All kośas › Suśīlanāmamālā

सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā

विजयसुशीलसूरि · सुशीलनाममाला [संस्कृतशब्दकोशः] · आचार्य श्री सुशीलसूरि जैन ज्ञान मन्दिरम्, शान्तिनगर, सिरोही (राजस्थान) · 2034 V.S.

3,712 verses · 16,502 words tagged · 1,236 marked doubtful (dashed)

मर्त्यविभागः (1/13)

इति श्रीतपोगच्छाधिपति-सूरिचक्रचक्रवर्त्ति-भारतीयभव्यविभूति-चिरंतनयुगप्रधानकल्प-सर्वतन्त्रस्वतन्त्र-श्रीकदम्बगिरिप्रमुखानेक-प्राचीनतीर्थोद्धारक-पञ्चप्रस्थानमयसूरिमन्त्रसमाराधक-शासन सम्राट्-जगद्गुरु-भट्टारकाचार्य-महाराजाधिराज-श्रीमद्विजयनेमिसूरीश्वर-सुप्रसिद्धपट्टालङ्कार-व्याकरणवाचस्पति-शास्त्रविशारद-कविरत्न-साहित्यसम्राट्-साधिकसप्तलक्षश्लोकप्रमाणनूतनसंस्कृतसाहित्यसर्जक-परमशासनप्रभावकाचार्यदेवेश-श्रीमद्विजयलावण्यसुरीश्वर-पट्टधर-व्याकरणरत्न-शास्त्रविशारद-कविदिवाकर-देशनादक्ष-शासनप्रभावकाचार्यदेव-श्रीमद्विजयदक्षसूरीश्वर-पट्टधर-साहित्यरत्न-शास्त्रविशारद-कविभूषण-पञ्चप्रस्थानमयसूरिमन्त्रसमाराधक-शासनप्रभावकाचार्य-श्रीमद्विजयसुशीलसूरिणा विरचितायां सुशीलनाममालायां द्वितीयो देवविमागः समाप्तः ॥ २ ॥

॥ तृतीयो मर्त्यविभागः ॥

* मनुष्यनामानि *

मनुष्यो मानुषो मर्त्यो मनुजो मानवो नरः ।भूस्पृक् पञ्चजनो ना विट् पूरुषः पुरुषः पुमान् ॥ ४९६ ॥

4.496 · p. 63

अनुष्टुप्

मनुष्यपुं मानुषपुं मर्त्यपुं मनुजपुं मानवपुं नरपुं भूस्पृश्पुं पञ्चजनपुं नृपुं विश्पुं पूरुषपुं पुरुषपुं पुंस्पुं

* बालनामानि *

बालो डिम्भः शिशुः शावः पोतः पाकः स्तनन्धयः ।अर्भोत्तानशयौ चैव क्षीरकण्ठः कुमारकः ॥ ४९७ ॥

4.497 · p. 63

अनुष्टुप्

बालपुं डिम्भपुं शिशुपुं शावपुं पोतपुं पाकपुं स्तनन्धयपुं अर्भपुं उत्तानशयपुं क्षीरकण्ठपुं कुमारकपुं

कुमारः क्षीरपश्चैव पृथुकः स्तनपस्तथा ।स्यात् शिशुत्वं तथा बाल्यं शैशवं चापि मन्यते ॥ ४९८ ॥

4.498 · p. 63

अनुष्टुप्

कुमारपुं क्षीरपपुं पृथुकपुं स्तनपपुं शिशुत्वक्ली बाल्यक्ली शैशवक्ली

* युवनामानि *

वयस्थस्तरुणश्चैव युवाऽपि कथ्यते बुधैः ।तारुण्यं यौवनं चैव यौवनिकाऽपि मन्यते ॥ ४९९ ॥

4.499 · p. 63

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 पि (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 नि (wrong syllable)

वयस्थपुं तरुणपुं युवन्पुं तारुण्यक्ली यौवनक्ली यौवनिकास्त्री

* वृद्धनामानि *

वृद्धश्च स्थबिरो जीर्णो जीनो जरी जरन् तथा ।प्रवयाः यातयामश्च कथ्यते विबुधैरिति ॥ ५०० ॥

4.500 · p. 63

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ज (wrong syllable)

वृद्धपुं स्थबिरपुं जीर्णपुं जीनपुं जरिन्पुं जरत्पुं प्रवयस्पुं यातयामपुं

विस्त्रसा च जरा स्याद्वै वार्द्धकं स्थाविरं पुनः ।ज्यायान् जरत्तरश्चैव वर्षीयान् दशमी तथा ॥ ५०१ ॥

4.501 · p. 63

अनुष्टुप्

विस्त्रसास्त्री जरास्त्री वार्द्धकक्ली स्थाविरक्ली ज्यायस्पुं जरत्तरपुं वर्षीयस्पुं दशमिन्पुं

दशमीस्थश्च विद्वद्भिरित्येवं कथ्यते किल ।

4.7 · p. 64

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 सु (wrong syllable)

दशमीस्थपुं

* पण्डितनामानि *

पण्डितः प्राप्तरूपश्च विद्वान् सुधीः कविः कृती ॥ ५०२ ॥

4.502 · p. 64

अनुष्टुप्metre not read in every line

पण्डितवि प्राप्तरूपवि विद्वस्वि सुधीवि कविवि कृतिन्वि

लब्धवर्णोऽभिरूपश्च धीमान् धीरः सुधीर्बुधः ।ज्ञः प्राज्ञश्च प्रबुद्धश्च व्यक्तो विचक्षणस्तथा ॥ ५०३ ॥

4.503 · p. 64

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 वि (wrong syllable)

लब्धवर्णवि अभिरूपवि धीमत्वि धीरवि सुधीवि बुधवि ज्ञवि प्राज्ञवि प्रबुद्धवि व्यक्तवि विचक्षणवि

मतिमान् चाऽभिरूपः सन् विपश्चित् कविता तथा ।दोषज्ञः कोविदः सूरिः संख्यावान् च विशारदः ॥ ५०४ ॥

4.504 · p. 64

अनुष्टुप्

मतिमत्वि अभिरूपवि विपश्चित्वि कविवि दोषज्ञवि कोविदवि सूरिवि संख्यावत्वि विशारदवि

मनीषी चापि मेधावी कृष्टिश्चेत्यपि मन्यते ।

4.11 · p. 64

अनुष्टुप्

मनीषिन्वि मेधाविन्वि कृष्टिवि

* प्रवीणनामानि *

प्रवीणः शिक्षितो दक्षो निष्णातो निपुणः पटुः ॥ ५०५ ॥

4.505 · p. 64

अनुष्टुप्

प्रवीणवि शिक्षितवि दक्षवि निष्णातवि निपुणवि पटुवि

विज्ञो वैज्ञानिकोऽभिज्ञः चतुरः कृशलस्तथा ।क्षेत्रज्ञः कृतकृत्यश्च कृतहक्तः कृती तथा ॥ ५०६ ॥

4.506 · p. 64

अनुष्टुप्

विज्ञवि वैज्ञानिकवि अभिज्ञवि चतुरवि कुशलवि क्षेत्रज्ञवि कृतकृत्यवि कृतहस्तवि कृतिन्वि

कृतकर्मा कृतार्थश्च निष्णः कृतमुखस्तथा ।नदीष्णश्च विदग्धस्तु छइल्लः छेकिलस्तथा ॥ ५०७ ॥

4.507 · p. 64

अनुष्टुप्

कृतकर्मन्वि कृतार्थवि निष्णवि कृतमुखवि नदीष्णवि विदग्धवि छिल्ळवि छेकिलवि

छेकालश्चापि छेको वै प्रौढस्तु प्रतिभान्वितः ।प्रगल्भः सूक्ष्मदर्शी तु कुशाग्रीयमतिस्तथा ॥ ५०८ ॥

4.508 · p. 64

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 पि (wrong syllable)

छेकालवि छेकवि प्रौढवि प्रतिभान्वितवि प्रगल्भवि सूक्ष्मदर्शिन्वि कुशाग्रीयमतिवि

प्रत्युत्पन्नमतिर्नाम तथा तत्कालधीरपि ।कथ्यते दीर्घदर्शी च दूरदर्शी बुधैः किल ॥ ५०९ ॥

4.509 · p. 65

अनुष्टुप्

प्रत्युत्पन्नमतिवि तत्कालधीवि दीर्घदर्शिन्वि दूरदर्शिन्वि

चिद्रूपो हृदयालुश्च सहृदयोऽथ संस्कृतः ।व्युत्पन्नः प्रहतः क्षुण्णः अन्तर्वाणिस्तु शास्त्रवित् ॥ ५१० ॥

4.510 · p. 65

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 द (wrong syllable)

चिद्रूपवि हृदयालुवि सहृदयवि संस्कृतवि व्युत्पन्नवि प्रहतवि क्षुण्णवि अन्तर्वाणिवि शास्त्रविद्वि

स्याद्वाक्पतिश्च वागीशः प्रवाक् वावदूकस्तथा ।वाचोयुक्तिपटुर्वाग्ग्मी समुखः कथ्यते बुधैः ॥ ५११ ॥

4.511 · p. 65

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 दू (wrong syllable)

वाक्पतिवि वागीशवि प्रवाच्वि वावदूकवि वाचोयुक्तिपटुवि वाग्ग्मिन्वि समुखवि

अथ वदावदो वक्ता वदः स्याद्बहुगर्ह्यवाक् ।वाचाटश्चापि वाचालः जल्पाकः कथ्यते बुधैः ॥ ५१२ ॥

4.512 · p. 65

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 व (wrong syllable)

वदावदवि वक्तृवि वदवि वाचाटवि वाचालवि जल्पाकवि

यद्वदोऽनुत्तरः स्याद्वै दुर्वाक् तु कद्वदस्तथा ।अधरो हीनवादी स्यादिडमूकस्त्ववाक्श्रुतः ॥ ५१३ ॥

4.513 · p. 65

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 तु (wrong syllable)

यद्वदवि अनुत्तरवि दुर्वाच्वि कद्वदवि अधरवि हीनवादिन्वि एडमूकवि अवाक्श्रुतवि

कलामूकस्तथाऽनेडमूकोऽपि कथ्यते बुधैः ।रवणः शब्दनः स्याद्वै कुवादः कुटिलाशयः ॥ ५१४ ॥

4.514 · p. 65

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 पि (wrong syllable)

कलामूकवि अनेडमूकवि रवणवि शब्दनवि कुवादवि कुटिलाशयवि

कुचरोऽपि भवेन्नाम लोहजोऽस्फुटवाक् तथा ।काहलश्चाधमूकोऽवाक् जडो गडो जडस्तथा ॥ ५१५ ॥

4.515 · p. 65

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ग (wrong syllable)

कुचरवि लोहजवि काहलवि मूकवि अवाच्वि जडवि गडवि

अथाऽसौम्यस्वरो लोके कथ्यतेऽस्वर एव हि ।त्रिदुरो वेदिता चैवं कथ्यते विन्दुरित्यपि ॥ ५१६ ॥

4.516 · p. 65

अनुष्टुप्

असौम्यस्वरवि अस्वरवि विदुरवि वेदितृवि विन्दुवि

अथाऽभिवादकश्चैव वन्दारुः कथ्यते बुधैः ।आशंसिता तथाऽऽशंसुः कद्वरस्त्वतिकुत्सितः ॥ ५१७ ॥

4.517 · p. 65

अनुष्टुप्

अभिवादकवि वन्दारुवि आशंसितृवि आशंसुवि कद्वरवि

कट्वरः स्यादथ क्षिप्नुः निराकरिष्णुरप्यथ ।विकस्वरो विकासी स्यान् मुखरश्चापि दुर्मुखः ॥ ५१८ ॥

4.518 · p. 65

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 क (wrong syllable)

कट्वरवि क्षिप्नुवि निराकरिष्णुवि विकस्वरवि विकासिन्वि मुखरवि दुर्मुखवि

तथाऽबद्धमुखो दुष्टवचनः कथ्यते बुधैः ।शुक्लः प्रियंवदः स्याद्वै प्रियवाक् सैव कथ्यते ॥ ५१९ ॥

4.519 · p. 66

अनुष्टुप्

अबद्धमुखवि शुक्लवि प्रियंवदवि प्रियवाच्वि

वदान्यस्तु वदन्यश्च दानशीलः स कथ्यते ।अथ मूर्खो यथाजातो बालिशो मातृशासितः ॥ ५२० ॥

4.520 · p. 66

अनुष्टुप्

वदान्यवि वदन्यवि मूर्खवि यथाजातवि बालिशवि मातृशासितवि

मातृमुखश्च मूढोऽज्ञो मन्दश्च नामवर्जितः ।बालोऽमेधाः विवर्णश्च वैधेयश्च यथोद्गतः ॥ ५२१ ॥

4.521 · p. 66

अनुष्टुप्metre not read in every line

मातृमुखवि मूढवि अज्ञवि मन्दवि नामवर्जितवि बालवि अमेधस्वि विवर्णवि वैधेयवि यथोद्गतवि

देवानांप्रियजाल्मौ वै जडोऽनेडश्च कथ्यते ।मन्दः क्रियासु कुष्ठः स्याद् दीर्घसूत्री चिरक्रियः ॥ ५२२ ॥

4.522 · p. 66

अनुष्टुप्

देवानांप्रियवि जाल्मवि जडवि अनेडवि मन्दवि कुष्ठवि दीर्घसूत्रिन्वि चिरक्रियवि

कर्मोद्यतः क्रियावान् वै कर्मक्षमोऽपि कथ्यते ।तथाऽलङ्कर्मीणः किल कर्मशूरस्तु कर्मठः ॥ ५२३ ॥

4.523 · p. 66

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 क्ष (wrong syllable); pāda 3, syllable 6 णः (wrong syllable)

कर्मोद्यतवि क्रियावत्वि कर्मक्षमवि अलङ्कर्मीणवि कर्मशूरवि कर्मठवि

स्यात् कार्मः कर्मशीलश्च पुनस्तु तीक्ष्णकर्मकृत् ।किलाऽऽयःशूलिकश्चैव ज्ञेयो राभसिकस्तथा ॥ ५२४ ॥

4.524 · p. 66

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 स्तु (wrong syllable)

कार्मवि कर्मशीलवि आयःशूलिकवि राभसिकवि

अथ स्वङ्गस्तथा सिंहसंहननोऽपि मन्यते ।स्यात् स्वतन्त्रः स्वछन्दश्च स्वैरी वै स्वरुचिस्तथा ॥ ५२५ ॥

4.525 · p. 66

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 न (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 स्व (wrong syllable)

स्वङ्गवि सिंहसंहननवि स्वतन्त्रवि स्वछन्दवि स्वैरिन्वि स्वरुचिवि

अपावृतौ यथाकामी तथापि निरवग्रहः ।स्वेच्छा च स्वैरिता चैव यदृच्छा मन्यते किल ॥ ५२६ ॥

4.526 · p. 66

अनुष्टुप्

अपावृतवि यथाकामिन्वि निरवग्रहवि स्वेच्छास्त्री स्वैरितास्त्री यदृच्छास्त्री

* पराधीननामानि *

परवशः पराधीनः परायत्तश्च गृह्यकः ।परतन्त्रः पुरच्छद आयत्तः परवान् वशः ॥ ५२७ ॥

4.527 · p. 67

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 व (wrong syllable); pāda 3, syllable 7 च्छ (wrong syllable)

परवशवि पराधीनवि परायत्तवि गृह्यकवि परतन्त्रवि पुरच्छदवि आयत्तवि परवत्वि वशवि

अधीनश्चापि निघ्नो वै आधीनः कथ्यते बुधैः ।

4.35 · p. 67

अनुष्टुप्

अधीनवि निघ्नवि आधीनवि

* श्रीमतां नामानि *

अथ श्रीमान् च लक्ष्मीवान् श्लीलः श्रीलश्च लक्ष्मणः ॥ ५२८ ॥

4.528 · p. 67

अनुष्टुप्

श्रीमत्वि लक्ष्मीवत्वि श्लीलवि श्रीलवि लक्ष्मणवि

स्यादिभ्यस्तु समृद्धो वै ऋद्ध आढ्यो धनीश्वरः ।

4.37 · p. 67

अनुष्टुप्

इभ्यवि समृद्धवि ऋद्धवि आढ्यवि धनीश्वरवि

* लक्ष्मी नामानि *

श्रीस्तु लक्ष्मीर्विभूतिर्वै ऋद्धिसम्पत्तिसम्पदः ॥ ५२९ ॥

4.529 · p. 67

अनुष्टुप्

श्रीस्त्री लक्ष्मीस्त्री विभूतिस्त्री ऋद्धिस्त्री सम्पत्तिस्त्री सम्पद्स्त्री

स्याद्दरिद्रस्तथा दुःस्थः क्षुद्रो दुर्विधदुर्गतौ ।कीकटोऽकिञ्चनो निःस्वो दीनो नीचोऽपि कथ्यते ॥ ५३० ॥

4.530 · p. 67

अनुष्टुप्

दरिद्रवि दुःस्थवि क्षुद्रवि दुर्विधवि दुर्गतवि कीकटवि अकिञ्चनवि निःस्ववि दीनवि नीचवि

* स्वामिनामानि *

अथ स्वामी विभुः भर्ताः परिवृढः प्रभुः पतिः ।अधिपश्चाऽधिभूरर्यो नेता नाथश्च नायकः ॥ ५३१ ॥

4.531 · p. 67

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 वृ (wrong syllable)

स्वामिन्पुं विभुपुं भर्तृपुं परिवृढपुं प्रभुपुं पतिपुं अधिपपुं अधिभूपुं अर्यपुं नेतृपुं नाथपुं नायकपुं

ईशितेशेश्वरेन्द्रे ना कथ्यते कोविदैः किल ।

4.41 · p. 68

अनुष्टुप्

ईशितृपुं ईशपुं ईश्वरपुं इन्द्रपुं

* दासनामानि *

अथ दासश्च भृत्यश्च किङ्करो डिङ्गरस्तथा ॥ ५३२ ॥

4.532 · p. 68

अनुष्टुप्

दासपुं भृत्यपुं किङ्करपुं डिङ्गरपुं

गोप्यः प्रेष्यो भुजिष्यश्च परान्नः परिचारकः ।परिकर्मी परिस्कन्दः पराचितः परैधितः ॥ ५३३ ॥

4.533 · p. 68

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 चि (wrong syllable)

गोप्यपुं प्रेष्यपुं भुजिष्यपुं परान्नपुं परिचारकपुं परिकर्मिन्पुं परिस्कन्दपुं पराचितपुं परैधितपुं

नियोज्यः परपिण्डादः चेटः प्रतिचरस्तथा ।मन्यते परजातोऽपि विबुधैर्दासवाचके ॥ ५३४ ॥

4.534 · p. 68

अनुष्टुप्

नियोज्यपुं परपिण्डादपुं चेटपुं प्रतिचरपुं परजातपुं

* कर्मकरनामानि *

भृतिभुग्भृतको वैतनिकः कर्मकरी अपि ।निर्भृतिः कर्मकारोऽयं कथ्यते साक्षरैरिह ॥ ५३५ ॥

4.535 · p. 68

अनुष्टुप्

भृतिभुज्पुं भृतकपुं वैतनिकपुं कर्मकरपुं निर्भृतिपुं कर्मकारपुं

* वेतननामानि *

भृतिः स्याद्वेतनं मूल्यं कर्मणां निष्क्रयः पणः ।भर्मण्या भर्म निर्वेशो भृत्या च भरणं विधा ॥ ५३६ ॥

4.536 · p. 68

अनुष्टुप्

भृतिस्त्री वेतनक्ली मूल्यक्ली निष्क्रयपुं पणपुं भर्मण्यक्ली भर्मन्क्ली निर्वेशपुं भृत्यास्त्री भरणक्ली विधास्त्री

गणिकाभृतिस्तु भोगो भाटिरित्यपि कथ्यते ।

4.47 · p. 68

metre not recognised

भोगपुं भाटिस्त्री

* खलपूनामानि *

बहुधान्यार्जकः स्याद्वै सम्मार्जको बहुकरः ॥ ५३७ ॥

4.537 · p. 68

metre not recognised

बहुधान्यार्जकपुं सम्मार्जकपुं बहुकरपुं

खलपू नाम निर्देशः भारवाहस्तु भारिकः ।पुनर्वार्त्तावहे वैवधिको विवधिकस्तथा ॥ ५३८ ॥

4.538 · p. 69

अनुष्टुप्

खलपूपुं भारवाहपुं भारिकपुं वैवधिकपुं विवधिकपुं

किल वीवधिकश्चेति भारे विवधवीवधौ ।शिक्यं काचस्तदालम्बो भारयष्टिर्विहङ्गिका ॥ ५३९ ॥

4.539 · p. 69

अनुष्टुप्

वीवधिकपुं विवधपुं वीवधपुं शिक्यक्ली काचपुं भारयष्टिस्त्री विहङ्गिकास्त्री

तथा विहङ्गमा चेति विबुधैर्कथ्यते खलु ।

4.51 · p. 69

अनुष्टुप्

विहङ्गमास्त्री

* वीरनामानि *

स्याद्वै वीरश्च विक्रान्तः शूरश्चारभटस्तथा ॥ ५४० ॥

4.540 · p. 69

अनुष्टुप्

वीरवि विक्रान्तवि शूरवि आरभटवि

* भीरुनामानि *

अथ स्याद्भीरुको भीरुः भीतश्च भीलुकस्तथा ।कातरश्चकितस्त्रस्तः त्रस्नुश्च दरितस्तथा ॥ ५४१ ॥

4.541 · p. 69

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 श्च (wrong syllable)

भीरुकवि भीरुवि भीतवि भीलुकवि कातरवि चकितवि त्रस्तवि त्रस्नुवि दरितवि

व्यग्रः स्याद्व्याकुलश्चैव विहस्तोऽपि तथैव च ।कान्दीशिकोः भयद्रुते समुत्पिञ्जस्तु पिञ्जलः ॥ ५४२ ॥

4.542 · p. 69

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 द्रु (wrong syllable)

व्यग्रवि व्याकुलवि विहस्तवि कान्दीशीकवि समुत्पिञ्जवि पिञ्जलवि

उत्पिञ्जलस्त्रयश्चैते मन्तव्या भृशमाकुले ।

4.55 · p. 69

अनुष्टुप्

उत्पिञ्जलवि

* उदारनामानि *

अथोद्भटो महेच्छः स्यान् महात्मा च महाशयः ॥ ५४३ ॥

4.543 · p. 69

अनुष्टुप्

उद्भटवि महेच्छवि महात्मन्वि महाशयवि

तथोदारोऽप्युदीर्णो वै उदात्तश्च महामनाः ।

4.57 · p. 69

अनुष्टुप्

उदारवि उदीर्णवि उदात्तवि महामनस्वि

* कृपणनामानि *

कृपणस्तु कदर्यश्च किम्पचानो मितम्पचः ॥ ५४४ ॥

4.544 · p. 70

अनुष्टुप्

कृपणवि कदर्यवि किम्पचानवि मितम्पचवि

कीनाशो दृढमुष्टिश्च क्षुद्रस्तथैव तद्धनः ।

4.59 · p. 70

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 स्त (wrong syllable)

कीनाशवि दृढमुष्टिवि क्षुद्रवि तद्धनवि

* कृपालुनामानि *

कृपालुस्तु दयालुश्च सूरतः करुणापरः ॥ ५४५ ॥

4.545 · p. 70

अनुष्टुप्metre not read in every line

कृपालुवि दयालुवि सूरतवि करुणापरवि

* दयानामानि *

अथ दया घृणा शूकः कारुण्यं करुणा कृपा ।अनुक्रोशोऽनुकम्पा स्याद्

4.61 · p. 70

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 द (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 श (wrong syllable)

दयास्त्री घृणास्त्री शूकपुं कारुण्यक्ली करुणास्त्री कृपास्त्री अनुक्रोशपुं अनुकम्पास्त्री

* हिंसकनामानि *

हिंस्रे शरारुघातुकौ ॥ ५४६ ॥

4.546 · p. 70

metre not recognised

शरारुवि घातुकवि

* हिंसानामानि *

अथ हिंसा वधो घातो व्यापादनं प्रमापणम् ।विबर्हणं निस्तर्हरणं निर्ग्रन्थनं निषूदनम् ॥ ५४७ ॥

4.547 · p. 70

metre not recognised

हिंसास्त्री वधपुं घातपुं व्यापादनक्ली प्रमापणक्ली विबर्हणक्ली निस्तर्हणक्ली निर्ग्रन्थनक्ली निषूदनक्ली

प्रोज्जासनं प्रवासनं समापनमपासनम् ।विशरणं विशारणं विशसनं च वर्जनम् ॥ ५४८ ॥

4.548 · p. 70

metre not recognised

प्रोज्जासनक्ली प्रवासनक्ली समापनक्ली अपासनक्ली विशरणक्ली विशारणक्ली विशसनक्ली वर्जनक्ली

प्रतिघातनमुन्मथो क्राथो निष्कारणं पुनः ।आलम्भश्च निशुम्भश्च प्रशमनं परासनम् ॥ ५४९ ॥

4.549 · p. 70

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 न्म (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 म (wrong syllable)

प्रतिघातनक्ली उन्मथपुं क्राथपुं निष्कारणक्ली आलम्भपुं निशुम्भपुं प्रशमनक्ली परासनक्ली

उद्वासनस्तथा पिञ्जः निर्वापणं निर्यातनम् ।प्रमयश्चापि संक्षप्तिः मारः प्रमथनं तथा ॥ ५५० ॥

4.550 · p. 71

अनुष्टुप्metre not read in every line

उद्वासनक्ली पिञ्जपुं निर्वापणक्ली निर्यातनक्ली प्रमयपुं संक्षप्तिस्त्री मारपुं प्रमथनक्ली

कदनं क्षणनं चैव ज्ञेयं निर्वासनं तथा ।स्यात् कर्त्तनं तथा छेदः

4.67 · p. 71

अनुष्टुप्

कदनक्ली क्षणनक्ली निर्वासनक्ली कर्त्तनक्ली छेदपुं

* आततायिनामानि *

कल्पनं वर्धनं पुनः ॥ ५५१ ॥

4.551 · p. 71

अनुष्टुप्

कल्पनक्ली वर्धनक्ली

अथ घातोद्यतः स्याद्वै आततायी च षड्विधः ।अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनावहः ॥ ५५२ ॥

4.552 · p. 71

अनुष्टुप्

घातोद्यतवि आततायिन्वि अग्निदपुं गरदपुं शस्त्रपाणिपुं धनापहपुं

क्षेत्रहरस्तथा दारहरो वै आततायिनः ।स शैर्षच्छेदिकः शीर्षच्छेद्यो यो वधमर्हति ॥ ५५३ ॥

4.553 · p. 71

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 ह (wrong syllable)

क्षेत्रहरपुं दारहरपुं शीर्षच्छेदिकवि शीर्षच्छेद्यवि

* मृतनामानि *

अथो मृतः प्रभीतश्च परेताऽपगतौ तथा ।प्रेतश्चाऽऽलेख्यशेषश्च नामशेषस्तथैव च ॥ ५५४ ॥

4.554 · p. 71

अनुष्टुप्

मृतवि प्रभीतवि परेतवि अपगतवि प्रेतवि आलेख्यशेषवि नामशेषवि

यशःशेषोपसम्पन्नौ व्यापन्नश्चापि संस्थितः ।परासुश्चेति शब्दाः वै प्रख्याता मृतवाचकाः ॥ ५५५ ॥

4.555 · p. 71

अनुष्टुप्

यशःशेषवि उपसम्पन्नवि व्यापन्नवि संस्थितवि परासुवि

मृताहे दीयते दानमौर्ध्वदेहिकनामकम् ।अपस्नानं मृतस्नानं तिलापः पितृतपर्णम् ॥ ५५६ ॥

4.556 · p. 71

अनुष्टुप्metre not read in every line

और्ध्वदेहिकक्ली अपस्नानक्ली मृतस्नानक्ली तिलापपुं पितृतर्पणक्ली

चितिश्चित्या चिता ज्ञेया ऋजुः स्यात् प्राञ्जलोऽञ्जसः ।यक्षिणसरलो दाराः निवृतस्तु शठस्तथा ॥ ५५७ ॥

4.557 · p. 71

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 ण (wrong syllable)

चितिस्त्री चित्यास्त्री चितास्त्री ऋजुवि प्राञ्जलवि अञ्जसवि सरलवि निवृतवि शठवि

अनृजुश्चापि शण्ठः स्यात् क्रूरे पापः नृशंसकः ।निस्त्रिंशश्चापि धूर्तस्तु वञ्चको व्यंसकस्तथा ॥ ५५८ ॥

4.558 · p. 72

अनुष्टुप्

अनृजुवि शण्ठवि पापवि नृशंसकवि निस्त्रिंशवि धूर्तवि वञ्चकवि व्यंसकवि

कुहको जालिको मायी दाण्डाजिनिक उच्यते ।मायावी मायिकश्चेति ज्ञातव्या धूर्तवाचकाः ॥ ५५९ ॥

4.559 · p. 72

अनुष्टुप्

कुहकवि जालिकवि मायिन्वि दाण्डाजिनिकवि मायाविन्वि मायिकवि

शाठ्यं स्यात् शठता माया कुसृतिर्निकृतिः पुनः ।कपटं कैतवं कूटं मिषं लक्षं तथा छलम् ॥ ५६० ॥

4.560 · p. 72

अनुष्टुप्

शाठ्यक्ली शठतास्त्री मायास्त्री कुसृतिस्त्री निकृतिस्त्री कपटक्ली कैतवक्ली कूटक्ली मिषक्ली लक्षक्ली छलक्ली

उपाधिरुपधिश्छद्म व्याजो व्यपदेशो निभम् ।उपधा चेति मन्तव्याः कपटस्यैव वाचकाः ॥ ५६१ ॥

4.561 · p. 72

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 दे (wrong syllable)

उपाधिपुं उपधिपुं छद्मन्क्ली व्याजपुं व्यपदेशपुं निभक्ली उपधास्त्री

अथ स्याद्दम्भचर्या च कुक्कुटिः कुहना तथा ।वञ्चनं च व्यलीकं चाऽतिसन्धानं प्रतारणम् ॥ ५६२ ॥

4.562 · p. 72

अनुष्टुप्

दम्भचर्यास्त्री कुक्कुटिस्त्री कुहनास्त्री वञ्चनक्ली व्यलीकक्ली अतिसन्धानक्ली प्रतारणक्ली

अथाऽऽर्यश्चापि साधुः स्यात् सभ्यश्च सज्जनस्तथा ।दोषैकदृक् पुरोभागी विद्वद्भिः कथ्यते किल ॥ ५६३ ॥

4.563 · p. 72

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 श्च (wrong syllable)

आर्यपुं साधुपुं सभ्यपुं सज्जनपुं दोषैकदृश्पुं पुरोभागिन्पुं

अथ कर्णेजपः क्षुद्रो द्विजिह्वो दुर्जनः खलः ।प्रखलः पिशुनो नीचः स्यान् मत्सरी च सूचकः ॥ ५६४ ॥

4.564 · p. 72

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 त्स (wrong syllable)

कर्णेजपपुं क्षुद्रपुं द्विजिह्वपुं दुर्जनपुं खलपुं प्रखलपुं पिशुनपुं नीचपुं मत्सरिन्पुं सूचकपुं

व्यसनार्तोपरक्तौ वै

4.82 · p. 72

अनुष्टुप्

व्यसनार्तपुं उपरक्तपुं

* चोरनामानि *

भवेच्चोरश्च चोरडः ।परिमोषी परास्कन्दी दस्युश्च प्रतिरोधकः ॥ ५६५ ॥

4.565 · p. 72

अनुष्टुप्

चोरपुं चोरडपुं परिमोषिन्पुं परास्कन्दिन्पुं दस्युपुं प्रतिरोधकपुं

तथैकागारिकः स्तेनो मलिम्लुचश्च तस्करः ।पाटच्चरोऽपि चौरश्च पाट-रात्रि-चरस्तथा ॥ ५६६ ॥

4.566 · p. 73

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 म्लु (wrong syllable)

एकागारिकपुं स्तेनपुं मलिम्लुचपुं तस्करपुं पाटच्चरपुं चौरपुं पाटरात्रिचरपुं

पटचोरोऽपि नामास्ति तथैव पारिपन्थिकः ।पश्यतो यो हरेदर्थं चोरः स पश्यतोहरः ॥ ५६७ ॥

4.567 · p. 73

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 व (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 स (wrong syllable)

पटचोरपुं पारिपन्थिकपुं पश्यतोहरपुं

* चौर्यनामानि *

स्याच्चौर्यं चौरिका चैव स्तेयं स्तैन्यं तथैव च ।धनमपहृतं लोप्त्रं विबुधैः कथ्यते खलु ॥ ५६८ ॥

4.568 · p. 73

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 म (wrong syllable)

चौर्यक्ली चौरिकास्त्री स्तेयक्ली स्तैन्यक्ली लोप्त्रक्ली

अथ दैवपरो दैववादी देवप्रमाणकः ।यद्भविष्योऽपि नामास्य विद्वद्भिर्मन्यते किल ॥ ५६९ ॥

4.569 · p. 73

अनुष्टुप्

दैवपरपुं दैववादिन्पुं देवप्रमाणकपुं यद्भविष्यपुं

* आलस्यनामानि *

अथाऽऽलस्योऽलसोऽनुष्णः तुन्दपरिमृजस्तथा ।शीतकश्चापि मन्दः स्याद्

4.88 · p. 73

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 न्द (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 स्तु (wrong syllable)

आलस्यपुं अलसपुं अनुष्णपुं तुन्दपरिमृजपुं शीतकपुं मन्दपुं

* दक्षनामानि *

दक्षस्तु पेशलः पटुः ॥ ५७० ॥

4.570 · p. 73

metre not recognised

दक्षपुं पेशलपुं पटुपुं

उष्णोष्णकौ च सूत्थानः चतुरश्चाथ तत्परः ।आसक्तः प्रसितः प्रह्वः प्रवणश्च परायणः ॥ ५७१ ॥

4.571 · p. 73

अनुष्टुप्

उष्णपुं उष्णकपुं सूत्थानपुं चतुरपुं तत्परपुं आसक्तपुं प्रसितपुं प्रह्वपुं प्रवणपुं परायणपुं

* उदारनामानि *

अथोदारश्च दाता वै दानशौण्डो बहुप्रदः ।तथैव स्थूललक्षोऽपि कथ्यते कोविदैः किल ॥ ५७२ ॥

4.572 · p. 73

अनुष्टुप्

उदारपुं दातृपुं दानशौण्डपुं बहुप्रदपुं स्थूललक्षपुं

* दाननामानि *

अथ दानं तथा त्यागः प्रतिदानं प्रदेशनम् ।उत्सर्जनं विसर्जनं वितरणं विहायितम् ॥ ५७३ ॥

4.573 · p. 74

अनुष्टुप्metre not read in every line

दानक्ली त्यागपुं प्रतिदानक्ली प्रदेशनक्ली उत्सर्जनक्ली विसर्जनक्ली वितरणक्ली विहायितक्ली

तथा निर्वापरणं निर्वपणं प्रादेशनं पुनः ।अंहतिः स्पर्शनं विश्राणनं स्याच्च वापवजनन् ॥ ५७४ ॥

4.574 · p. 74

metre not recognised

निर्वापणक्ली निर्वपणक्ली प्रादेशनक्ली अंहतिस्त्री स्पर्शनक्ली विश्राणनक्ली अपवर्जनक्ली

* याचकनामानि *

सुकलोऽर्थव्ययज्ञः स्याद् वनीपकस्तु मार्गणः ।तर्कुको याचकश्वाऽर्थी याचनकस्तथैव च ॥ ५७५ ॥

4.575 · p. 74

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 प (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 न (wrong syllable)

सुकलपुं अर्थव्ययज्ञपुं वनीपकपुं मार्गणपुं तर्कुकपुं याचकपुं अर्थिन्पुं याचनकपुं

अथाऽर्थना याचना याञ्चा भिक्षणाऽध्येषणाऽर्दना ।एषणा प्रणयश्चापि मार्गणा च सनिस्तथा ॥ ५७६ ॥

4.576 · p. 74

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्

अर्थनास्त्री याचनास्त्री याञ्चास्त्री भिक्षणास्त्री अध्येषणास्त्री अर्दनास्त्री एषणास्त्री प्रणयपुं मार्गणास्त्री सनिस्त्री

अभिलाषोऽभिषस्तिश्च नामानि याचकस्य वै ।अथ स्यादुत्पतिष्णुर्वै तथाप्युत्पतिता खलु ॥ ५७७ ॥

4.577 · p. 74

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 नि (wrong syllable)

अभिलाषपुं अभिषस्तिस्त्री उत्पतिष्णुवि उत्पतितृवि

मण्डनोऽलङ्कारिष्णुः स्याद् भूष्णुस्तु भाविता तथा ।भविष्णुर्वर्त्तनस्तु वै वर्तिष्णुः कथ्यते बुधैः ॥ ५७८ ॥

4.578 · p. 74

metre not recognised

मण्डनवि अलङ्कारिष्णुवि भूष्णुवि भावितृवि भविष्णुवि वर्त्तनवि वर्तिष्णुवि

विसृमरो प्रसारी स्याद् विसारो च विसृत्वरः ।जज्जाशीलोऽपत्रपिष्णुः लज्जालुश्च निगद्यते ॥ ५७९ ॥

4.579 · p. 74

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 म (wrong syllable)

विसृमरवि प्रसारिन्वि विसारवि विसृत्वरवि लज्जाशीलवि अपत्रपिष्णुवि लज्जालुवि

क्षमी स्यात् क्षमिता क्षन्ता सहिष्णुः सहनस्तथा ।तितिक्षुश्च तितिक्षा तु क्षान्तिश्च सहनं क्षमा ॥ ५८० ॥

4.580 · p. 74

अनुष्टुप्

क्षमिन्वि क्षमितृवि क्षन्तृवि सहिष्णुवि सहनवि तितिक्षुवि तितिक्षास्त्री क्षान्तिस्त्री क्षमास्त्री

ईष्यालुः कुहनो ज्ञेय ईर्ष्याऽक्षान्तिस्तथा स्मृतः ।क्रोधनः कोपनः क्रोधी रोषणश्चाप्यमर्षणः ॥ ५८१ ॥

4.581 · p. 75

अनुष्टुप्

ईर्ष्यालुवि कुहनवि ईर्ष्यास्त्री अक्षान्तिस्त्री क्रोधनवि कोपनवि क्रोधिन्वि रोषणवि अमर्षणवि

अत्यन्तकोपनो लोकः चण्डश्चेति निगद्यते ।क्षुधितो जिघत्सुराख्यातो बुभुक्षितोऽशनायितः ॥ ५८२ ॥

4.582 · p. 75

अनुष्टुप्metre not read in every line

चण्डवि क्षुधितवि जिघत्सुवि बुभुक्षितवि अशनायितवि

* क्षुधानामानि *

बुभुक्षा तु क्षुधा क्षुत् च रोचकश्च रुचिस्तथा ।अशनाया जिघत्सा च बुभुक्षावाचका अमी ॥ ५८३ ॥

4.583 · p. 75

अनुष्टुप्

बुभुक्षास्त्री क्षुधास्त्री क्षुध्स्त्री रोचकपुं रुचिस्त्री अशनायास्त्री जिघत्सास्त्री

* पिपासुनामानि *

तर्षितस्तृषितस्तृष्णक् पिपासुः स्यात् पिपासितः ।तृष्णा तु तृट् तृषा तर्षः पानं तथाऽपलासिका ॥ ५८४ ॥

4.584 · p. 75

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 त (wrong syllable)

तर्षितवि तृषितवि तृष्णज्वि पिपासुवि पिपासितवि तृष्णास्त्री तृष्स्त्री तृषास्त्री तर्षपुं पानक्ली अपलासिकास्त्री

उदन्या च पिपासा च धीतिश्चेति तृषाः स्मृताः ।शोषणं स्याद्रसादानं भक्षकः स्यात् तु घस्मरः ॥ ५८५ ॥

4.585 · p. 75

अनुष्टुप्

उदन्यास्त्री पिपासास्त्री धीतिस्त्री शोषणक्ली भक्षकपुं घस्मरपुं

आशित आशिरश्चापि अद्मरश्चेति भक्षकाः ।

4.105 · p. 75

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 त (wrong syllable)

आशितपुं आशिरपुं अद्मरपुं

* अन्ननामानि *

अथान्नमोदनोऽन्धश्च दीदिविश्च प्रसादनम् ॥ ५८६ ॥

4.586 · p. 75

अनुष्टुप्metre not read in every line

अन्नक्ली ओदनपुं अन्धस्क्ली दीदिविपुं प्रसादनक्ली

याजो नाजोऽशनं भिस्सा भक्तं जीवनकं तथा ।कूरं च दग्धिका चैवं भिस्सटा मन्यते बुधैः ॥ ५८७ ॥

4.587 · p. 75

अनुष्टुप्

याजपुं नाजपुं अशनक्ली भिस्सास्त्री भक्तक्ली जीवनकक्ली कूरक्ली दग्धिकास्त्री भिस्सटास्त्री

माण्डं सर्वरसाग्रं स्यात् मस्तु च दधिजं भवेत् ।भक्तोत्थास्त्रय आख्याता निःस्रावाऽऽचामभासराः ॥ ५८८ ॥

4.588 · p. 75

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 स्तु (wrong syllable)

माण्डक्ली मस्तुक्ली निःस्रावपुं आचामपुं भासरपुं

भक्तमण्डं प्रसावश्च प्रस्त्रवाऽऽच्छोदनाऽऽस्त्रवाः ।

4.109 · p. 76

अनुष्टुप्

भक्तमण्डक्ली प्रसावपुं प्रस्त्रवपुं आच्छोदनपुं आस्त्रवपुं

* श्राणानामानि *

श्राणा सैव विलेपी स्यात् तरला तरलं तथा ॥ ५८९ ॥

4.589 · p. 76

अनुष्टुप्

श्राणास्त्री विलेपीस्त्री तरलास्त्री तरलक्ली

यवागूरुष्णिका लोके यवानां पाकतो भवेत् ।

4.111 · p. 76

अनुष्टुप्

यवागूस्त्री उष्णिकास्त्री

* सूपस्य नामानि *

सूपश्च प्रहितश्चापि सूदोऽपि द्विदलान्नकम् ॥ ५९० ॥

4.590 · p. 76

अनुष्टुप्

सूपपुं प्रहितपुं सूदपुं द्विदलान्नकक्ली

व्यजनं घृतशाकादि तिलान्ने कृसरो भवेत् ।त्रिसरोऽपि तिलान्नस्य नामास्ति व्यवहारतः ॥ ५९१ ॥

4.591 · p. 76

अनुष्टुप्

व्यजनक्ली कृसरपुं त्रिसरपुं

* पूपस्य नामानि *

पिष्टकः पारिशोलश्च पूपोऽपूप इति स्मृतः ।

4.114 · p. 76

अनुष्टुप्

पिष्टकपुं पारिशोलपुं पूपपुं अपूपपुं

* पूलिका(पूरी)नामानि *

पूलिका पोलिका पोली पूपिका पूपली तथा ॥ ५९२ ॥

4.592 · p. 76

अनुष्टुप्

पूलिकास्त्री पोलिकास्त्री पोलीस्त्री पूपिकास्त्री पूपलीस्त्री

घृतपक्वो भवेत् पौलिरभ्यूषोऽभ्योष एव च ।

4.116 · p. 76

अनुष्टुप्

घृतपक्ववि पौलिपुं अभ्यूषपुं अभ्योषपुं

* तेमननामानि *

तेमनं क्नोपनं तद्वन् निष्ठानमुपसेचनम् ॥ ५९३ ॥

4.593 · p. 76

अनुष्टुप्

तेमनक्ली क्नोपनक्ली निष्ठानक्ली उपसेचनक्ली

* करम्बनामानि *

करम्बश्च करम्भश्चः दधिसक्तुरपीष्यते ।

4.118 · p. 77

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 त (wrong syllable)

करम्बपुं करम्भपुं दधिसक्तुपुं

* घार्त्तिकनामानि *

घार्त्तिको घृतपूरश्च पिष्टपूरो घृतवरः ॥ ५९४ ॥

4.594 · p. 77

अनुष्टुप्metre not read in every line

घार्त्तिकपुं घृतपूरपुं पिष्टपूरपुं घृतवरपुं

चमसी चमसश्चापि पिष्टवर्त्तिरपीष्यते ।वटको वटकञ्चावसेकिमश्च निगद्यते ॥ ५९५ ॥

4.595 · p. 77

अनुष्टुप्

चमसीस्त्री चमसपुं पिष्टवर्त्तिस्त्री वटकपुं अवसेकिमपुं