छेद

chedaपुं · masc.

In 11 kośas: 8 synonym verses, 3 as a nānārtha head word, 15 as a meaning of another word.

अभिधानचिन्तामणि Abhidhānacintāmaṇi · हेमचन्द्राचार्य मर्त्यकाण्डः Abhidhānacintāmaṇi 3.372 · p. 19

स्युः कर्तने कल्पनवर्धने च च्छेदश्च घातोद्यत आततायी ॥ ३७२ ॥

उपजातिः

कर्तनक्ली कल्पनक्ली वर्धनक्ली छेदपुं आततायिन्पुं

genderपुंmasc.

कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव क्षत्रियप्रकाण्डः Kalpadrukośa 1.6.369 · p. 130

कर्त्तप्रमाथ सन्तापनिवापच्छेदसंज्ञयाः ।कदव्यापादनिर्ग्रन्थनिस्तर्हविशसा अपि ॥ ३६९ ॥

अनुष्टुप्

कर्त्तपुं प्रमाथपुं सन्तापपुं निवापपुं छेदपुं संज्ञपपुं कदपुं व्यापादपुं निर्ग्रन्थपुं निस्तर्हपुं विशसपुं

genderपुंmasc.

कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव सङ्कीर्णकाण्डः Kalpadrukośa 1.10.47 · p. 240

फालिः फाली स्त्रियां छेदे खण्डोऽस्त्री रदनं रदः ।विधूननं विधुवनं धुवनं च विधूवने ॥ ४७ ॥

अनुष्टुप्

फालिस्त्री फालीस्त्री छेदपुं खण्डपुंक्ली रदनक्ली रदपुं विधूननक्ली विधुवनक्ली धुवनक्ली विधूवनक्ली

genderपुंmasc.

लिङ्गविशेषविधि Liṅgaviśeṣavidhi · वररुचि Liṅgaviśeṣavidhi 17 · p. 3

ऊर्मिश्च ध्वनिश्च अञ्जलिश्च ऊर्म्मिध्वन्यञ्जलयः । एते शब्दाः पुंसि भवन्ति । अयमूर्म्मिस्तरङ्गः । अयं ध्वनिः शब्दः ।अयमञ्जलिः करपुटः । ओष्ठकपोलगुल्फसञ्ज्ञाश्च । सञ्ज्ञाशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । ओष्ठश्च कपोलश्च गुल्फश्च ओष्ठकपोलगुल्फाः । एतेषां सञ्ज्ञाः पर्यायास्ते पुंसि भवन्ति । अयमोष्ठः अधरः दन्तच्छदः । अयं कपोलः गण्ड इत्येवमादयः । अयं गुल्फः पादग्रन्थिः घुठः घूंठ इत्येवमादयः । घञ्च एरच्च ऋदोरप्च । "पदरुजवेगस्पृशो घञि"त्येवमादिना प्रकरणे घञो विहित इति । "येन विधिस्तदन्तस्ये"ति घञ्प्रत्ययान्ताः शब्दाः पुंसि भवन्ति । तद्यथा । पादः रोगः वेगः स्पर्शः पाकः त्यागः योगः प्रसादः भेदः छेदः दाहः दोषः प्रकारविकार इत्येवमादयः । "एरजि"ति । एरजीवर्णान्तादच्प्रत्ययः स्यात् । अयं जयः नयः । तथा "ऋदोरप्" । ऋवर्णान्तादुवर्णान्ताच्च धातोरप्प्रत्ययः स्यात् । तत्र ऋवर्णान्तात् । अयं करः वरः भरः शरः नरः । इत्येवमादयः । उवर्णान्तात् । अयं प्लवः पवः भवः इत्येवमादयः । घञन्तादन्धकारशब्दस्यापि नित्यं पुंस्त्वं स्यादित्याह । बहुलमन्धकारश्च । अन्धकारो बहुलं पुंलिङ्गे भवति । विभाषा भवतीत्यर्थः । इदं अन्धकारम् । अयं अन्धकारः । तथा चोक्तम् । "नेहागमोऽस्ति शलभस्य न मारुतस्य स्नेहक्षयोऽपि न भवेत्प्रथमे प्रदोषे । अव्यक्तवस्तुपुरुषप्रतिबोधितेन पारावतेन पतता कृतमन्धकारम् ।"प्राण्यङ्गमिदन्तं वस्तिकुक्षिपाणीन्विमुच्य सर्वं स्त्री ।जङ्घा शिरा स्नुषा नासिका चूडा वसा चैव ॥ १७ ॥

वसन्ततिलकाmetre not read in every line

ऊर्मिपुं तरङ्गपुं ध्वनिपुं शब्दपुं अञ्जलिपुं करपुटपुं ओष्ठपुं अधरपुं दन्तच्छदपुं कपोलपुं गण्डपुं गुल्फपुं पादग्रन्थिपुं घुठपुं घूंठपुं पादपुं रोगपुं वेगपुं स्पर्शपुं पाकपुं त्यागपुं योगपुं प्रसादपुं भेदपुं छेदपुं दाहपुं दोषपुं प्रकारपुं विकारपुं जयपुं नयपुं करपुं वरपुं भरपुं शरपुं नरपुं प्लवपुं पवपुं भवपुं अन्धकारपुंक्ली वस्तिपुं कुक्षिपुं पाणिपुं जङ्घास्त्री शिरास्त्री स्नुषास्त्री नासिकास्त्री चूडास्त्री वसास्त्री

genderपुंmasc.

सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि मर्त्यविभागः Suśīlanāmamālā 4.67 · p. 71

कदनं क्षणनं चैव ज्ञेयं निर्वासनं तथा ।स्यात् कर्त्तनं तथा छेदः

अनुष्टुप्

कदनक्ली क्षणनक्ली निर्वासनक्ली कर्त्तनक्ली छेदपुं

genderपुंmasc.

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वामनभट्ट-बाण क्षत्रियाध्यायः Śabdaratnākara 3.3.1387 · p. 168

आहताच्छोटिताविद्धताडितास्फालितास्त्रिषु ।छेदनकुट्टनलवनत्रुटनं छेदो जयो विजयः ॥ १३८७ ॥

अनुष्टुप्metre not read in every line

आहतवि आच्छोटितवि आविद्धवि ताडितवि आस्फालितवि छेदनक्ली कुट्टनक्ली लवनक्ली त्रुटनक्ली छेदपुं जयपुं विजयपुं

genderपुंmasc.

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वामनभट्ट-बाण संकीर्णाध्यायः Śabdaratnākara 3.7.1695 · p. 204

अनुप्रासोऽक्षरावृत्तिः स तु वीप्सा सकृत्कृतः ।ग्रहो ग्राहे भिदा भेदे छिदा छेदे क्षये क्षिया ॥ १६९५ ॥

अनुष्टुप्

अनुप्रासपुं अक्षरावृत्तिस्त्री वीप्सास्त्री ग्रहपुं ग्राहपुं भिदास्त्री भेदपुं छिदास्त्री छेदपुं क्षयपुं क्षियास्त्री

genderपुंmasc.

त्रिकाण्डशेष Trikāṇḍaśeṣa · पुरुषोत्तमदेव सङ्कीर्णवर्गः Trikāṇḍaśeṣa 3.2.9 · p. 87

लेशस्तूपपदं गन्धोऽनुबन्धेषत्करावपि ।छेदः खण्डोऽस्त्रियां गलिः शपनं शमनं शमः ॥ ९ ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 ग (wrong syllable)

लेशपुं उपपदक्ली गन्धपुं अनुबन्धपुं ईषत्करपुं छेदपुं खण्डपुंक्ली गलिपुं शपनक्ली शमनक्ली शमपुं

genderपुंmasc.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ धातुवर्गः Koṣakalpataru 3.5.68 · p. 52

अरर्यत्याराकरणेऽथेष्णात्याभीक्ष्ण्यकर्मणि ।छिनत्ति वृश्चति छिन्ते छुरति छुटति छ्यति ।त्रुटति त्रुट्यति त्रोटयति पल्यूलयत्यपि ॥ ६८ ॥

अनुष्टुप्

meaningsछिनत्ति वृश्चति छिन्ते छुरति छुटति छ्यति त्रुटति त्रुट्यति त्रोटयति पल्यूलयति

doubtful

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ धातुवर्गः Koṣakalpataru 3.5.69 · p. 52

चुटति स्याच्चोटयति चुण्टयत्यपि कृन्तति ।खुरत्युपस्किरति च लुनीते च लुनाति च ॥ ६९ ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 च्चो (wrong syllable)

meaningsचुटति चोटयति चुण्टयति कृन्तति खुरति उपस्किरति लुनीते लुनाति

doubtful

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ धातुवर्गः Koṣakalpataru 3.5.70 · p. 52

छेदयति स्यात्पिच्छयति कुट्टयत्यपि कुण्ठति ।कोटयत्युदितं वासयति वर्धयति स्मृतम् ।लुम्पति स्याल्लुम्पयते छेदे चोद्ग्रहणे लुपिः ॥ ७० ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ल्लु (wrong syllable)

meaningsछेदयति पिच्छयति कुट्टयति कुण्ठति कोटयति वासयति वर्धयति लुम्पति लुम्पयते लुपि

छेद as a meaning in nānārtha verses

धरणिकोश दानदानं हस्तिमदे दत्ते छेदरक्षणशुद्धिषु । हनुः स्त्रियां कपोलाधो हनुर्हट्टविलासिनी ॥ Dharaṇikośa 19.2.5
कल्पद्रुकोशः पिप्पलकंसोऽपुंसि कुशो बर्हौ बालो ह्रीवेरकेशयोः । द्वापरः संशये छेदे पिप्पलो विटपोऽतरोः ॥ १३६ ॥ Kalpadrukośa 3.5.136
कोषकल्पतरु विच्छित्तिप्रवाहवृत्तान्तगता प्रवृत्ति- रथाङ्गहारे रमणीविलासे । छेदेऽपि विच्छित्तिरथानुभूतौ संवित्तिरुक्ता विजनाविवादे( ? ) ॥ ३९ ॥ Koṣakalpataru 6.16.39
कोषकल्पतरु कर्तनस्यात्कल्पनं कर्तनक्लृप्तिवाचि स्त्री सज्जनायामथ कर्तनं तु । छेदे वधूनामपि तूलसेवे- ऽथो लङ्घनं भूषणवाचकं च ॥ ५० ॥ Koṣakalpataru 6.21.50
शब्दरत्नावली छछं निर्मले च तरणे छेदे तु स्यात् पुमानयम् । Śabdaratnāvalī 7.7.1
शब्दरत्नावली दादं कलत्रे खण्डने ना दा दानच्छेददातृषु । Śabdaratnāvalī 7.18.1
शब्दरत्नावली दानज्योत्स्नी पटोलिकायान्तु ज्योत्स्नायुतनिशि स्त्रियाम् । तनुर्देहे त्वचि स्त्री स्यात्त्रिष्वल्पे विरले कृशे । दानं त्यागे हस्तिमदे च्छेदपालनशुद्धिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.10
शब्दरत्नावली कर्तनकर्तनं न द्वयोश्छेदे स्त्रीणां सूत्रादिनिर्मितौ । काञ्चनश्चम्पके नागकेशरे काञ्चनालके ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.42
शब्दरत्नाकर भङ्गभङ्गः पराजये छेदे तरङ्गे चावखण्डने । भङ्गा तु यवभेदे स्याद् भीमौ रुद्रवृकोदरौ ॥ १९७३ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1973
शब्दरत्नाकर लवलवो लेशे नृपे च्छेदे लङ्का पूर्भेदचिह्नयोः । लक्षं शरव्ये संख्यायां लघुस्त्रिषु मनोरमे ॥ १९९० ॥ Śabdaratnākara 4.1.1990
तन्त्राभिधान ददं कलत्रे समाख्यातं दो दान-च्छेद-धातुषु । धं धने च धनेशे धो धा धातरि निदर्शितः ॥ २० ॥ Tantrābhidhāna 3.20
त्रिकाण्डशेष विच्छित्तिछेदे विनाशै विच्छित्तिर्विगतौ वीतनिष्प्रभौ । असारेऽश्वेभयोर्वीतं वीतमङ्कुशकर्मणि ॥ १८४ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.184
त्रिकाण्डशेष कल्पनस्थापत्ये वर्मिते सर्पे क्लृप्तौ छेदे च कल्पनम् । कामिनौ स्त्रैणचक्रौ च कृतिनौ थोग्यपण्डितौ ॥ २३४ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.234
त्रिकाण्डशेष वर्धनवर्धमानः प्रश्नभेदशरावैरण्डविष्णुषु । सेना नदी च वाहिन्यौ छेदे वृद्धौ च वर्धनम् ॥ २४९ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.249
वैजयन्ती वर्धनलांगूलं वालधौ मेढ्रे वर्जनं त्यागहिंसयोः । वरांगं स्त्रीभगे मूर्ध्नि च्छेदे वृद्धौ च वर्धनम् ॥ २९ ॥ Vaijayantī 7.3.29