All kośas › Abhidhānacintāmaṇi
अभिधानचिन्तामणि Abhidhānacintāmaṇi
1,988 verses · 12,741 words tagged · 2,473 marked doubtful (dashed)
मर्त्यकाण्डः (1/7)
इत्याचार्यहेमचन्द्रविराचितायामभिधानचिन्तामणौ नाममालायां देवकाण्डो द्वितीयः ॥ २ ॥
मर्त्यः पञ्चजनो भूस्पृक्पुरुषः पूरुषो नरः ।मनुष्यो मानुषो ना विट् मनुजो मानवः पुमान् ॥ ३३७ ॥
3.337 · p. 17
अनुष्टुप्
बालः पाकः शिशुर्डिम्भः पोतः शावः स्तनंधयः ।पृथुकार्भोत्तानशयाः क्षीरकण्ठः कुमारकः ॥ ३३८ ॥
3.338 · p. 17
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 त्ता (wrong syllable)
तारुण्यं यौवनं वृद्धः प्रवयाः स्थविरो जरन् ॥ ३३९ ॥जरी जीर्णो यातयामो जीनोऽथ विस्रसा जरा ।
3.4 · p. 17
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 थ (wrong syllable)
वार्धकं स्थाविरं ज्यायान्वर्षीयान्दशमीत्यपि ॥ ३४० ॥
3.340 · p. 17
अनुष्टुप्metre not read in every line
विद्वान्सुधीः कविविचक्षणलब्धवर्णा ज्ञः प्राप्तरूपकृतिकृष्ट्यभिरूपधीराः ।मेधाविकोविदविशारदसूरिदोषज्ञाः प्राज्ञपण्डितमनीषिबुधप्रबुद्धाः ॥ ३४१ ॥व्यक्तो विपश्चित्संख्यावान्सन्प्रवीणे तु शिक्षितः ।निष्णातो निपुणो दक्षः कर्महस्तमुखाः कृतात् ॥ ३४२ ॥कुशलश्चतुरोऽभिज्ञविज्ञवैज्ञानिकाः पटुः ।
3.6 · p. 18
वसन्ततिलका
विद्वस्पुंसुधीपुंकविपुंविचक्षणपुंलब्धवर्णपुंज्ञपुंप्राप्तरूपपुंकृतिपुंकृष्टिपुंअभिरूपपुंधीरपुंमेधाविन्पुंकोविदपुंविशारदपुंसूरिपुंदोषज्ञपुंप्राज्ञपुंपण्डितपुंमनीषिन्पुंबुधपुंप्रबुद्धपुंव्यक्तपुंविपश्चित्पुंसंख्यावत्पुंसत्पुंशिक्षितपुंनिष्णातपुंनिपुणपुंदक्षपुंकर्महस्तपुंकर्ममुखपुंकृतहस्तपुंकृतमुखपुंकुशलपुंचतुरपुंअभिज्ञपुंविज्ञपुंवैज्ञानिकपुंपटुपुं
छेको विदग्धे प्रौढस्तु प्रगल्भः प्रतिभामुखः ॥ ३४३ ॥कुशाग्रीयमतिः सूक्ष्मदर्शी तत्कालधीः पुनः ।प्रत्युत्पन्नमतिर्दूराद्यः पश्येद्दीर्घदर्श्यसौ ॥ ३४४ ॥
3.344 · p. 18
अनुष्टुप्
हृदयालुः सहृदयश्चिद्रूपोऽप्यथ संस्कृते ।व्युत्पन्नप्रहतक्षुण्णा अन्तर्वाणिस्तु शास्त्रवित् ॥ ३४५ ॥
3.345 · p. 18
अनुष्टुप्
वागीशो वाक्पतौ वाग्मी वाचोयुक्तिपटुः प्रवाक् ।समुखो वावदूकोऽथ वदो वक्ता वदावदः ॥ ३४६ ॥
3.346 · p. 18
अनुष्टुप्
यद्वदोऽनुत्तरे दुर्वाक्कद्वदे स्यादथाधरः ॥ ३४७ ॥हीनवादिन्येडमूकानेडमूकौ त्वावाक्श्रुतौ ।
3.11 · p. 18
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 त्वा (wrong syllable)
दुर्मुखे मुखराबद्धमुखौ शक्लः प्रियंवदः ।
3.17 · p. 18
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 व (wrong syllable)
दानशीलः स वदान्यो वदन्योऽप्यथ बालिशः ॥ ३५१ ॥मूढो मन्दो यथाजातो बालो मातृमुखो जडः ।मूर्खोऽमेधो विवर्णाज्ञौ वैधेयो मातृशासितः ॥ ३५२ ॥देवानांप्रियजाल्मौ च दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः ।
3.18 · p. 18
अनुष्टुप्metre not read in every line
सिंहसंहननः स्वङ्गः स्वतन्त्रो निरवग्रहः ।यथाकामी स्वरुचिश्च स्वच्छन्दः स्वैर्यपावृतः ॥ ३५५ ॥
3.355 · p. 18
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 रु (wrong syllable)
यदृच्छा स्वैरिता स्वेच्छा नाथवान्निघ्नगृह्यकौ ।तन्त्रायत्तवशाधीनच्छन्दवन्तः परात्परे ॥ ३५६ ॥
3.356 · p. 18
अनुष्टुप्
दरिद्रो दुर्विधो दुःस्थो दुर्गतो निःस्वकीकटौ ।अकिंचनोऽधिपस्त्वीशो नेता परिवृढोऽधिभूः ॥ ३५८ ॥पतीन्द्रस्वामिनाथार्याः प्रभुर्भर्तेश्वरो विभुः ।ईशितेनो नायकश्च नियोज्यः परिचारकः ॥ ३५९ ॥डिङ्गरः किंकरो भृत्यश्चेटो गोप्यः पराचितः ।दासः प्रेष्यः परिस्कन्दो भुजिष्यपरिकर्मिणौ ॥ ३६० ॥परान्नः परिपिण्डादः परजातः परैधितः ।
3.26 · p. 18
अनुष्टुप्
दरिद्रविदुर्विधविदुःस्थविदुर्गतविनिःस्वविकीकटविअकिंचनविअधिपपुंईशपुंनेतृपुंपरिवृढपुंअधिभूपुंपतिपुंइन्द्रपुंस्वामिन्पुंनाथपुंआर्यपुंप्रभुपुंभर्तृपुंईश्वरपुंविभुपुंईशितृपुंइनपुंनायकपुंनियोज्यपुंपरिचारकपुंडिङ्गरपुंकिंकरपुंभृत्यपुंचेटपुंगोप्यपुंपराचितपुंदासपुंप्रेष्यपुंपरिस्कन्दपुंभुजिष्यपुंपरिकर्मिन्पुंपरान्नपुंपरिपिण्डादपुंपरजातपुंपरैधितपुं
स निर्भृतिः कर्मकारो भृतिः स्यान्निष्क्रयः पणः ।कर्मण्या वेतनं मूल्यं निर्वेशो भरणं विधा ॥ ३६२ ॥भर्मण्या भर्म भृत्या च भोगस्तु गणिकाभृतिः ।
3.28 · p. 18
अनुष्टुप्
शूरश्चारभटो वीरो विक्रान्तश्चाथ कातरः ।दरिद्रश्चकितो भीतो भीरुभीरुकभीलुकाः ॥ ३६५ ॥
3.365 · p. 18
अनुष्टुप्
महेच्छे तूद्भटोदारोदात्तोदीर्णमहाशयाः ।महामना महात्मा च कृपणस्तु मितंपचः ॥ ३६७ ॥कीनाशस्तद्धनक्षुद्रकदर्यदृढमुष्टयः ।किंपचानो दयालुस्तु कृपालुः करुणापरः ॥ ३६८ ॥सूरतोऽथ दया शूकः कारुण्यं करुणा घृणा ।कृपानुकम्पानुक्रोशो हिंस्रे शरारुघातुकौ ॥ ३६९ ॥
3.369 · p. 18
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 श (wrong syllable)
व्यापादनं विशरणं प्रमयः प्रमापणं निर्ग्रन्थनं प्रमथनं कदनं निबर्हणम् ।निस्तर्हणं विशसनं क्षणनं परासनं प्रोज्जासनं प्रशमनं प्रनिघातनं वधः ॥ ३७० ॥प्रवासनोद्वासनघातनिर्वासनानि संज्ञप्तिनिशुम्भहिंसाः ।निर्वापणालम्भनिसूदनानि निर्यातनोन्मन्थसमापनानि ॥ ३७१ ॥अपासनं वर्जनमारपिञ्जा निष्कारणाक्राथविशारणानि ।
3.36 · p. 19
metre not recognised
व्यापादनक्लीविशरणक्लीप्रमयपुंप्रमापणक्लीनिर्ग्रन्थनक्लीप्रमथनक्लीकदनक्लीनिबर्हणक्लीनिस्तर्हणक्लीविशसनक्लीक्षणनक्लीपरासनक्लीप्रोज्जासनक्लीप्रशमनक्लीप्रनिघातनक्लीवधपुंप्रवासनक्लीउद्वासनक्लीघातपुंनिर्वासनक्लीसंज्ञप्तिस्त्रीनिशुम्भपुंहिंसास्त्रीनिर्वापणक्लीआलम्भपुंनिसूदनक्लीनिर्यातनक्लीउन्मन्थपुंसमापनक्लीअपासनक्लीवर्जनक्लीआरपिञ्जास्त्रीनिष्कारणक्लीआक्राथपुंविशारणक्ली
प्रमीत उपसंपन्नः परेतप्रेतसंस्थिताः ॥ ३७३ ॥नामालेख्ययशः शेषो व्यापन्नोऽपगतो मृतः ।परासुस्तदहे दानं तदर्थमौर्ध्वदेहिकम् ॥ ३७४ ॥
3.374 · p. 19
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 र्थ (wrong syllable)
क्रूरे नृशंसनिस्त्रिंशपापा धूर्तस्तु वञ्चकः ॥ ३७६ ॥व्यंसकः कुहको दाण्डाजिनिको मायिजालिकौ ।
3.43 · p. 19
अनुष्टुप्
कपटं कैतवं दम्भः कूटं छद्मोपधिश्छलम् ।व्यपदेशो मिषं लक्षं निभं व्याजोऽथ कुक्कुटिः ॥ ३७८ ॥कुहना दम्भचर्या च वञ्चनं तु प्रतारणम् ।व्यलीकमतिसन्धानं साधौ सभ्यार्यसज्जनाः ॥ ३७९ ॥
3.379 · p. 19
अनुष्टुप्
दोषैकदृक्पुरोभागी कर्णेजपस्तु दुर्जनः ।पिशुनः सूचको नीचो द्विजिह्वो मत्सरी खलः ॥ ३८० ॥
3.380 · p. 19
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ज (wrong syllable)
व्यसनार्तस्तूपरक्तश्चोरस्तु प्रतिरोधकः ।दस्युः पाटच्चरः स्तेनस्तस्करः पारिपन्थिकः ॥ ३८१ ॥परिमोषिपरास्कन्द्यैकागरिकमलिम्लुचाः ।
3.47 · p. 19
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 ग (wrong syllable)
चौर्यं तु चौरिका स्तेयं लोप्त्रं त्वपहृतं धनम् ।
3.49 · p. 19
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 दै (wrong syllable)
यद्भविष्यो दैवपरोऽथालस्यः शीतकोऽलसः ॥ ३८३ ॥मन्दस्तुन्दपरिमृजोऽनुष्णो दक्षस्तु पेशलः ।पटूष्णोष्णकसूत्थानचतुराश्चाथ तत्परः ॥ ३८४ ॥आसक्तः प्रवणः प्रह्वः प्रसितश्च परायणः ।
3.50 · p. 19
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 न्द (wrong syllable)
दानमुत्सर्जनं त्यागः प्रदेशनविसर्जने ।विहायितं वितरणं स्पर्शनं प्रतिपादनम् ॥ ३८६ ॥विश्राणनं निर्वपणमपवर्जनमंहतिः ।
3.52 · p. 19
अनुष्टुप्
अर्थव्ययज्ञः सुकलो याचकस्तु वनीपकः ॥ ३८७ ॥मार्गणोऽर्थी याचनकस्तर्कुकोऽथार्थनैषणा ।अर्दना प्रणयो याच्ञा याचनाध्येषणा सनिः ॥ ३८८ ॥
3.388 · p. 19
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 या (wrong syllable)
उत्पतिष्णुस्तूत्पतितालंकरिष्णुश्च मण्डनः ।
3.54 · p. 19
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 स्तू (wrong syllable)
भविष्णुर्भविता भूष्णुः समौ वर्तिष्णुवर्तनौ ॥ ३८९ ॥
3.389 · p. 19
अनुष्टुप्metre not read in every line
लज्जाशीलोऽपत्रपिष्णुः सहिष्णुः क्षमिता क्षमी ॥ ३९० ॥तितिक्षुः सहनः क्षन्ता तितिक्षा सहनं क्षमा ।
3.57 · p. 19
अनुष्टुप्
ईर्ष्यालुः कुहनोऽक्षान्तिरीर्ष्या क्रोधी तु रोषणः ॥ ३९१ ॥अमर्षणः क्रोधनश्च चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः ।
3.58 · p. 19
अनुष्टुप्
बुभुक्षायामशनाया जिघत्सा रोचको रुचिः ।
3.60 · p. 19
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 श (wrong syllable)
पिपासुस्तृषितस्तृष्णक्तृष्णा तर्षोऽपलासिका ॥ ३९३ ॥पिपासा तृट्तृषोदन्या धीतिः पानेऽथ शोषणम् ।रसादानं भक्षकस्तु घस्मरोऽद्मर आशितः ॥ ३९४ ॥
3.394 · p. 19
अनुष्टुप्metre not read in every line
भक्तमन्नं कूरमन्धो भित्सा दीदिविरोदनः ।अशनं जीवनकं च याजो वाजः प्रसादनम् ॥ ३९५ ॥
3.395 · p. 19
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 6 न (wrong syllable)
तुल्यौ तिलान्ने कृसरत्रिसरावथ पिष्टकः ।पूपोऽपूपः पूलिका तु पोलिकापोलिपूपिकाः ॥ ३९८ ॥पूपलाथेषत्पक्वे स्युरभ्यूषाभ्योषपौलयः ।
3.67 · p. 19
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ष (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 तु (wrong syllable)
गुड इक्षुरसक्वाथः शर्करा तु सितोपला ॥ ४०२ ॥सिता च मधुधूलिस्तु खण्डस्तद्विकृतिः पुनः ।मत्स्यण्डी फाणितं चापि रसालायां तु भार्जिता ॥ ४०३ ॥शिखरिण्यथ यूर्यूषो रसो दुग्धं तु सोमजम् ।गोरसः क्षीरमूधस्यं स्तन्यं पुंसवनं पयः ॥ ४०४ ॥
3.404 · p. 20
अनुष्टुप्
पायसं परमान्नं च क्षैरेयी क्षीरजं दधि ।गोरसश्च तदघनं द्रप्सं पत्त्रलमित्यपि ॥ ४०६ ॥
3.406 · p. 20
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 श्च (wrong syllable)
ह्योगोदोहोद्भवं हैयंगवीनं शरजं पुनः ॥ ४०७ ॥दधिसारं तक्रसारं नवनीतं नवोद्धृतम् ।
3.79 · p. 20
अनुष्टुप्
दण्डाहते कालशेयघोलारिष्टानि गोरसः ॥ ४०८ ॥रसायनमथार्धाम्बूदश्विच्छ्वेतं समोदकम् ।
3.80 · p. 20
अनुष्टुप्
सार्पिष्कं दाधिकं सर्पिर्दधिभ्यां संस्कृतं क्रमात् ।
3.82 · p. 20
अनुष्टुप्metre not read in every line
औदश्वितमौदश्वित्कं लवणे स्यात्तु लावणम् ।
3.84 · p. 20
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 मौ (wrong syllable)
पैठरोख्ये उखासिद्धे प्रयस्तं तु सुसंस्कृतम् ॥ ४११ ॥
3.411 · p. 20
अनुष्टुप्metre not read in every line
पक्वे राद्धं च सिद्धं च भृष्टं पक्वं विनाम्बुना ।
3.86 · p. 20
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 र्भ (wrong syllable)
भृष्टामिषं भटित्रं स्याद्भूतिर्भरूटकं च तत् ॥ ४१२ ॥
3.412 · p. 20
अनुष्टुप्metre not read in every line
पिच्छिलं तु विजिविलं विज्जलं विजलं च तत् ।
3.90 · p. 20
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 तु (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 तु (wrong syllable)
काञ्चिकं काञ्जिकं धान्याम्लारनाले तुषोदकम् ।कुल्माषाभिषुतावन्तिसोमशुक्तानि कुञ्जलम् ॥ ४१५ ॥चुक्रं धातुघ्नमुन्नाहं रक्षोघ्नं कुण्डगोलकम् ।महारसं सुवीराम्लं सौवीरं म्रक्षणं पुनः ॥ ४१६ ॥तैलं स्नेहोऽभ्यञ्जनं च वेषवार उपस्करः ।
3.92 · p. 20
अनुष्टुप्
क्षवः क्षुताभिजननो राजिका राजसर्षपः ॥ ४१८ ॥आसुरी कृष्णिका चासौ कुस्तुम्बुरु तु धान्यकम् ।धन्या धन्याकं धान्याकं मरीचं कृष्णमूषणम् ॥ ४१९ ॥कोलकं वेल्लजं धार्मपत्तनं यवनप्रियम् ।
3.95 · p. 20
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 कं (wrong syllable)
न्यादः स्वदनं खादनमशनं निघसो वल्भनमभ्यवहारः ।जग्धिर्जक्षणभक्षणलेहाः प्रत्यवसानं घसिराहारः ॥ ४२३ ॥प्सानावष्वाणविष्वाणा भोजनं जेमनादने ।
3.101 · p. 20
metre not recognised
ग्रासो गुडेरकः पिण्डो गडोलः कवको गुडः ॥ ४२५ ॥गण्डोलः कवलस्तृप्ते त्वाघ्रातसुहिताशिताः ।
3.104 · p. 20
अनुष्टुप्
तृप्तिः सौहित्यमाघ्राणमथ भुक्तसमुज्झिते ॥ ४२६ ॥फेला पिण्डोलिफेली च स्वोदरपूरके पुनः ।कुक्षिंभरिरात्मंभरिरुदरंभरिरप्यथ ॥ ४२७ ॥
3.427 · p. 20
metre not recognised
गृध्नुस्तु गर्धनस्तृष्णग्लिप्सुर्लुब्धोऽभिलाषुकः ॥ ४२९ ॥लोलुपो लोलुभो लोभस्तृष्णा लिप्सा वशः स्पृहा ।काङ्क्षाशंसागर्धवाञ्छाशेच्छेहातृण्मनोरथाः ॥ ४३० ॥कामोऽभिलाषोऽभिध्या तु परस्वेहोद्धतः पुनः ।अविनीतो विनीतस्तु निभृतः प्रश्रितोऽपि च ॥ ४३१ ॥
3.431 · p. 20
अनुष्टुप्
कामुकः कमिता कम्रोऽनुकः कामयिताऽभिकः ।कामनः कमरोऽभीकः पञ्चभद्रस्तु विप्लुतः ॥ ४३४ ॥व्यसनी हर्षमाणस्तु प्रमना हृष्टमानसः ।विकुर्वाणो विचेतास्तु दुरन्तर्विपरो मनाः ॥ ४३५ ॥
3.435 · p. 21
अनुष्टुप्
मत्ते शौण्डोत्कटक्षीबा उत्कस्तूत्सुक उन्मनाः ।उत्कण्ठितोऽभिशस्ते तु वाच्यक्षारितदूषिताः ॥ ४३६ ॥
3.436 · p. 21
अनुष्टुप्
गुणैः प्रतीते त्वाहतलक्षणः कृतलक्षणः ।
3.116 · p. 21
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 त्वा (wrong syllable); pāda 3, syllable 7 ण्डु (wrong syllable)
बद्धो निगडितो नद्धः कीलितो यन्त्रितः सितः ॥ ४३८ ॥संदानितः संयतश्च स्यादुद्दानं तु बन्धनम् ।
3.119 · p. 21
अनुष्टुप्