध्रवृक्षे स्यात्क्लीबं मार्ष्टौ तु मार्जनम् । मानिनी तु स्त्रियां फल्यां मानी मानवति त्रिषु ॥ मैथुनं सङ्गते क्लीबं सुरते च नपुंसकम् । यमनो ना यमे क्लीबं बन्धे चोपरतावपि ॥ यवनो जातिभिद्देशभिदोर्वेगाश्वयोरपि । यवन्योषधिभेदे स्त्री वेगिनि त्वभिधेयवत् ॥ यापनं स्यान्निरसने कालक्षेपे च वर्त्तने । युवा श्रेष्ठे च तरुणे निसर्गबलसंयुते ॥ योजनं स्याच्चतुष्क्रोश्यां योगमाने परात्मनि । रसनं स्वादने शब्दे स्याद्रास्नाजिह्वयोः स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.68
त्रिकाण्डशेष वर्तनीवर्तनी तर्कुपीठेऽपि स्त्रियां वर्त्तनवर्त्मनोः । वनश्वा जम्बुके व्याघ्रे विपन्नोऽहौ विपद्गते ॥ २६३ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.263