कर्तन
kartanaक्ली · neut.In 10 kośas: 7 synonym verses, 5 as a nānārtha head word, 6 as a meaning of another word.
स्युः कर्तने कल्पनवर्धने च च्छेदश्च घातोद्यत आततायी ॥ ३७२ ॥
उपजातिः
genderक्लीneut.
कल्पनं कर्तनं प्रोक्तं वर्धनं छेदनं तथा ।व्यत्ययः स्याद्विपर्यासो वैपरीत्यं विपर्ययः ॥ ७२९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विदारणं भेदनं च विदरः स्फुटनं भिदा ।लवोऽभिलावो लवनं लूनिः स्त्री स्यादुपस्कृतिः ।प्रतिकीर्णमुपस्कीर्णं हिंसायां विषये मते ।उपस्कारं लुनन्तीति विक्षिप्य लवने[178b] भवेत् ।छेदनं वर्धनं तुल्ये कर्तनं कल्पनं छिदा ॥ ११ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
व्रश्चनः पत्रपरशुर्वासिः स्त्री दारुतक्षणी ।कर्तनः स्वधितिः पुंसि कृपाणी कर्तरी समे ॥ १५२३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रत्यक्षी व्यक्तदृष्टार्थश्चाऽथ कर्तनतर्कुटे ।चिरकाले दीर्धरात्रममिक्षा मस्तु वाजिनम् ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कालिका दन्तरेखा स्याद्दन्तच्छिद्रमुलूखली ।कर्तनं धूलिलुठितं वर्तनं तृपवर्तनम् ॥ १११ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पिंजनं स्याद्विहननं धराणां प्रविसारणम् ।कल्पनं कर्तनं तुल्ये त्रिवृतं तु त्रिवृत्त्रिषु ॥ १० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कर्तनं छेदनं प्रोक्तं स्त्रीणां च सूत्रकर्शने ।दर्शनं लोचने स्वप्ने बुद्धिशास्त्रोपलब्धिषु ।रञ्जनं रागजननं रञ्जनं रक्तचन्दनम् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
उष्ट्रस्य च शिशौ पाणेर्मणिबन्धकनिष्ठयोः ।मध्ये स्यात् कर्तनं तु क्ली छेदने सूत्रसर्जने ॥ ४०९ ॥
अनुष्टुप्
अश्वस्य धूलिलुठने कर्तनी तु स्त्रियामियम् ।नापितस्योपकरणे क(र्तृ?त्रि)काख्येऽथ नप्स्त्रियोः ॥ ४१० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
meaningsअश्वधूलिलुठन
कर्तनं न द्वयोश्छेदे स्त्रीणां सूत्रादिनिर्मितौ ।काञ्चनश्चम्पके नागकेशरे काञ्चनालके ॥
अनुष्टुप्
कर्तन as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश कल्पनवासनं धूपने ज्ञाने वासनं वारिधानिका । कल्पनं कर्तने क्लृप्तो कल्पना गजसज्जना ॥ Dharaṇikośa 19.2.50
- कोषकल्पतरु छेदनस्यात्केतनोऽस्त्री कृतिचिह्नके तु निमन्त्रणार्थो वमने तु षण्ढे । स्याच्छर्दनोऽलम्बुषनिम्बयोर्ना- थ च्छेदनं कर्तनभेदयोः स्यात् ॥ ३१ ॥ Koṣakalpataru 6.21.31
- नानार्थार्णवसंक्षेप विकर्तनगुणवादिनि तु त्रि स्यात् पुमांस्तु स्याद्विकर्तनः । रवौ ना कर्तने तु क्ली तत्प्रयुक्तौ तु नो पुमान् ॥ ५७६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 6.576
- परमानन्दीयनाममाला छेदनगृहासक्तेऽण्डजे छेको दक्षे च हरिणान्तरे । छेदनं कर्तने भेदे छर्दनो निम्बलुम्बयोः ॥ १९२ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.12.192
- शब्दरत्नावली कल्पनक्रन्दनं रोदने ध्वानयुद्धसंरावयोरपि । कल्पनं कर्तने क्लिप्तौ कल्पना हस्तिसज्जने ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.41
- शब्दरत्नावली छेदनग्रावा स्यात्पुंसि पाषाणे दृढे पृथ्वीधरेऽपि च । गृञ्जनो ना रसोने स्त्री निषाक्तपशुमांसके ॥ गोस्तनो ना हारभेदे द्राक्षायां स्त्री च गोस्तनी । गोमी पुंसि जम्बुके स्याद्गोमत्युपासके त्रिषु ॥ चलनं भ्रमणे कम्पे क्लीबं कम्पयुते त्रिषु । चलनी वस्त्रविधिन्यां वारीभेदे च कुत्रचित् ॥ चक्री काककुलालाजग्रामजालिकसूचके । सर्पे तैलिकभेदे स्याद्वासुदेवे च पुंस्ययम् ॥ चर्मी भृङ्गरिटौ भूर्जे मोचाफलकहस्तयोः । चर्म क्लीबन्तु फलके कृत्तौ त्वचि तु कुत्रचित् ॥ चेतनो वाच्यवत् प्राणयुक्ते च संविदि स्त्रियाम् । छर्दनं वमने क्लीबं पुंसि निम्बेऽप्यलम्बुषे ॥ छदनं चलने पक्षे पिधानेऽपि नपुंसकम् । छेदनन्तु द्विधा कार्ये कर्त्रनेऽपि च न द्वयोः ॥ जवनस्तु रये वेगिहये वेगवति त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.55