All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (11/30)
दीपको दीप्तिकृदोषौ दीप्यकं त्वजमोदके ।मयूरशिखायवान्योर्धनिको धान्यके धवे ॥ ४९ ॥
2.49 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 कृ (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 शि (wrong syllable)
चित्रम् ।शलाकायामपि मङ्खः ।यथा-गृहीत्वाञ्जनतूलिकाम् ।दर्शको दर्शयितरि प्रतीहारप्रवीणयोः ।दर्शयति पश्यति वा दर्शकः ।दर्शयितृ प्रवीणयोर्वाच्यलिङ्गः ।दर्शयितरि यथा यथा-गुरवो मार्गदर्शकाः ।प्रतीहारे प्रवीणे च यथा-दर्शक जननिवार्यमाणकलकलमास्थानम् ॥ ४७ ॥
2.47 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
द्रावकस्तु शीलाभेदे स्याद्घोषकविदग्धयोः ।द्रावयति द्रवति वा द्रावकः ।घोषक विदग्धयोर्वाच्यलिङ्गः ।शिलाभेदः औषधम् ।धोषकः पुनः पुन क्यिावर्त्तकः ।विदग्धे यथा-द्रावयन्ति मनोभर्तुवकाः केऽपि सेवकाः ।दारको भेदके पुत्र ।दारयति दारकः ।भेदके वाच्य लिङ्गः ।द्वयोर्यथा-नरेन्द्रदारकः सोऽयं मानिनीमानदारकः ।दीपकं स्यादलङ्कृतिः ।दीपयति दीपकम् ।अलङ्कृतिरालङ्कार विशेषः ।यदाह-सकृद्वृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृता प्रकृतात्मनाम् ।सैवक्रियासु बह्वीषु कारकस्येति दीपकम् ।दीपको दीप्तिकृद्दीपौ ।दीप्तिकृति वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा- शरणमात्मभये निशि दीपक: ।पक्षिभेदेऽपि ।यदाह-पक्षिणा येन गृह्यन्ते पक्षिणोऽन्ये स दीपकः ।दीप्यकं त्वजमोदके ।मयूर शिखायवान्योः ।दीप्यते दीप्यकम् ।'कीचक" (उ० ३३) इत्यके साधुः ।त्रयोऽप्यौषधभेदाः ।धनिको धान्यके धने धनाड्य ।धनमस्त्यस्यतृतीयः काण्ड:धनाढ्ये धनिका वध्वां धेनुका धेनुरिभ्यपि ।धेनुकं धेनुसंहत्या करणेऽपि च योषिताम् ॥ ५० ॥
2.50 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: नः पुन क्यिावर्त्त
नरको दैत्यनिरयो नन्दकः कुलपालके ।हर्षके विष्णुखङ्गे च नर्तकः केलके नटे ॥ ५१ ॥
2.51 · p. 60
अनुष्टुप्
धनाढ्य धनवति वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-धनिकेन धनं दत्तमधमर्णाय वर्द्धते ।धनिका वध्वाम् ।वधूः पत्नी ।धेनुका धेनुरित्यपि ।धेनुरेव धेनुका ।धेनुर्नवप्रसूता ।तत्र यथा-सा धेनुका दुग्धनिधान भूमिः ।इभी हस्तिनी तस्यां यथा-आरुह्य वरधेनुकाम् ।क्षुरिकायामपि मङ्खः ।यथा - यौधैर्बद्धासि धेनुकैः ।दैत्य विशेषेऽपि ।तत्र पुंलिङ्गः ।धेनुकं धेनुसंहत्यां करणेऽपि च योषिताम् ।धेनूनां समूहो धैनकम् ।धेनोरनञः । ६-२-१५ ।इति इकण् धेनुकाया इदं वा ।"तस्येदम्' ६-३-१६० ।इति अण् ।धेनुसंहत्यां यथा-तद्धेनुकं ध्यायति माधवस्य ।योषितां करणं वात्स्यायनप्रसिद्धम् ॥ ५० ॥
2.50 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
नरकौ दैत्यनिरयौ ।तृणाति नरकः ।“द क नृ" (उ० २७) इति अकः ।द्वयोर्यथा सत्यानुरक्तं नरकस्य जिष्णवो गुणैर्नु पा: शाङ्गिणमन्वयासिषुः ।नन्दकः कुलपालके ।हर्षके विष्णुखङ्गे च ।नन्दयतीति नन्दक: ।कुलपालकहर्षयोर्वाच्यलिङ्गः ।हर्षकै विष्णुखङ्गे च यथा नाम्नाऽपि तस्यैव स नन्दकोऽभूत् ।नर्तकः केलके नटे ।द्विपे पोटगले चापि ।नृत्यति नर्तकः ।णकः ।नटे तु "नृत्खनञ्जः शिल्पिन्यकट" ५-१-६५ ।केलके क्रीडके वाच्यलिङ्गः ।नटे यथा-नर्तकेनैव नतिताः ॥ ५१ ॥
2.51 · p. 60
upajati 12metre not read in every line
द्विपो हस्ती ।पोटगल: काशः ।नर्तकी लासिका द्विपी ।लासिकायां यथा-द्वौ सङ्कीर्णी रचयति(२४)अनेकार्थसंग्रहः सटाक:द्विपे पोटगले चापि नर्तको लासिका द्विपी ।नालीकोजे शरे शल्ये नालोकं पन तद्वने ॥ ५२ ॥
2.52 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
नायको मणिभिन्नेत प्रधानेष्वथ नालिका ।नाले काले चुल्लिरन्ध्र विवरे वेणुभाजने ॥ ५३ ॥
2.53 · p. 60
अनुष्टुप्
निपाकः पचने स्वेदासत्कर्मफलयोरपि ।निर्मोको ब्योम्नि सन्नाहे मोक्षके सर्पकञ्चुके ॥ ५४ ॥
2.54 · p. 60
अनुष्टुप्
रसौ नर्तकीव प्रगल्भा ।नालीकोऽझे शरे शल्ये ।णल गन्धे ।नलति नालीक: ।“सृणीकास्तीक" (उ० ५०) इति साधुः ।अज्ञे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-विवृतेनापि शास्त्रेण नालीक: कि करिष्यति ।शरे शल्ये च यथा-भूपालमौलिना तेन नालीकैः कीलितं बलम् ।नालीके पद्म तद्वने ।पद्म पुंक्लीबः ।तत्र यथा नालीकमालां मलते स मौलौ ।तेषां पद्मानां वनं तद्वनम् ॥ ५२ ॥
2.52 · p. 60
metre not recognised
नायको मणिभिन्नेतृ प्रधानेषु ।नयति नायकः ।नेतृप्रधानयो वाच्यलिङ्गः ।त्रिष्वपि यथा-एकार्थतन्तुप्रोतायां नायको नायकायते ।अथ नालिका ।नाले काले चुल्लिरन्ध्र विवरे वेणुभाजने ।नाल्येव नालिका ।नलति वा ।पञ्चस्वर्थेषु नाले यथा-पीतं नालिकया जलम् ।काले यथा-क्षणैः षड्भिश्च नाडिका ।वेणुभाजने यथा-धान्यावापं विदधतितरां हालिका नालिकाभिः ।निपाक: पचने स्वेदासत्कर्मफलयोरपि ।निपचनं निपच्यतेऽनेन वा निपाकः ।पचने यथा-जातस्तकः (तः)शाकनिपाककाल: ।स्वेदो धर्माम्बु ।असत्कर्मफलं दुष्कर्मफलम् ।निर्मोको व्योम्नि सन्नाहे मोक्षके सर्पकञ्चुके ।निर्मुच्यतेऽनेन निर्मोकः ।व्योयोम्नि यथा-निर्मोककोकनदतुमिदं वचस्ते ।मोक्ष एव मोक्षकः ।तत्र सन्नाहे च यथा-शोकमोहपरोलोकः स्तोको निर्मोक तत्परः ।तृतीयः काण्ड:(२५)*पर्यङ्को मञ्चपर्यस्त्योः प्रतीकोङ्गप्रतीपयोः ।पताकाङ्कध्वजे केतौ सौभाग्ये नाटकांशके ॥ ५५ ॥
2.55 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सर्पकञ्चुके यथा--बेल्लनिर्मोकवल्लीनिबिडनिगडितानोकह क्रोडनीडक्रीडनिःशङ्कधूकव्यतिकरमुखराभूमयो भीषयन्ति ॥ ५४ ॥
2.54 · p. 60
पर्यको मञ्चपर्यस्त्योः ।पर्यच्यते पर्यंकः ।परिगतोऽङ्कम्वा ।मञ्चे यथा- नागपर्यङ्कशायी ।- पर्यस्तौ परिकरे यथा पर्यङ्कबन्धस्थिरपूर्वकायम् ।प्रतीकोऽङ्गप्रतीपयोः “प्रातिप्रतीकः सृणीक" इति साधुः ।प्रतीपे वाच्यलिङ्गः ।अङ्गम् अवयवः ।तत्र यथा-प्रति प्रतीकं प्रविभूषितायाः ।प्रतीपे प्रतिकूले यथा-क्षितिधव तव हस्ती सुप्रतीकप्रतीकः ।प्रदीपेऽपि यथा प्रतीकाभीशुनीकाभिस्तमिस्र सकलीकृते ।पताकाङ्कध्वजे केतौ सौभाग्ये नाटकांशके ।पतति पताका ।"शलिवलि" (उ०३४) इति आकः ।अङ्कध्वजश्चिन्हध्वजः ।तत्र यथा-पताकाभिक्ति य॑न्ते निकेताः पृथिवीभुजाम् ।केतौ सोभाग्ये च यथा-रम्या इति प्राप्तवतीः पताकां राग विविक्ता इति वर्द्धयन्ती ।नाटकांशके यथा-बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरीकार्यलक्षणाः ।अर्थप्रकृतयः पञ्च ता एताः परिकीर्तिताः ॥ ५५ ॥
2.55 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पातुको जल मातङ्गे पतयालुप्रपातयोः ।पतनशील: पातुकः ।“लषपतपदः" ५-२-४१ ।इति उकण् ।पतयालो वाच्यलिङ्गः ।जलमातङ्गो जलहस्ती ।पतयालौ यथा-भेजेऽभितः पातुकसिद्धिसिन्धोरभूत * मु० मू० ।नीलिका नीलिनी क्षुद्ररोगशेफालिंकास्वपि ।पराकस्तु व्रते खड्ने प्रसेक: सेचने च्युतौ ।पर्यो ।२(२६) अनेकार्थसंग्रहः सटीक:पाटको रोधसि ग्रामैकदेशेऽक्षादिपातके ।वाद्यभेदे महाकिष्को मूल्यस्यापचयेऽपि च ॥ ५७ ॥
2.57 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 लिं (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 क (wrong syllable)
पालङ्कः शाकभेदे स्यात्सल्लकयां पाजिपक्षिणि ।पिनाकः शिवकोदण्डे पांसु वृष्टित्रिशूलयोः ॥ ८ ॥
2.8 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 ल्लक (syllable split)
पूर्वी रुचमम्बुराशेः ।प्रपातो भृगुः ।सौप्तिकं वा ।प्राणको जीवकतरौ सत्वजातीयवोलयोः ।प्राणिति प्राणकः ।प्राण एव वा ।जीवकतरुव॒क्षभेदः ।सत्वजातीयः सत्वप्रकारः तत्र वायलिङ्गः ।वोलो गन्धरसः ॥ ५६ ॥
2.56 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पाटको रोधसि ग्रामैकदे शेऽक्षादिपातके ।वाद्यभेदे महाकिष्को मूल्यस्यापचयेऽपि च ।पाटयति पटति वा पाटकः ।पञ्चस्वर्थषु ।रोधस्तटम् ।ग्रामैकदेशे यथा-जलौक: काङ्क्षया याति साधुश्चण्डालपाटकम् ।अक्षादीनां द्यूते पातयिता अक्षादिपातकः ।वाद्यभेदो वादित्रम् ।महाकिष्कुः प्रमाणविशेषः ।मूल्यस्यापचये यथा-पाटकेनाप्यते कर्म ॥ ५७ ॥
2.57 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पालङ्कः (पालक) शाकभेदे स्यात्सल्लक्यां पाजि पक्षिणि ।पाल्यते पालङ्कः ।“निष्क तुरुष्क" (उ० २६) इति साधुः ।शाकभेदे यथा-पालङ्कशाकं सुकृती न भुङ्क्ते ।सल्लकी गजप्रिया ।पाजिपक्षी पक्षिभेदः ।पिनाक: शिवकोदण्डे पांसुवृष्टित्रिशूलयोः ।पिनष्टि पिनाकः ।"पिषेः पिन् पिण्यौ च" (उ० ३६) इति आकः ।पुंक्लीबः ।शिवकोदण्डे यथा-कर्यां हरस्यापि पिनाकपाणेधैर्यच्युति के मम धन्विनोऽन्ये ।पांसुवृष्टि लिवृष्टिः ।त्रिशूलं शैवमेवात्र ॥ ५८ ॥
2.58 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रियकस्तु चञ्चरीके नीपे कश्मीरजन्मनि ।प्रियङ्गो चित्रहरिणे पीतसाल तगेर(राव)पि प्रियं कायति प्रियकः ।प्रीणाति वा ।'कीचक" (उ० ३३) इति साधुः ।चञ्चरीके भ्रमरे स्त्रीपुंसः ।नीपःतृतीयः काण्ड: प्रियकस्तु चञ्चरोके नोपे कश्मीरजन्मनि ।प्रियङ्गो चित्रहरिणे पोतसालतरोरपि ॥ १९ ॥
2.19 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
*पिष्टको नेत्ररोगे स्याद् धान्यादिचमसेपि च ।पिण्याकः कुङ्कमे हिङ्गो सिह्नके तिलचूर्णके ॥ ६० ॥
2.60 · p. 60
अनुष्टुप्
पुलको गजान्नपिण्डे रोमाञ्चे प्रस्तरान्तरे ।अश्रुराज्यां मणिदोषे गल्वः तालके कृमौ ॥ ६१ ॥
2.61 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 ग (wrong syllable)
कदम्बः ।कश्मीरजन्म घुसृणम् ।प्रियङ्गः फलिनी ।चित्रहरिणे यथा-प्रचलितः परितः प्रियकवजः ।पीतसालतरुरसनः ।तत्र यथा-उन्निद्र प्रियकमनोरमं रमण्याः संरेजे सरसि वपुः प्रकाशमेव ॥ ५९ ॥
2.59 · p. 60
metre not recognised
पिष्टको नेत्ररोगे स्याद्घान्यादिचमसेऽपि च ।पिनष्टि पिष्यते वा पिष्ट: ।पिष्ट एव पिष्टकः ।धान्यादे श्वमसे चूर्णविशेषे ।यथा-कष्टेन पिष्टकैस्तैलं मौलेरुत्तार्यते तथा ।पिण्याकः कुङ्कमे हिङ्गो सिलके तिलचूर्णके ।पिनष्टि पिण्याकः ।"पिषेः पिन् पण्यौ च" (उ० ३६) इत्याकः ।पुंक्लीबः ।कुङ्कमे हिङ्गौ सिलके च यथा- पिण्याकगन्ध इव तुष्टिकृदस्य सोऽभूत् ।तिलचूर्णे यथा - पिण्याकान्ना शिनीनांहि पयो गुरुतरं भवेत् ।॥ ६ ॥
2.6 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पुलको गजान्नपिण्डे रोमाञ्चे प्रस्तरान्तरे ।अश्रुराज्यां मणिदोषे गल्वर्के तालके कृमी ।पोलति पुलकः ।"धू धून्दि" (उ० २९) इति किदकः ।अष्टस्वर्थेषु ।गजान्नपिण्डे यथा-पुलककवललोल: खेलति व्यालराजः ।रोमाञ्चे पुंक्लीबः ।तत्र यथा-भृशस्विदः पुलकविकासिमूर्तयः ।प्रस्तरान्तरे लक्ष्णपाषाणे यथा-पुलक पृष्टधौताम्बरः ।अश्रुराजी नयनाम्बुधारा ।मणिदोषे यथा पुलकत्रासविद्धादिदोषर्मणिरदूषितः ।गल्वर्कश्चषकः ।तालकं *मु० म०-पितकः स्यात्तु विस्फोटे मञ्जुषायामपीष्यते ।(२८)अनेकार्थसंग्रहः सटोकः पुलाको भक्तसिक्थे स्यात्संक्षेपासारधान्ययोः ।पुष्पकं मृत्तिकाङ्गारशकट्यां रत्नकङ्कणे ॥ ६२ ॥
2.62 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 ग (wrong syllable); pāda 3, syllable 6 णि (wrong syllable)
कासीसेश्रीदविमाने नेत्ररोगे रसाञ्जने ।लोहकांस्ये रीरिकायां पुत्रकः शरभे शठे ॥ ६३ ॥
2.63 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 वि (wrong syllable)
हरितालकम् (हरितालम्) (हरिताल:) ।कृमौ कीटे यथा-वर्मनां पुलकवृश्चिकस्पृशाम ॥ ६१ ॥
2.61 · p. 60
metre not recognised
पुलाको भक्तसिक्थे स्यात्संक्षेपासार धान्ययोः ।पोलति पुलाकः ।"शुभिगृहि" (उ० ३५) इति किदाकः ।भक्तसिक्थे यथा-स्थालीपुलाकन्यायेन कुर्याद्गुण परीक्षणम् ।संक्षेपः क्षिप्रं तत्र यथा-पुलाककारी विपुलाशयः स्यात् ।असारधान्ये यथा -- पुलाका इव धान्येषु ।पुष्पक मृत्तिकाङ्गारशकंट्यां रत्नकङ्कणे ।कासीसेश्रीदविमाने नेत्ररोगे रेसाञ्जने ।लोहकांस्ये रीरिकायाम् ।पुष्प्यति पुष्पकम् ।पुष्पप्रतिकृतिर्वा अष्टस्वर्थेषु ।मृन्मयी अङ्गारशकटी ।मृत्तिका ङ्गारशकटी ।रत्नखचितं कङ्कणम् रत्नकङ्कणम् ॥ ६२ ॥
2.62 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सीसं धातुभेदः ।श्रीदविमाने यथा-निरस्तगाम्भीर्यमपास्त पुष्पकः प्रकम्पयामास न मानसं न सः ।नेत्ररोगे यथा असौ रसः पुष्पकनाशहेतुः ।रसाञ्जनम् औषधभेदः ।लोहेन मिश्रं कांस्यं लोहकांस्यम् ।रीरिका पित्तलभेदः ।पुत्रकः शरभे शठे शैवे वृक्षप्रभेदे च ।पुत्रं कृणाति हिनस्ति पुत्रकः ।"क्वचित्" इति डः ।पुनाति वा ।“कीचक" (उ० ३३ ) इति साधुः ।कृत्रिमः पुत्रो वा ।"तनु पुत्र" (७-३-२३) इति कः ।शरभोऽष्टापदः ।शठोऽनृजौ ॥ ६३ ॥
2.63 · p. 60
metre not recognised
शैवे शिवमतदीक्षिते च वाच्यलिङ्गः ।शवे यथा - समयी साधकचव आचार्यश्चापि पुत्रकः ।वृक्षप्रभेदः पुत्रप्रेम्णा सिक्तो वृक्षः ।कृत्रिमसुतेऽपि यथातृतीयः काण्डः ।-शैवे वृक्षप्रभेदे च पुत्रिका यावतूलिके ।पाञ्चालिकादुहितोश्च पूर्णकः स्वर्णचूर्णके ॥ ६४ ॥
2.64 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 हि (wrong syllable)
पूर्णिका नासिकाच्छिन्यां पृथुकश्चिपिटेऽर्भके ।पदाकुश्चित्रकव्याघ्र-वृश्चिकेषु सरीसृपे ॥ ६५ ॥
2.65 · p. 60
अनुष्टुप्
सा कन्दुकैः कृत्रिमपुत्रकैश्च ।पुत्रिका यावतूलिके ।पाञ्चालिका दुहितोश्च ।पुत्र्येव पुत्रिका ।यावतूलकम् अलक्तपोलिका पाञ्चालिका काष्ठदन्तादिनिर्मिता स्त्रीप्रतिकृतिः तत्र यथा तप्तायःपुत्रिकाः क्वापि स्मारितान्यवधूरतम् ।दुहिता तनया ।पूर्णकः स्वर्णचूर्ण (ड) के ।पूर्ण एवेति पूर्णकः ।स्वर्णचूडकः पक्षिविशेषः ॥ ६४ ॥
2.64 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पूर्णिका नासिकाच्छिन्न्याम् ।नासिका छिन्ना यस्याः सा नासिकाच्छिन्नी ।“स्वाङ्गादेरकृत'' २--४-४६ ।इति डीः ।पृथुकश्चिपिटेऽर्भके ।पृथुकायति पृथुकः ।प्रथते वा ।“कञ्चुकांशुक” (उ० ५७) इति साधुः ।चिपिट आद्रसस्याभ्योषः ।तत्र यथा-वृथा पृथुकमर्दनं हलभृता परार्थं कृतम् ।अर्भके यथा--क्वचित्क्रीडक्रोडप्रतिभयपरित्रस्त पृथुकाः ।पृदाकुश्चित्रकव्याघ्रवृश्चिकेषु सरीसृपे ।पिपत्ति पृदाकुः ।"सृपृभ्यां दाकुक्” (उ० ७५६) चतुर्वर्थेषु यथा-सदा पृदाकुः कुरुते हि शङ्काम् ॥ ६५ ॥
2.65 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पेचकः करिलाङ्गलमूले धूके ।पच्यते पेचकः ।'कीचक पेचक” (उ० ३३) इति साधुः ।करिलाङ्गलमूले यथा-करीन्द्रो मेचकैः (करीन्द्रो वर्णकः) सान्द्र मंचकीभूतपेचकः ।घूके यथा-खं पेचक्रः कञ्चुकितं रणेषु ।अथ पेटकम् ।मञ्जूषायां समूहे च ।पेटति पेटकः ।“छिदिभिदिपिटेर्वा" ( उ० ३०) इति अकः ।पेट एव वा ।स्वार्थिककप्रत्य यान्तस्तु समूहे त्रिलिङ्गः ।मञ्जूषांयां क्लीवे ।पुल्लिङ्गोऽयमितिw(३०) अनेकार्थसंग्रहः सटीक:पेचकः करिलाङ्गलमूले घूकेऽथ पेटकम् ।मञ्जूषायां समूहे च बहुको जलखादके ॥ ६६ ॥
2.66 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: wnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 ङ्ग (wrong syllable)
दात्यू हे कर्कटेऽर्के च बन्धूकः पोतसालके ।बन्धूजोवे बन्धकस्तु सत्यङ्कारेऽथ बन्धकी ॥ ६७ ॥
2.67 · p. 60
अनुष्टुप्
स्वैरिण्यां च करिण्यां च बालिकाकर्णभूषणे ।पञ्छोलायां वालुकायां बालायां *भस्मकं रुजि ॥ ६८ ॥
2.68 · p. 60
अनुष्टुप्
लिङ्गविदः ।तत्र यथा-न्यधत्त वटपृष्ठतः कनकपेटकं तस्करः ।समूहे यथा-घटितषट्पदपेटकपाटला ।बहुको जलखादके दात्यूहे कर्कटेऽर्के च ।बहु भक्ष्यं के जलमस्य बहुकः ।बहुः कायति वा ।चतुर्वर्थेषु ।जलखादकदात्यही पक्षिविशेषौ ॥ ६६ ॥
2.66 · p. 60
metre not recognised
कर्कटः कुलीरः ।अर्को रविः ।बन्धूकः पीतसालके ।बन्धूजीवे ।बध्यते बन्धूकः ।"मृमन्यजि" इति कुकः (उकः) ।पीतसालोऽसनः, बन्धुजीवे यथा-नीलेन्दीवरशङ्कया नयनयोर्बन्धक बुद्धयाधरे ।बन्धकस्तु सत्यकारे ।बध्नाति बन्धकः ।"द क नृ" ( उ० २७) इत्यकः ।पुंसि ।मङ्खस्तु कुलटेभी च बन्धकी ।आधावस्त्री बन्धिकानुबन्धकारिणि वाच्यलिङ्गा इति पुंक्लीबत्वमाह ।सत्यंङ्कारे आधौ यथा-न वृद्धिबन्धके नष्टे सर्वनाशेन तद्वनम् ।अथ बन्धकी ।स्वैरिण्यां च करिण्यां च ।गौरादित्वात् कीः ॥ ६७ ॥
2.67 · p. 60
metre not recognised
स्वैरिण्यां यथा-बन्धक्यो यं प्रशंसन्ति स राजन् पुरुषोऽधमः ।करिण्यां यथा-बन्धकी निकटमभ्रभूपतिः ।बन्धकारिण्यपि संसारबन्धिका माया ।बालिका कर्णभूषणे ।पिञ्छोलायां वालुकायां वालायाम् ।बाल्येव बालिका बलते * बालकः पुनः शिशोमुर्खेऽश्वगजयोवलिधौ भस्मकं रुजि० ।* अत्र आधिपर्यायः सत्यंकारो न तु लोकप्रसिद्ध सत्यकारे ।तृतीयः काण्डः विडङ्गे कलधौते च भ्रामक: फेरुधूर्तयोः ।सूर्यावर्तेऽश्मभेदे च भालाङ्कः कच्छपे हरे ॥ ६९ ॥
2.69 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
महालक्षणसम्पूर्णपुरुषे करपत्रके ।रोहिते शाकभेदे च भूतोकं कटफलौषधे ॥ ७० ॥
2.70 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 4 कट (syllable split)
वा बालैव वा ।कर्णभूषणे यथा-बिभ्रती तिलकं भाले श्रवसोः स्वर्णबालिकाम् (कर्णभूषणेऽङ्गलीये च पुंक्लीब इति लिङ्गविदः मङ्खाद्यनेकार्थेषु स्त्री ।) पिञ्छोला ओषधिः ।अङ्गलीयेऽपि मङ्खः ।तत्र वालुकायां सिकतायां च यथा-सिन्धुर्वीचिकरानूवाहबहल प्रौढोल्लसद्बालिकान् ।बालायां यथा-बालिकारचितवस्त्रपुत्रिका क्रीडनेन सदृशं तदर्चनम् ।कङ्कणेऽपि मङ्खः ।यथा-बालिकाङ्कित प्रकोष्ठः ।भस्मकं रुजि ।विडते कलधौते च ।भस्मयतीति भस्मकम् ।भस्मप्रतिकृतिर्वा ।रुजि रोगे यथा-भस्मके भस्मतां याति समस्तं भक्षितं यतः ॥ ६८1 विडङ्गमौषधम् ।
2.1242 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कलधौतं रूप्यम् ।ग्रहविशेषेऽपि ।तत्र पुंसि ।यथा-प्रतिपालय नाथ नाडिकाद्वितयं सम्प्रति भस्मकोदयः ।भ्रामकः फेरुधूर्तयोः ।सूर्यावर्तेऽश्मभेदे च ।भ्रमति भ्रामकः बाहुलकाद्वृद्धिः ।फेरुः शृगालः ।धूत्र्तो वञ्चकः ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।सूर्यावों भेषजभेदः ।अश्मभेदे यथा-भ्रामको भ्रमयत्ययः ।भालाङ्क: कच्छपे हरे ।महालक्षणसम्पूर्णपुरुषे करपत्रके ।रोहिते शाकभेदे च ।भालेऽङ्कोऽस्यासौ भालाङ्कः, भाल्यते वा ।"मवाका" ( उ० ३७) इति साधुः ।कच्छपः कूर्मः ।हरः शम्भूः ॥ ६९ ॥
2.69 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
करपत्रक क्रकचम् ।रोहितो मत्स्यभेदः ।भूतीकं कटफलौषधे ।यवान्यां घनसारे च भूनिम्बे भूस्तृणेऽपि च ।भवति भूतीकम् ।“सृणीक" ( उ० ५०) इति साधुः ।-...-(३२) अनेकार्थसंग्रहः सटीक:यवान्यां घनसारे च भूनिम्बे भूस्तृणेऽपि च ।… भूमिका तु रचनायां रूपान्तरपरिग्रहे ॥ ७१ ॥
2.71 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 च (wrong syllable)
मशकः क्षुद्रग्जन्तुभेदयोर्मधुकं त्रपुः ।मधुष्टिश्न मधुको बन्दिश्रीवदपक्षिणोः ॥ ७२ ॥
2.72 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 क्षु (syllables merged)
मण्डूको मण्डूकपर्यों मण्डूको भेकशोणको ।मल्लिको हंसभेदे स्थात् मल्लिका कुसुमान्तरे ॥ ७३ ॥
2.73 · p. 60
अनुष्टुप्
यवानी दुष्टो यवः ।घनसार कर्पूरः ।भूनिम्बः किराततिक्तः ।भूस्तृणं छत्रा ।भूमिका तु रचनायां रूपान्तरपरिग्रहे ।भूमिरेव भूमिका ।रचनायां यथा- आद्या प्रासादभूमिका ।रूपान्तरपरिग्रहे यथा-अथोपपत्ति छलनापरोपरामवाप्य शैलुष इवष भूमिकाम । ॥ १७१ ॥
2.1248 · p. 60
metre not recognised
मशकः क्षुद्रग्जन्तुभेदयोः ।मशति मशकः ।“द कन" ( उ० २७) इति अकः ।जन्तुभेदे यथा-यामिन्यां यामि स्वपिमि ननु निर्देशमशके ।मधुकं त्रपु मधुयष्टिश्च मचते मधुकम् ।“कञ्चुकांशुक' (उ० ५७) इति साधुः ।त्रपु वङ्गम् ।भधुयष्टिर्मधुकाष्ठम् ।तत्र स्त्रीवलीबः ।मधुको बन्दि श्रीवदपक्षिणोः ।बन्दी बन्दिभेदः ।यच्छाश्वतः मधुका बन्दिनः केऽपि ।श्रीवदारव्यः पक्षी श्रीवदपक्षी ॥ ७२ ॥
2.72 · p. 60
metre not recognised
मण्डूकी मण्डूक पां ।मण्डति मण्ड्यते वा मण्डूकी ।"मृमन्यजि" (उ० ५८) इति उकः ।गौरादित्वाड्डीः ।मण्डूकपर्णी ओषधिः ।मण्डूको भेकशोणको ।भेके यथा-तावद्गर्जसि मण्डूकः कूपमाश्रित्य निर्भयः ।शोणको नदभेदः ।मल्लिको हंसभेदे स्यात् ।मल्लति मल्लिकः ।“क्रीकल्यलि' ( उ० ३८) इति बहुवचनादिकः ।मधुका बन्दिनः कोऽपि ।मण्डुकी…तृतीयः काण्ड: … (३३) मोने मृत्पात्रभेदे च मातृका करणेश्वरे ।मातृवर्णसमाम्नायोपमातष्वथ मालिका ॥ ७४ ॥
2.74 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पक्षिमल्ले सरिभेदे ग्रेवेये पुष्पदामनि ।*मेचकः श्यामले कृष्णे तिमिरेबहिचन्द्रके ॥ ७ ॥
2.7 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 रि (wrong syllable)
हंसभेदो मलिनचञ्चुचरणः ।मल्लिका कुसुमान्तरे मीने मृत्पात्रभेदे च ।कुसुमान्तरं विचकिलम् ।तत्र यथा-उपययो विदधनवमल्लिकाः शुचिरसो चिरसौरभसम्पदः ॥ ७३ ॥
2.73 · p. 60
metre not recognised
मीनो मीनभेदः ।मृत्पात्रभेदः शरावः ।तत्र यथा-मल्लिका कितकरा विविशुस्ताः ।वाद्यभेदेऽपि मङ्ख:-यथा-मल्लिका झल्लरीध्वनिः ।मातृका करणेश्वरे ।मातृवर्णसमाम्नायोपमातृषु ।मातृप्रतिकृतिर्मातृका मातैव वा ।करणानि इन्द्रियाणि तेषामी श्वरः, आत्मकरणेश्वरः ।तत्र यथा--दुर्ज्ञानं मातृकातत्वम् ।शेषेषु यथा-विश्वमातृकया विश्वं ज्ञापित सकलाः कलाः ।अथ मालिका ।पक्षिमल्ले सरि दे ।वेये पुष्पदामनि ।मलते मालिका मालव वा ॥ ७४ ॥
2.74 · p. 60
metre not recognised
पक्षिमल्लः पक्षिविशेषः ।सरि दो नदीविशेषः ।ग्रेवेयं ग्रीवाभरणम् ।तत्र यथा-कण्ठस्थितया विमलप्रश्नोत्तर रत्नमालिकया ।पुषदामनि यथा-मौलिश्चम्पकमालिकाव लयितः ।मेचक: श्यामले कृष्णे तिमिरे बहिचन्द्र के ।मच्यते मेचकः ।“कीचकपेचक" (उणादि ३३) इति साधुः श्यामल कृष्णयोर्वर्णविशेषयाः पंक्लीबः ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।श्यामलं नीलम् ।कृष्णम् असितम् ।तयोर्यथा-गजकदम्बकमेचकमुच्च (मुबक) नभसि वीक्ष्य नवाम्बुदमम्बरम् ।तिमिरे बहि चन्द्रके च यथा-जलदमेचककञ्चकिता दिशोः भृशमवेक्ष्य विनृत्यति* मामलं तु मदीये स्यान्मामाको मातुले स्मृतः ।मेचकः ।(३४) अनेकार्थसंग्रहः सटीकःमोचको मोक्तकदलीशिग्रुद्रुमविरागिषु ।मोदको हर्षुलो खाद्ये यमको यमजे व्रते ॥ ७६ ॥
2.76 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
यमकं वागलङ्कारे याजको राजकुञ्जरे ।याज्ञिके च युतकं तु यौतके युग्मयुक्तयोः ॥ ७७ ॥
2.77 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 त (wrong syllable)
मेचकी ॥ ७५ ॥
2.75 · p. 60
मोचको मोक्तकदलीशिग्रुद्रुमविरागिषु ।मुञ्चति मोचकः ।चतुषु अर्थेषु ।विरागी मुमुक्षुः ।तत्र मोक्तरि च वाच्य लिङ्गः ।मोक्तरि यथा- वीडसङ्कोचमोचकः ।शेषेषु यथा मोचकैरश्चितं वनम् ।मोदको हर्षले खाद्ये ।मोदतेऽसौ मोदयति वा मोदकः ।हईलो हर्षवात् ।हर्षहेतुर्वा ।तत्र वायलिङ्गः ।खाद्ये लड्डुके पुंक्लीबः ।द्वयोर्यथा-मुदिता मोदकमुदितं रवीन्दु कवलंकगृनुमति भीमम् ।यमको यमजे व्रते ।यम एव यमकः ।यमजो युग्मजातः ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-नकुल: सहदेवश्च यमको यमकस्थितौ ॥ ७६ ॥
2.76 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
यमकं बागल कारे ।यमौ समजातौ तत्प्रतिकृतिर्यमकम् ।वागलङ्कारे ।शब्दालङ्कृतौ ।यथा-अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः ।यमकं पादतद्भागवृत्तितद्यात्यनेकताम् ।याजको राजकुञ्जरे ।याज्ञिके च ।यजति याजयति वा याजकः ।राजकुञ्जरो भूपश्रेष्ठः ।याज्ञिको यज्ञक्रियाज्ञाता ।द्वयो यथा-याजक: पूज्यते न कैः ।युतकं तु यौतके युग्मयुक्तयोः ।संशये चलनाग्रे स्त्रीवस्त्रभेदे पटाञ्चले ।युतौ कायति र तमेव वा युतकम् ।युक्त वाच्यलिङ्गः ।यौतकं युतयोर्वधूवरयोदेयम् ।तत्र युग्मे युक्तं च यथा-हस्त्यश्वरत्नयुतकं युतकाय(युग्माय) देयम् ।चलनश्चण्डातकः तस्य ग्रं चलनाअम् ।स्त्रीवस्त्रभेद: ।परिधानान्तरपटः ।रजको धावकशुकौ ।रजति रजकः ।-...-.-..-..-.-...-.'तृतीयः काण्ड:(३५) संशये चेलनाने स्त्री वस्त्रभेदे पटाञ्चले ।रजको धावक शुकौ रसिकाकटिसूत्रके ॥ ७८ ॥
2.78 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
रसनायां रसालायां रात्रकं पंचरात्रके ।रात्रकस्तु पणवधगृहान्तर्वर्षवासिनि ॥ ७९ ॥
2.79 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 स्तु (wrong syllable)
"नृतूबनञ्जः शिल्पिन्यकट्” ।धावको निर्णेजकः ।तत्र यथा रजकशिलातलसदृशं यासां जघनं च वदनं च ।शुकः शुक विशेषः ।रसिका कटिसूत्रके ।रसनायां रसालायां ।रसयति रसिका रसोऽस्त्यस्यां वा ।कटिसूत्रम मेखला ॥ ७८ ॥
2.78 · p. 60
metre not recognised
रसना जिह्वा ।रसाला शिखरिणी ।रात्रकं पञ्चरात्रके ।पञ्चानां रात्रीणां समाहारः पञ्चरात्रकम् ।“संख्यातैक" ७-३-११९ ।इति अत् समासान्तः ।पञ्चरात्रमेव पञ्चरात्रकम् ।स्वार्थेकः ।पञ्चरात्रैकदेशो रात्रकं भामावत् ।रात्रकस्तु पणवधूगृहान्त वर्षवासिनि ।रात्रीराचक्षाणौ रात्रक: ।णिजन्तागकः ॥ ७९ ॥
2.79 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 4 रा (syllables merged)
राजिका पङ्क्तौ रेखायां केदारे राजसर्षपे ।राजिरेव राजिका ।राजते वा ।पङ्क्तौ यथा-परिरराज मतङ्गजराजिका ।रेखायां यथा--अराजके भूर्जदले लिलेख ।केदारो वप्रः ।राजसर्षपे यथा-जुहोति वह्नौ लवणं सराजिकन ।रुचकं तु मातुलिने निष्के सौवर्चलेऽपि च ।रोचते रुचकम् ।“ध्रुधून्दि" (उ०२९) इति किदकः ।निष्के मातुलिङ्गे च पुंक्लीबः ।मानुलिङ्गे यथा पीतवत्यभिमते मधुतुल्यस्वादमोष्टरुचकं चिदिदङ्क्षौ ।निष्के xवक्षोविभूषणे यथा--स्वस्तिकादिसमाकारं रुचकं रुचिमद्विदुः ।ललामन्यपि मंखः ।ललामरत्नं तत्र यथा-अधररुचकं चन्दन * तत्प्रतिपादकोग्रन्थोऽपि पञ्चरात्रकम् ।* यद्यपि लिङ्गविदो भूषा ।वेयकं व्याख्यान्ति तथापि अनेकार्थकृत उरोविभूषणमपि ग्रेवेयकमामनन्तीति कृत्वा निष्केऽपि पुक्लीबत्वम् ।अनेकार्थसंग्रहः सटीकः राजिका पङ्क्तौ रेखायां केदारे राजसर्षपे ।रुचकं तु मातुलिने निष्के सौवर्चलेऽपि च ॥ ८ ॥
2.8 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verseLatin letters: x
*रूपकं नाटकाद्येषु काव्यालङ्कारधूर्तयोः ।रेणुका तु हरेग्वां स्याज्जमदग्नेश्च योषिति ॥ ८१ ॥
2.81 · p. 60
अनुष्टुप्
पेषणपाषाणेऽपि ॥ ८० ॥
2.80 · p. 60
रूपक नाटकाद्येषु काव्यालङ्कारधूर्तयोः ।रूप्यते रूपकम् ।" कीचक” (उणादि ३३) इति साधुः ।रूपयति वा ।नाटकाद्येषु यथा-सत्यार्था भारती यस्य दशरूपक संश्रया ।काव्यालङ्कारे यथा-तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः ।धूर्ते शठे वाच्यलिङ्गः ।सुवर्णादिमुद्रायामपि ।यथा-तदपि साम्प्रतमाहररूपकम् ।रेणुका तु हरेण्वां स्याज्जमदग्नेश्च योषिति ।रेणुप्रतिकृतिः रेणुका, रणति वा ।“कञ्चुक" (उ०५७) इति साधुः ।हरेणुर्गन्धद्रव्यम् ।जमदग्नियोषिति यथा-अस्त्येवंतत्कि मु कृतवता रेणुकाकण्ठवाधां बद्धस्पर्धस्तव परशुना लज्जते चन्द्र हासः ॥ ८१ ॥
2.81 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
लम्पाको लम्पटे देशे ।लपति लप्यते वा लम्पाकः ।"मवाक श्यामाक" इति साधुः ।लम्पटे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-लम्पाक: पाकशासनः ।देशे यथा-लम्पाकीनां किरन्तश्चि कुरविरचनाम् ।लासको केकिनर्तकौ ।लसति लासकः ।नर्तके वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-पयोदमुरजप्वनौ लसति ध्लासको नृत्यति ।लूनकस्तु पशौ भिन्ने ।लून एव लनकः ।“लूनवियावात्पशी" (७-३-२१) इत्यनेन यावादित्वाद्वा कः भिन्ने वाच्यलिङ्गः ।लोचको नीलवाससि ।कज्जले मांसपिण्डेऽक्षितारे स्त्रीभालभूषणे ।निर्बुद्धौ कणिकामोचाज्यासुभ्रू लथचर्मणि ।लोच्यते लोचयति* मु० रोचनायां विडङ्गे च मङ्गलद्रव्यदन्तयोः ।अवश्याभरणे लास्ये प्रोत्कटेऽपि प्रकीर्तितः ।तृतीयः काण्ड:लम्पाको लम्पटे देशे लासको केकिनर्तको ।लूनकस्तु पशो भिन्ने लोचको नीलवाससि ॥ ८ ॥
2.8 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कज्जले मांसपिण्डेऽक्षितारे स्त्रीभालभूषणे ।निर्बुद्धौ कर्णिकामोचाज्यासभूश्लथचर्मणि ॥ ८३ ॥
2.83 · p. 60
अनुष्टुप्
वराकः शोच्यरणयोः वर्तकोऽश्वखुरे खगे ।वञ्चको जम्बुके गेहनकुले खलधूर्तयोः ॥ ८४ ॥
2.84 · p. 60
अनुष्टुप्
वा लोचकः ।दशस्वर्थेषु ।निर्बुद्धौ वाच्यलिङ्गः ।नीलवाससि गोपीनां चतुर्हस्तप्रमाणनीलवस्त्रे यथा पुष्पेक्षणैर्लम्बितलोचकैर्वा मधुव्रत वातवृतैर्वतत्यः ॥ ८२ ॥
2.82 · p. 60
metre not recognised
शेषेषु यथा-लोचकः कस्य रोचक: ॥ ८३ ॥
2.83 · p. 60
वराकः शोच्यरणयोः ।वृणीते वराकः ।“वृभिक्षि" ५-२-७० इति टाकः ।वरेरक्यतेऽवेति वा ।शोच्ये वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-भ्रमति विरहखिन्नश्चक्रवाको वराकः ।रणः सङ्ग्रामः ।वर्त्तकोऽश्वखुरे खगे ।वर्तते वर्तकः ।अश्वखुरे यथा-वर्तकक्षुण्णभू गतः ।खगे खगविशेषे यथा-तदन्धकवर्तकीयं काकतालीयं यन्मूर्ख मिन्त्रेषु क्वचित्कार्यसिद्धिः ।अत्र हि अन्धकश्च वर्तकश्च अन्धकवर्तकं तत्तुल्यमन्धकवर्तकीयम् ।वञ्चको जम्बुके गेहनकुले खलधूर्तयोः ।बञ्चयति वञ्चकः ।खलधूर्तयोर्वाच्यलिङ्गः ।चतुर्वर्थेष्वपि यथा वञ्चकरावृतान्तास्ते दुर्गमा वनभूमतः ।वल्मीको नाकुवाल्मीक्यो रोगभेदे ।वलने वल्मीकः ।“सृणीकास्तीक' (उ० ५०) इति साधुः ।नाको वामलूरे पुंक्लीबः ।तत्र यथा-वल्मीकाग्रात्प्रभवति धनु: खण्डमाखण्डलस्य ।वल्मीको प्राचेतसे यथा-पीयूषमिव नालीकं वल्मीकस्य कवेर्वच: (गिरः) ।रोगभेदे रोगविशेषे यथा-असाध्यः पादवल्मीकः ।अथ वर्णकः ।विलेपने मलयजे नठे च (वारणेच) वर्षयति वर्णकः ॥ ८४ ॥
2.84 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विलेपने मलयजे च पुंवलीबः ।विलेपने(३८)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःवल्मीको नाकुवाल्मीक्यो रोगभेदेऽथ वर्णकः ।विलेपने मलयजे नटे च वसुकं पुनः ॥ ८५ ॥
2.85 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
रोमके वसुकस्तु स्याच्छिवमल्ल्यर्कपर्णयोः ।व्यलीकं व्यङ्ग्य वलक्षयाप्रियाकार्येषु पीडने ॥ ८६ ॥
2.86 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
यथा-अपि रहसिकृतानां वाग्विहीनोऽपि जातः सुरतविलसितानां वर्णको वर्णकोऽसौ ।मलयजे यथा-अङ्गदधिवर्णकलेपशुभ्रम ।(वारण) नटे यथा-वर्णकैर्वणितः कर्णः स्वर्ण पूर्ण द्विपं ददौ ।वसुकं पुनः ।रोमके ।वस्यते वसति वा वसुकम् ।“कञ्चुकांशुक" (उ०५७) इति साधुः ॥ ८५ ॥
2.85 · p. 60
metre not recognised
रोमकम् रुमाभवं लवणम् ।वसुकस्तु स्याच्छिवम ल्ल्यर्कपर्णयोः ।शिवमल्ली बकपुष्पम् ।अर्कपर्णोऽर्कवृक्षः ।व्यलीकं व्यङ्ग्यलक्ष्याप्रियाकार्येषु पीडने ।विशिष्टम् अलीकं यत्र व्यलीकम् ।विशेषेण अल्यते वा ।"स्यमिकषि' (उ० ४६) इति ईकः ।अप्रियेऽकार्ये च पुंक्लीबः ।व्यङ्ग्यं ध्वन्यम, वैलक्ष्ये यथा न किञ्चिदूचे स किल व्यलीकात् ।अप्रिये यथा-मया न तेऽकारि मना ग्व्यलीकम् ।अकार्ये यथा-सुजनोऽपि चकार स व्यलीकम् ।पीडने यथा-चिरव्यलीकेन जगाम शान्तिम् ।कामजदोषविपर्ययोरपि मङ्खः ।कामजदोषे यथा-सेहे न गोत्रस्खलितं व्यलोकम् ।विपर्यये यथा-पृष्टोऽपि सत्यं वदति व्यलीकम् ॥ ८६ ॥
2.86 · p. 60
metre not recognised
वार्षिकं त्रायमाणायां वर्षाभवे ।वर्षासु भवं वार्षिकम् ।“वर्षाकालेभ्यः" ६-३-८० इति इकण् ।प्रायमाणा ओषधिः ।वर्षाभवे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा वार्षिक संजहारेन्द्रो धनुर्जेवरघुर्ददौ ।अथ वाल्हिकः ।देशभेदेऽश्वभेदे च वाल्हिकं हिङ्गु कुङ्कुमम् वाल्हिकवत् ।वल्हते वाल्हिः ।“पदिपठि (उ०६०७) इति इ: ।बाहुलकात् दीर्घः स्वार्थे के वाल्ही (ल्हि) कः ।"मृगीकास्तीक" (उ० ५०) इति ईके वाल्हीकः ।तृतीयः काण्डःवार्षिकं त्रायमाणायां वर्षाभवेऽथ वाल्हिकः ।देशभेदेऽश्वभेदे च वाल्हिकं हिगु कुडकुमम् ॥ ८ ॥
2.8 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 भ (wrong syllable); pāda 4, syllable 6 कुड (syllable split)
वाल्हिकवद्वार्धकं तु वृद्धत्वे वृद्धकर्मणि ।वृद्धानां समवाये च वालुकं हरिवालुके ॥ ८८ ॥
2.88 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 क (wrong syllable)
देशभेदाश्वभेदयोः पुंल्लिगौ ।हिङ्गुकुङ्कुमयोर्नपुंसकौ ।देश भेदाः श्वभेदे च यथा-वाल्हिके शो निगल्हते ।वाल्होकीदशनच्छ दारुणतलै: पत्रैरशोकोच्चितः वाल्हीकं तुरगं नृपः हिमकुङ्कुम योर्यथा-गान्धिका वाल्हिकक्षोदामोदमोदितदिग्मुखाः ॥ ८७ ॥
2.87 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वाल्ही कार्द्रसैन्धवैः ।सुरभिता वाल्हीकचन्दनविलेपित वाणलिङ्गः ।वार्द्धकं तु वृद्धत्वे वृद्धकर्मणि ।वृद्धानां समवाये च ।वृद्धस्य भावः कर्म वा वार्द्धकम् ।चोरादित्वादका ।वृद्धानां समूहो वा ।"गोत्रोक्षव सोऽकज ६-२-१२ इति अकम् ।वृद्धत्वे यथा-वार्द्धके मुनि वृत्तीनाम् ।वृद्धकर्मणि यथा-वार्द्धकं हास्यवर्द्धकम् ।वृद्धसमवाये यथा-वार्द्धक सेवमानस्य पुंसो बुद्धिर्विवर्द्धते ।वालुकं हरिवालुके ।वलते वालुकम् ।“कञ्चुक" (उ० ५७) इति साधुः ।हरिवालुकं भेषजभेदः ॥ ८८ ॥
2.88 · p. 60
metre not recognised
वालुका तु सिकतासु ।यथा-क्रीडन्त्येता विपुलपुलिने बालिका वालुकाभिः ।वितर्कः संशयोहयोः ।वितर्कणं वितर्कः ।स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संशयः तत्र यथा-समालोक्याजौ त्वां विदधति वितर्कान् प्रतिभटाः ।ऊह उन्नयनम् ।तत्र यथा-त्वय्यायाते वितर्कानि निदधत्त इवा भाति कम्पः पयोधेः ।विपाकः परिणामे स्यादुर्गतिस्वादुनोरपि ।विपचनं विपच्यतेऽस्मिन् वा विपाकः ।स्वादुनि गुणे पुंसि ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।परिणामे यथा-हतविधिललितानां हा विचित्रो विपाकः ।दुर्गतौ यथा-ते विपाके विपद्यन्ते दुस्सहे दुःखकोटिभिः ।स्वादुनि यथा-त्वद्वचः पक्कमाकन्दविपाकं नाकनायिके ।पचनअनेकार्थसंग्रहः सटोक:वालुका तु सिकतासु वितकसंशयोहयोः ।विपाकः परिणामे स्याद्दुर्गतिस्वादुनोरपि ॥ ८९ ॥
2.89 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वृश्चिकस्तु द्रुणे राशावौषधिशूककोटके ।वैजिक कारणे शिगृतले च वैजिकोऽङ्कुरे ॥ ९१ ॥
2.91 · p. 60
metre not recognised
स्वेदयोरपि मङ्खः ।पचने यथा--विपाके कटुशीतञ्च ।स्वेदे यथा आमज्वरे विपाकं प्रयुञ्जीत ॥ ८९ ॥
2.89 · p. 60
metre not recognised
विवेकः पुनरेकान्ते जलद्रोणी विचारयोः ।विविच्यते विवेचनं वा विवेकः ।पृथगात्मतायामपि ।तत्रैकान्ते विचारे च यथा-रतिविवेके हि सदैव योगिनः ।जलद्रोणी अवगाहस्थानम् ।वृषाङ्कः साधु भल्लातशंकरेषु (वृषाङ्को शिवभल्लातौ रभसः) महल्लके ।वृषो धर्मो महोक्षो वाको यस्य वृषाङ्कः ।वृश्चयते वर्षति वा ।"मवाक" (उ० ३७) इति साधुः ।साधौ सदाचारे वाच्यलिङ्गः ।भल्लातो वृक्षविशेषः ।शङ्करे यथा-पायाद्देवो वृषाङ्कः ।महल्लकः सौविदल्ल: ॥ ९ ॥
2.9 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वृश्चिकस्तु द्रुणे राशावौषधिशूककीटके ।वृश्चति वृश्चिकः ।“पापुलि" (उ० ४१) इति किदिकः ।द्रूणे स्त्रीपुंसः ।द्रुणे राशिभेदे च यथा--तुलामारुह्य सूर्येण वृश्चिके निहितं पदम् ।औषधे मदनकास्ये यथा-एता वृश्चिकरागरक्तचरणाः ।शूकप्रधानः कीट: कण्टकी कृमिः शूककीटः ।तत्र यथा-गर्दभकवृश्चिकाकुलपङ्किलवसुधातलासु बर्षासु ।वैजिकं कारणे शिग्रुतैले च ।वीजं प्रयोजनमस्य बजिकम् ।कारणं हेतुः ।शिग्रुः शोभाञ्जनस्तस्य तैलम्, शिग्रुतैलम् ।बैजिकोऽकुरे ।अङ्कुरः प्ररोहः ॥ ११ ॥
2.11 · p. 60
metre not recognised
शङ्खकं वलये कम्बो ।एव प्रकर ।ढयोर्यथा-मुख्यो मनं च पाहकातितृतीयः काण्ड:शङ्ककं वलये कम्बो शङ्ककस्तु शिरोरुजि ।शम्पाकस्तु वियाते स्याद्याचके चतुरङगुले ॥ ९२ ॥
2.92 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 रङ (syllable split)
शम्बूको दैत्यविशेषे करिकुम्भान्तशवयोः ।शलाका शारिका शल्यं श्वाविदालेरन्यकचिका ॥ ९३ ॥
2.93 · p. 60
metre not recognised
पाणयः ।शङ्खकस्तु शिरोरुजि ।शङ्ख भालकदेशं कृणोति शङ्खकः ।"क्वचित्" इति डः ।शम्पा (या) कस्तु वियाते (विपाके) स्याद्याचके चतुरङ्गले ।शाम्यति शम्याकः ।“मवाक श्यामाक" (उ० ३७) इति साधुः ।वियाता धृष्टः ।याचको मार्गणः ।तयोर्वाच्यलिङ्गः ।चतुरङ्गुलः कृतमालतरुः ॥ १२ ॥
2.12 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शबूको दैत्यविशेषे करिकुम्भान्तशङ्खयोः ।शाम्यति शम्बूकः ।"शम्बूक शाम्बूक" (उ० ६१) इति साधुः ।दैत्यविशेषे यथा-बूत ब्रत भटाः क्व से क्व स नरः शम्बूकजीवाहरः ।करि. कुम्भान्तो हस्तिकुम्भपर्यन्तः ।शङ्खः कम्बुः ।शलाका शारिका शत्यं श्वाविदालेख्यकूचिका छत्रपञ्जरकाष्टीषु ।शलति शलाका ।"शलिवलि" (उ० ३४) इत्याकः ।षष्वर्थेषु ।शारिका पक्षि विशेषः ।शल्यम् आयुधविशेष: श्वावित् मृगविशेषः ।आलेख्य कचिका चित्रकरलेखनी ।छत्रपञ्जरयोः काष्ठीछत्रपञ्जर काष्ठी इषुर्वाणविशेषः शारिकायां पञ्जरकाष्टयां च यथा शलाकापञ्जरस्थेयं शलाकामञ्जु गुञ्जति ।आलेख्यकूचि कायां यथा-तस्याशलाकाञ्जननिर्मितेव ॥ ९३ ॥
2.93 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
छत्रकाष्टयां यथा-छत्रं रत्नशलाकाभिर्मधनीलं विराजते ।इषौ यथा क्षितिपाल: शलाकाभिः संकीलयति शात्रवम् ।रत्नस्वरूपभित् परीक्षयोरपि मंखः ।क्रमेण यथा-बडूर्यभूमिर्न वभेघशब्दादुद्भि नया रत्नशलाकयेव ।शलाकया कोऽपि भिनत्ति पत्रम् ।शल्लकी(४२) अनेकार्थसंग्रहः सटोकःछत्रपञ्जरकाष्टीषु शल्लको श्वाविधिद्र मे ।शार्ककः स्याद्दुग्धफेने शर्करायाश्च पिण्डके ॥ ९४ ॥
2.94 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शिशकः पादपे बाले शिशमारेऽथ शीतकः ।शीतकालेऽलसे सुस्थे शूशकः प्रावटे रसे ॥ ९५ ॥
2.95 · p. 60
अनुष्टुप्
स्वस्तिको मङ्गलद्रव्ये गृहभेवचतुण्कयोः ।स्यमीकः पादपे नाको स्यात्स्यमोका तु नोलिका ॥ १६ ॥
2.16 · p. 60
अनुष्टुप्
श्वाविधिद्रुमे ।शलश्चल्ल आशुगतौ ।कीचकादित्वात् शल्लकी ।द्रुमे यथा-रेवाजलं किसलयानि च शल्लकीनाम् ।अयं दन्त्यादिरपि ।शार्ककः स्यादुरधफेने शर्करायाश्व पिण्डके ।शणाति पित्तमिति शार्ककः ।'कीचक" (उ० ३३) इति साधुः ॥ १४ ॥
2.14 · p. 60
metre not recognised
शिशुकः पादपे बाले शिशुमारे ।शिशुरेब शिशुकः ।शिशुं कृन्तति वा "क्वचित्" इति डः ।बाले यथा-विविशुः शिशुकाः क्रोडे ।अथ शीतक: शीतकालेऽलसे सुस्थे ।शीत एव शीतकः ।शीतं करोति वा ।"शीताच्च कारिणि" इतिकः ।अलससुस्थयोर्वाच्य लिङ्गः सर्वेषु यथा-शीतको दुर्गद्वेष्यः ।शूकक: प्रावटे रसे ।शुक् गतौ शूककः ।कीचकादित्वात् अके साधुः ।प्रवृद्धो वट: कूपः प्रावटः ।रसः पारदः ॥ ९५ ॥
2.95 · p. 60
metre not recognised
स्वस्तिको मङ्गलद्रव्ये गृहभेद चतुष्कयोः ।स्वस्तिकायति करोति वा स्वस्तिकः ।'क्वचित्" इति ड: ।मङ्गलद्रव्ये यथा-मुक्तास्वस्तिकमातनुध्वमुडुपत्वं पूर्णकु म्भी भव ।गृहभेदो गृहविशेषः ।तत्र यथा-स्वस्तिक: सर्वतोभद्रो रुचको वर्द्धमानकः ।नन्द्यावर्तादयश्चान्ये द्वारालिंदादिभेदतः ।चतुष्कं चतुष्पथम ।स्यमीकः पादपे नाको स्यात् ।स्यम् शब्दे ।स्यम्यते स्यमीकः ।“स्यमिकषि” (उ० ४६) इतिईकः ।नाकु वल्मीकः ।स्यमीका तु नीलिका ॥ नीलिका ओषधिभेदः ।
2.1295 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
तृतीयः काण्ड:सरको मदिरापात्रे मदिरापानमद्ययोः ।सस्यको नालिकेरान्तः सस्याभमणिखङ्गयोः ॥ ९७ ॥
2.97 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सम्पर्कः सुरते पृक्तौ सायको बाणखगयोः ।स्थासको हस्तबिम्बे स्यात्स्फुरकादेश्च बुबुदे ॥ ९८ ॥
2.98 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 ख (wrong syllable); pāda 4, syllable 6 बु (wrong syllable)
॥ ९६ ॥
2.96 · p. 60
सरको मदिरापात्रे मदिरापानमद्ययोः ।सरति सरकः ।"दृकन" (उ०२७) इति अकः ।मदिरापाने त्रिलिङ्गः, शेष्यो: पुंक्लीबः ।मद्यं मद्यविशेष इक्षुशीधु ।सर्वेषु यथा-प्रापिचेतसिस विप्रतिसारे योषितामवसर: सरकेण ।सस्यको नालिकेरान्तः सस्याभमणिखड्गयोः ।सस्यप्रतिकृतिः सस्यक: ।"तस्य तुल्ये" ७/१/१०८ समन्तात्स्यति वा "कीचक" (उ०३३) इति साधुः ।सस्येन परिजातो वा ।“सस्थाद्गुणात्परिजाते" ७/१/१७८ इति कः ।नालिकेरस्य अन्तः सस्यं मध्यं बीज तत्सदृशो मणिः ।कश्चित्तु सस्यक: स्यान्मणौ खडे नालिकेरस्य चान्ते इत्याह ।सम्पर्कः सुरते पृक्तौ ।सम्पर्चनं सम्पर्कः ।सुरते यथा-सम्पर्कस्तय॑ते यूनोः श्लथधम्मिल्लभूषणेः ।पृक्तो सम्बन्धे यथा-प्राप्यतां विद्युतः सम्पत्सम्पर्कादर्करोचिषाम् ।सायको बाणखड्गयोः ।स्यति सायक: ।णक: ।बाणं यथा-युष्मदेहेषु लज्जां दधति परममी सायका निष्पतन्तः ।खड्ने यथा-सायक सहायवाहोर्मकरध्वजनियमितक्षमाधिपतेः ।स्थासको हस्तबिम्बे स्यात्स्फुरकादेश्च बुबुदे तिष्ठति स्थासकः ।“कीचक" (उ० ३३) इतिसाधुः ।हस्तबिम्बे यथा-सीताहस्ताम्बुजन्मार्पित-मलय भवस्थासकान नेषु ।स्फुरकादीनां बुद्बुदाकारे पित्तलादिमये भूषणे यथा-रोक्मा रेजुः (सौवर्णाः) स्थासका मूत्तिभाजो दर्पस्येव व्याप्तदेहस्य शेषः ॥ ९८ ॥
2.98 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सूतकं जन्मनि रसे ।सूत शब्दात्स्वार्थे(४४)अनेकार्थसंग्रहः सटीक:PvAver-v-vAAAAAAAAAAAA--------- LAAAAAAAAAVvvvvvirAAPसूतकं जन्मनि रसे सूचकः शुनि दुने ।कथके सीवनद्रव्ये मार्जारे वायसेऽपि च ॥ १९ ॥
2.19 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: PvAverLatin letters: vLatin letters: vAAAAAAAAAAAALatin letters: LAAAAAAAAAVvvvvvirAAPnearly अनुष्टुप्
सुदाकुर्वज्जे दावाग्नी प्रतिसूर्ये समीरगे ।सेवकोऽनुगे प्रसेवे सेचकः सेक्तमेघयोः ॥ १० ॥
2.10 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ज्जे (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 नु (wrong syllable)
हारको गद्यविज्ञानभिदोः कितवचारयोः ।हुडको मदमत्ते स्याहात्यू हे वाचभिद्यपि ॥ १० ॥
2.10 · p. 60
अनुष्टुप्
के सूतकम् ।रसे पारदे पुंक्ली: ।जन्मनि यथा-न ग्राह्य सुतसूतके ।रसे यथा-कुष्टिने भस्मसूतकम् ।सूचकः शुनि दुर्जने ।कथके सीवनद्रव्ये मार्जारे वायसेऽपि च सूचयति सूचकः ।कथकदुर्जनयोर्वाच्यलिङ्गः ।शुनि दुर्जने मार्जारे वायसे च यथा सूचको नीचवृत्तिः ।कथके यथा-क्षुतं न शुभसूचकम् ।सीवन द्रव्ये यथा-सूचकैः सीव्यते गोणी ॥ ९९ ॥
2.99 · p. 60
metre not recognised
सदाकुर्वन दावाग्नी प्रतिसूर्य समीरणे ।सरति सृदाकुः ।"सृपृभ्यांदाकुक्” (उ० ७५६) चतुष्टुं अर्थेषु पुंसि ।प्रतिसूर्यः कृकलास: ।सेवकोऽनुगे प्रसेवे ।सेवते सेवकः ।सीव्यते वा ।"नाम्नि पुंसि च” इति णकः ।अनुगे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-प्रणमत्युन्नति हेतोर्जीवितहेतो विमुञ्चति प्राणान् ।दुःखीयति सुखहेतोः को मूढः सेवकादन्यः ।प्रसेवो वस्त्राद्यावपनम्, तत्र यथा-वीणापि सेवकवियोगवशाद्विषीदेत् ।सेचकः सेक्तृमेघयोः ।सिञ्चति सेचकः ।सेक्तरि वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-वनं सिञ्चति सेचकः ॥ १०० ॥
2.100 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
हारको गद्यविज्ञानभिदोः कितवचौरयोः ।हरति चित्तं वित्तं वा हारकः ।चतुर्वर्थेषु ।गद्यं छन्दोरहितो वाक्यबन्धस्तस्यभिद्विशेषः विज्ञानभित् कला विशेषः ।कितवो धूर्तः ।चौरस्तस्करः ।हुडको मदमत्तै स्याद्दा त्यहे वाद्यभिद्यपि ।हुडगतौ होडति हुड्डुकः ।“निष्कतुरुष्क"तृतीयः काण्ड:MMAAAAAAAAAm/RAJ-nnHARA/AAAAAAAAAहेरुकस्तु महाकालगणबुद्धविशेषयोः ।गोमुखं वाद्यभाण्डे स्याल्लेपने कुटिलौकसि ॥ १०२ ॥
2.102 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: MMAAAAAAAAAmLatin letters: RAJLatin letters: nnHARALatin letters: AAAAAAAAA
त्रिशिखो रक्षः त्रिशिखं स्याकिरीटत्रिशूलयोः ।दुर्मुखो मुखरे नागराजे वाजिनि वानरे ॥ १०३ ॥
2.103 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 क्षः (wrong syllable)
प्रमुखं प्रथमे मुख्ये मयूखा जालरुक् त्विषः ।विशिखा खनित्रिकायां रथ्यायां विशिखः शरे ॥ १०४ ॥
2.104 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 ख (wrong syllable)
(उ० २६) इति साधुः ।वाद्यभिदि स्त्री पुंसलिङ्गः ।मुक्त हिका हुडुका ॥ १०१ ॥
2.101 · p. 60
metre not recognised
हेरुकस्तु महाकालगणबुद्धविशेषयोः ।हिनाति हेरुकः ।“कञ्चकः” (उ० ५७) इति साधुः ।महा कालस्य ईश्वरस्य गणः प्रमथस्तस्य बुद्धस्य च विशेषे ।अथ खान्ताः ।गोमुखं वाद्यभाण्डे स्याल्लेपने कुटिलौकसि ।गोरिवमुख मस्य गौर्जलं मुखं प्रधानमस्येति वा ।गोमुखं वाद्यभाण्डे यथा प्रहतानेकगोमुखे ।लेपने यथा-यस्यामलिन्देषु न चक्रुरेव मुग्धाङ्गना गोमयगोमुखानि ।कुटिलं गोमुखाकारम् ।ओको गृहम ।तत्र यथा-गोमुखं श्रीपराङ्मुखम् ।वैजयन्ती तु गोमुखोऽत्री वाद्यभेदे नके नालेपने न पुमित्याह ॥ १०२ ॥
2.102 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
त्रिशिखो रक्षः ।तिस्रः शिखा यस्य त्रिशिखः ।रक्षसि पलादे यथा-त्रिशिखो विशिखैर्हतः ।त्रिशिखं किरीटत्रिशूलयोः ।द्वयोर्यथा-उच्छिखं त्रिशिखं यस्य मौलौ पाणौ च वल्गति ।दुर्मुखो मुखरे नागराजे वाजिनि वानरे ।दुष्टं मुखं यस्य दुर्मुखः ।मुखरे वायलिङ्गः ।तत्र यथा-उत्फुल्लगल्लरालापाः क्रियन्ते दुर्मुखैः सुखम् ।वाजिनि यथा-हत्तुं वक्त्रं नाशकदु मुखोप ॥ १०३ ॥
2.103 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रमुखं प्रथमे मुख्ये ।प्रगतं मुखमं आदि भावं प्रधानत्वं वा प्रमुखम् ।वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-वासव(४६)अनेकार्थसंग्रहः सटोक:.-...विशाखो याचके स्कन्दे विशाखा में कटिल्लके ।वैशाखः खजके राधे सुमुखो गरुडात्मजे ॥ १० ॥
2.10 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रमुखा देवाः ।मयूखा ज्वालत्विषः ।मयते मयूखः ।भयेधिभ्यामुखे खौ (उ० ९१) इति ऊखः ज्वालोऽग्नेरर्चिः ।रुक् शोभा त्विट किरणः ।ज्वाले ज्वालायां यथा अभ्युद्गता अग्निभिरुन्मयूखैः ।रुचि यथा-मुखमयूखपरजित मम्बुजम् त्विषि यथा-विततपृथुवरत्रातुल्यरूपैर्मयूखैः ।विशिखा खनित्रिकायां रथ्यायां ।विशेषेण श्यति विशिखा ।"श्यतेरिच वा" (उ०८५) इति खः ।विशिषा शिखाऽत्रेति वा ।खनित्री मुनीनां मृदवदारणभाण्डं शस्त्रीप्रायम्, तत्र यथा-मुनयो विशिखो त्खातमृद्भिलिम्पति वेदिकाम् ।रथ्या प्रतोली ।यत्कौटिल्यः ।विशिखायां सौवणिकप्रचारः ।विशिखः शरे ।शरे बाणे यथा मनोभेद्यं शब्दप्रभृतय इमे पञ्चविशिखाः ॥ १०४ ॥
2.104 · p. 60
metre not recognised
विशाखो याचके स्कन्दे ।विशखति विशाखः ।याचकः प्रार्थयिता ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।स्कन्दे यथा-दिश्याद्विशाखः शतशाखमायुः ।विशाखा भे कटिल्लके ।भे नक्षत्रे प्रायेण बहुवचनान्तः ।तत्र यथा-कृत्तिकासु विशाखासु मघासु भरणीसु च ।कटिल्लकः पुनर्नवः (कखेल्लकः) ।यदाह-पुनर्नवो विशाखा च कटिल्लकः स शिलाटकः ।वैशाखः खजके राधे ।विशाखाः प्रयोजनमस्य वैशाखः ।"विशाखाषाढान्मन्थदण्डे" इति अण् ।वैशाखी पौर्णमासी अस्येति वा ।“साऽस्य पौर्णमासी" इत्यण् ।खजके मन्थानके यथा-दोर्वैशाखैविगाह्याम्भः ।राधश्चित्रोत्तरो मासः ।तत्र यथा--वैशाखे मधुसूदनः ।स्थानकविशेषेऽपि मङ्खः ।तत्र तु क्लीबे यथा-वैष्णवं समपादं च वैशाख मण्डलंतृतीयः काण्ड:पण्डिते फणिभेदे स्यादयोगः कठिनोद्यमे ।विश्लेषे विधूरे कूटेऽपाङ्गो नेत्रान्तपुण्ड्योः ॥ १०६ ॥
2.106 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अङ्गहीनेऽप्यनङ्ग खे चित्तेऽनङ्गसु मन्मथे ।आभोगः परिपूर्णत्वे वरुणच्छत्रयत्नयोः ॥ १०७ ॥
2.107 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 ङ्ग (wrong syllable)
तथा ।प्रत्यालीढमथालीढं स्थानान्येतानि षड्विदुः ।सुमुखो गरुडात्मजे ।पण्डिते फणिभेदे स्यात् ।शोभनं मुखमस्य सुमुखः ।गरुडात्मजो गरुडपुत्रः ॥ १०५ ॥
2.105 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पण्डिते वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-ग्राह्या सुमुखशेमुषी ।फणिभेदो नागविशेषः ।अथ गान्ताः ।अयोगः कठिनोद्यमे ।विश्लेषे विधूरे कूटे ।नास्ति योगोऽत्र अयोगः ।अयोवद्गति वा ।चतुर्वर्थेषु ।कठिनेषु कर्मस्वद्यमोऽस्य पुरुषस्य कठिनोद्यमः ।विधुरो विकलः ।तयो वर्वाच्यलिङ्गः ।विश्लेषे यथा-वरगुरुभिरयोगे दृम्भते नो विवेकः ।कूटमसत्यम् ।अपाङ्गो नेत्रान्तपुण्ड्रयोः ।अङ्गहीनेऽपि ।अप क्रान्तोऽपगतो वा अङ्गात्, अपकृष्टमङ्गमस्येति वा अपाङ्गः ।अङ्गहीने वाच्यलिङ्गः ।नेत्रान्ते यथा-चलापाङ्गं दृष्टि स्पृशसि बहुशो वेपथुमतीम् ।पुण्डे तिलके यथा-गोरोचनापाङ्गरुची ललाटे ॥ १०६ ॥
2.106 · p. 60
metre not recognised
अङ्गहीने यथा-कुर्यान्त्रापाङ्गसङ्गतिम् ।अनङ्गं खे चित्ते ।नास्ति अङ्गम् आकारः शरीरं वाऽस्य अनङ्गम् ।खम् आकाशम् ।चित्तं मनः ।अनङ्गस्तु मन्मथे ।यथा-अनङ्गः पञ्चभिः पौष्पविश्वं व्यजयतेषुभिः ।आभोग: परिपूर्णत्वे वरुणछत्रयत्नयोः ।आसमन्ताद्भुज्यतेऽनेन आभोगः ।परिपूर्णत्वे यथा-दृश्यः किञ्चित्पवनचलचीनांशुकतया कुचाभोगः स्त्रीणां हरति न तथोन्मुद्रितवपुः ।वरुणस्य पादः पतेश्छत्रं वरुणछत्रम् ।यत्ल आदरः ॥ १०७ ॥
2.107 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
आयोगो गन्धमाल्योपहारे व्यापृतिरो(४८) अनेकार्थसंग्रहः सटीक:आयोगो गन्धमाल्योपहारे व्यापतिरोधयोः ।आशुगोऽर्क शरे वायौ उत्सर्गस्त्यागदानयोः ॥ १०८ ॥
2.108 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वर्जने सामान्यविधावुद्वेगं पूगिकाफले ।उद्वेगस्तूद्वेजने स्यात्कलिङ्गो नोवृदन्तरे ॥ १०९ ॥
2.109 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 मा (wrong syllable)
धयोः ।आयुज्यतेऽनेन आयुक्तिर्वा आयोग: ।गन्धमाल्योपहारे यथा-आयोगयोगविहिताखिलदेवभोगः ।व्यापृतौ व्यापारे यथा आयोगो योगकर्मणि ।रोधो निरोधनम् ।आशुगोऽर्के शरे वायो ।आशु शीघ्रं गच्छति आशुगः ।“नाम्नो गमः" इति डः ।अर्के यया-नाशयत्याशुगस्तमः ।शरे यथा-रावणस्यापि रामास्तो (?) भित्वा हृदयमाशुगः ।वायौ यथा-आशुगापहृत पुष्पसौरभः ।उत्सर्गस्त्यागदानयोः ।वर्जने सामान्यविधौ ।उत्सृज्यते उत्सर्जनम् वा उत्सर्गः ।त्यागे यथा-तोयोत्सर्गा दुद्रुततरगतिस्तत्परं वर्मतीर्णः ।दाने यथा - वृत्तोत्सर्गः स्ववर्मेभ्यः स्वर्गद्वारमनर्गलम् ॥ १८ ॥
2.18 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line