तिरस्

tirasअ · indecl.

In 8 kośas: 7 synonym verses, 4 as a nānārtha head word, 3 as a meaning of another word.

अभिधानचिन्तामणि Abhidhānacintāmaṇi · हेमचन्द्राचार्य अव्ययवर्गः Abhidhānacintāmaṇi 7.14 · p. 57

तिर्यगर्थे तिरः साचि निष्फले तु वृथा मुधा ।

अनुष्टुप्

तिरस्अ साचिअ वृथाअ मुधाअ

genderअindecl.

नामलिङ्गानुशासनम् Amarakośa · अमरसिंह अव्ययवर्गः Amarakośa 3.4.12

तिर्यगर्थे साचि तिरोऽप्यथ सम्बोधनार्थकाः ॥ ६ ॥स्युः प्याट्पाडङ्ग हे है भोः समया निकषा हिरुक् ।

अनुष्टुप्metre not read in every line

साचिअ तिरस्अ प्याट्अ पाट्अ अङ्गअ हेअ हैअ भोःअ समयाअ निकषाअ हिरुक्अ

genderअindecl.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ अव्ययवर्गः Koṣakalpataru 5.1.11 · p. 121

हस्ते पाणौ जीविकोपनिषदावुपमाविधौ ।अवस्बहिसिमौ बाह्येऽथान्तर्धौ सनुतस्तिरः ।मध्येऽन्तरेणान्तरान्तरन्तरेऽन्तरमित्यपि ॥ ११ ॥

अनुष्टुप्metre not read in every line

हस्तेअ पाणौअ जीविकाअ उपनिषद्अ अवस्अ बहिस्अ सिमअ सनुतस्अ तिरस्अ अन्तरेणअ अन्तराअ अन्तर्अ अन्तरेअ अन्तरम्अ

genderअindecl.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ अव्ययवर्गः Koṣakalpataru 5.1.33 · p. 123

हिरुङ् म[239b]र्या च समया निकषारादुपान्तिके ।आराद्दूरे तिर्यगर्थे उभे साचि तिरोऽपि च ॥ ३३ ॥

metre not recognised

हिरुक्अ मर्याअ समयाअ निकषाअ आरात्अ साचिअ तिरस्अ

genderअindecl.

सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि सामान्यविभागः Suśīlanāmamālā 7.2759 · p. 449

तिर्यक्साचिस्तथा साचि नामत्रयं निगद्यते ॥ २७५९ ॥

metre not recognised

तिर्यक्अ तिरस्अ साचिअ

genderअindecl.

सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि अव्ययप्रकरणम् Suśīlanāmamālā 8.2795 · p. 456

तिर्यगर्थे तिरः साचि निष्फले च मुधा वृथा ।मिथ्या स्याच्च मृषाऽसत्येऽभ्यर्णे तु निकषा हिरुक् ॥ २७९५ ॥

अनुष्टुप्

तिरस्अ साचिअ मुधाअ वृथाअ मिथ्याअ मृषाअ निकषाअ हिरुक्अ

genderअindecl.

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश एकार्थवर्गः Śabdaratnāvalī 8.2.10 · p. 305

तिरः साचि तिर्यगर्थेऽभीक्ष्यां शश्वन्निरन्तरे ।सामीप्ये चैव मध्यार्थे समया निकषा हि रुक् ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 चि (wrong syllable)

तिरस्अ साचिअ अभीक्ष्णम्अ शश्वत्अ समयाअ निकषाअ हिरुक्अ

genderअindecl.

नामलिङ्गानुशासनम् Amarakośa · अमरसिंह नानार्थवर्गः Amarakośa 3.3.257

तिरोऽन्तर्धौ तिर्यगर्थे हा विषादशुगर्तिषु ॥ २५७ ॥

अनुष्टुप्

meaningsअन्तर्धि तिर्यगर्थ

धरणिकोश Dharaṇikośa · धरणिदास सान्ताः Dharaṇikośa 34.20.2 · p. 243

तिरोऽन्तर्धौ तिर्यगर्थे मिथोऽन्योन्यं मिथो [रहः] ।पुरोऽग्रेऽपि प्रथमे स्यादञ्जसा तत्त्वशीघ्रयोः ॥

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 6 थ (wrong syllable)

meaningsअन्तर्धि तिर्यक्

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वामनभट्ट-बाण अव्ययद्व्यक्षराध्यायः Śabdaratnākara 5.2.2269 · p. 275

तिरोऽन्तर्धौ तिर्यगर्थे दिष्टं स्यान्मङ्गलादिषु ।तर्कनिश्चययोर्नूनं नानानेकोभयार्थयोः ॥ २२६९ ॥

अनुष्टुप्

meaningsअन्तर्धि तिर्यगर्थ

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश अनेकार्थाव्ययाध्यायः Vaijayantī 8.7.21 · p. 285

तथा समुच्चये साम्ये परमार्थाभ्यनुज्ञयोः ।तिरोऽन्तर्धौ तिरश्चीने दिष्ट्या स्यान्मङ्गलादिषु ॥ २१ ॥

अनुष्टुप्

meaningsअन्तर्धि तिरश्चीन

तिरस् as a meaning in nānārtha verses

धरणिकोश तिर्यच्तिर्यक् तिरोऽर्थे वक्रे च विहगादौ त्वनव्ययम् ॥ Dharaṇikośa 34.4.2
कोषकल्पतरु तिर्यक्घ हिंसाप्रातिलोम्याङ्घ्रि[पू]रणेषु प्रकीर्तितम् । तिर्यक् तिरोऽर्थे वक्रे च सम्यग्बाढ-प्रशंसयोः ॥ ८२ ॥ Koṣakalpataru 5.1.82
शब्दरत्नावली तिर्यक्चात्योन्यार्थे समाहारेऽन्वाचये पादपूरणे । समुच्चये च निर्द्वन्द्वे पक्षान्तरेऽवधारणे ॥ किञ्च पक्षान्तरारम्भसाकल्यपूर्वदूषणे । प्राक् पूर्वानन्तराग्रेषु प्रभावातीतयोरपि ॥ दिग्देशकालभेदेषु क्रमप्राप्तावपि स्मृतम् । तिर्यक् तिरोऽर्थे वक्रार्थे विरुद्धार्थेऽपि दृश्यते ॥ ननु च प्रश्नदुष्टोक्तयोः सम्यग्दृढप्रतिज्ञयोः ॥ Śabdaratnāvalī 8.1.18