कोविद्यास्थानम् · कोशाःVidyāsthāna Kośa · kosha.sanskrit.site

तिर्यक्

tiryakअ · indecl.

In 8 kośas: 5 synonym verses, 3 as a nānārtha head word, 2 as a meaning of another word.

अभिधानचिन्तामणि Abhidhānacintāmaṇi · हेमचन्द्राचार्य सामान्यकाण्डः Abhidhānacintāmaṇi 6.1515 · p. 57
तिर्यक्साचिः संहर्षस्तु स्पर्धा द्रोहस्त्वपक्रिया ॥ १५१५ ॥
metre not recognised
genderअindecl.
सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि सामान्यविभागः Suśīlanāmamālā 7.2759 · p. 449
तिर्यक्साचिस्तथा साचि नामत्रयं निगद्यते ॥ २७५९ ॥
metre not recognised
genderअindecl.
शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वामनभट्ट-बाण नाट्याध्यायः Śabdaratnākara 2.8.982 · p. 123
उत्तरे तत्प्रभेदाः स्युर्निमितं स्फुरितं समम् ।तिर्यग्भ्रान्तं सुंपुटकं जिह्वायुद्धावपीडिते ॥ ९८२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वामनभट्ट-बाण नाट्याध्यायः Śabdaratnākara 2.8.988 · p. 123
वर्तुलीकृत्य दत्तं यद् गृह्यते तिर्यगेव तत् ।पार्श्वस्थः पतिरुन्नाम्य चिबुकं हरिणीदृशः ॥ ९८८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश अर्थवल्लिङ्गाध्यायः Vaijayantī 5.4.91 · p. 208
उदक्प्रत्यक् परागर्वाक् प्राक्च तिर्यगवागपाक् ।विष्वक्चैवमुदीचीनप्रमुखाः स्युर्यथाक्रमम् ॥ ९१ ॥
अनुष्टुप्
genderअindecl.
कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ अव्ययवर्गः Koṣakalpataru 5.1.82 · p. 129
घ हिंसाप्रातिलोम्याङ्घ्रि[पू]रणेषु प्रकीर्तितम् ।तिर्यक् तिरोऽर्थे वक्रे च सम्यग्बाढ-प्रशंसयोः ॥ ८२ ॥
अनुष्टुप्
नानार्थार्णवसंक्षेप Nānārthārṇavasaṃkṣepa · केशवस्वामिन् नानालिङ्गाध्यायः Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.540 · p. 89
तिर्यक् तु साचिभेदे त्रिर्नरं त्वाह पशुष्वमुम् ।त्रिवृत् स्त्री त्रिवृतासंज्ञलताभेदेऽथ पुंसि सः ॥ ५४० ॥
अनुष्टुप्
शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश नानार्थवर्गः Śabdaratnāvalī 8.1.18 · p. 300
चात्योन्यार्थे समाहारेऽन्वाचये पादपूरणे ।समुच्चये च निर्द्वन्द्वे पक्षान्तरेऽवधारणे ॥किञ्च पक्षान्तरारम्भसाकल्यपूर्वदूषणे ।प्राक् पूर्वानन्तराग्रेषु प्रभावातीतयोरपि ॥दिग्देशकालभेदेषु क्रमप्राप्तावपि स्मृतम् ।तिर्यक् तिरोऽर्थे वक्रार्थे विरुद्धार्थेऽपि दृश्यते ॥ननु च प्रश्नदुष्टोक्तयोः सम्यग्दृढप्रतिज्ञयोः ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 न्त (wrong syllable)nearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ल्य (wrong syllable)

तिर्यक् as a meaning in nānārtha verses

  • धरणिकोश तिरस्तिरोऽन्तर्धौ तिर्यगर्थे मिथोऽन्योन्यं मिथो [रहः] । पुरोऽग्रेऽपि प्रथमे स्यादञ्जसा तत्त्वशीघ्रयोः ॥ Dharaṇikośa 34.20.2
  • कोषकल्पतरु पशुपशुर्मृगादौ प्रमथे च मेषे तिर्यक्षु सर्वेष्वसुमत्सु पुंसि । वेषोऽपि दुःखव्यवसाययोस्तु क्लेशोऽपि रागादिषु संप्रदिष्टः । वंशस्तु पृष्ठावयवे च वेणौ कुले च वर्गेऽप्यथ दंश आद्ये ॥ ९ ॥ Koṣakalpataru 6.30.9