All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (6/30)
समूहे यथा-चयस्त्विषामित्यवधारितं पुरा ।संचयनेऽपि (विणनमिति रूढे) ।अथ चव्या स्याचविकाशतपर्वयोः ।चम्पते चव्या ।शिक्यास्या (उ० ३६४) इति साधुः ।चविका कोलवल्लोनाम लता ।यन्निघण्टु ।चविकायां पुनश्चव्यं चवलं कोलवल्ल्यपि ।तत्र स्वीक्लीबः ।यथा-मुमूर्षोः किं तवाद्यापि चव्यचित्रकनागरैः ।शतपर्वा वचा दुर्वा च ।चित्यं मृतकचैत्ये स्यात् ।चितायां साधु चित्यम् ।यथा-चित्यं हि नित्यं बक काकसंकुलम् ।चित्या मृतचितावपि ।चितैव चित्या ।मादिभ्यो यः । ७-२-१५९ ।यथा-चित्यामारोप्य यान्त्यन्ये दग्ध्वाऽन्ये विमुखा जनाः ।अग्निचयनेऽपि मंखः ।यदाह-चित्या स्यादग्निचयनेनद्वितोयः काण्डः (२०३) छायापङ्क्तौ प्रतिमायामयोषित्यनातपे ।उत्कोचे पालने कान्तौ, शोभायां च तमस्यपि ॥ ३५१ ॥
2.351 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
चैत्यं जिनौकस्तबिम्बम् ।चीयते चैत्याम् ।शिक्यास्या (उ०३६४) इति साधुः ।जिनोऽर्हन् बुद्धो वा तस्य ओक आयतनं तद्बिम्ब जिनबिम्बम् द्वयोर्यथा-चैत्यं वन्देत् स्वर्गकामः ।चैत्यो जिनसभातरुः ।उद्देशवृक्षः ।जिनस्य तीर्थ कृतः सभायां समवसरणकाले देवताजनितस्तरुरशोकाख्यः ।तत्र याथा-- वप्रत्रयं चारुचतुर्मुखाङ्गता चैत्यद्रुमोऽधोवदनाश्च कण्टकाः ।उद्देशवृक्षे प्रसिद्धिहेतौ पादपे यथा-नोडारम्भ हवलिभुजामाकुल ग्रामचैत्याः ।चोद्यं तु प्रेर्ये प्रश्नेऽद्भुतेऽपि च ।चोद्यते चोद्यम् ।प्रेयें प्रेरणीये वाच्यालिङ्गः ।तत्र यथा-अधीयानोपलब्धार्थानचोद्यः स्यात्कथंचन ।प्रश्नेऽद्भुते च यथा-निलयः श्रियः सततमेतदिति प्रथितं यदेव जलजन्मजया ।दिवसात्यायात्तदपि मुक्तमसौ चपलाजनं प्रति न चोद्यमदः ॥ ३५० ॥
2.350 · p. 60
इन्द्रवंशाmetre not read in every line
छायापङ्क्तौ प्रतिमाया मर्कयोषित्यनातपे ।उत्कोचे पालने कान्तौ शोभायां च तमस्यपि ।छ्यति छाया ।स्थाछामा (उ० ३५७) इति यः ।पङ्क्तौ श्रेणौ यथा-गोपीकलमकेदारे शुकच्छायां नियच्छति ।प्रतिमायां प्रतिबिम्बे यथा-ये छायास्वर्जलधेर्जलेषु ।अर्के योषिति यथा-- छायायां दिननाथम्य जातौ यमशनैश्चरौ ।अनातपे आतपाभावे यथा-आमेखलं संचरतां घनानां छायामिषे सानुगतां निषेव्य ।उत्कोचो लञ्चा ।तत्र यथा-छायां नेच्छति नीतिज्ञः ।पालने रक्षणे यथा - सम्वृत्तो यं तव यदि भुजच्छायया सम्प्रतीन्द्रो निर्विघ्नश्रीः ।कान्तौ प्रभायां यथा-रत्नच्छाया व्यतिकर इव(२०४)अनेकार्थसंग्रहः सटोकः जयो जयन्ते विजये, जयोमा तत्सखी तिथिः ।पथ्या जयन्त्यग्निमन्थे, जन्यो जामातृवत्सले ॥ ३५२ ॥
2.352 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
जनके जननीये च नवोढानुचरादिके ।जन्यं कोलीने युष्पट्ट जन्या मातृसखीमुदोः ॥ ३५३ ॥
2.353 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ने (wrong syllable)
प्रेक्ष्यमेतत्पुरस्तात् ।शोभायां यथा-विच्छायीकृतविप्रयुक्तवनिता वकेन्दवो बिन्दवः ।तमसि. यथा-छायया छादिता गहा ।गङ्गासंबाहन्यायेषु अपि मंखः ।गङ्गा जाह्नवी ।संवाहो येन केन प्रकारेण सेवकतोषणम् ।गङ्गायां यथा -- छायापथेनेव शरत्प्रसन्नमालाशमाविष्कृतचारुतारम् ।संवाहे यथा-छायामात्र मवाप्येते न भवतः पुष्पं फलं वा कुतः ।न्याये यथा - यः पुष्णाति पितृच्छायामाश्रित्य सकलाः प्रजाः ॥ ३५१ ॥
2.351 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
जया जयन्ते विजये ।जयति जयनं वा जयः ।जयन्त इन्द्रसुतः ।तत्र यथा-मघमेव जयप्रियः ।विजये यथा-जया वा मृत्यु युधि भुजभृतां क: परिभवः ।जयोमा तत्सरवी तिथिः ।पथ्या जयन्त्यग्निमन्थः ।उमायां यथा-लक्ष्मी राजकुले जयां रणमुखे क्षेमकरोमध्वनि ।तस्या उमायां सखी ।तत्सखी ।तत्र यथा-गौरीव रेजे विजया जयाभ्याम् ।तिथौ यथा-नन्दा भृगौ सोमसुते च भद्रा कुजे जया सूर्यसुते च रिक्ता ।पथ्या हरीतकी जयन्ती जीवन्ती शाकः ।अग्निमन्थोऽरणिः ।जन्यो जामातृवत्सले ।जनके जननीये च नवोढानुचरादिके ।जनीं वहति जन्यः ।हृद्य पद्य ७-१-११ इति साधुः ।जायते वा ।भव्यगेय ५-१-७ ।इति साधुः ।जन्यते वा कर्मणि ध्यण् ।जायतेऽत्र वा ऋषिजनि (उ० ३६१) इति यः ।जामातृवत्सले जामातृवन्धुवर्गे यथा-प्रत्यासन्नस्त्वरयति तरां जन्ययात्राप्रवेशः ॥ ३५२ ॥
2.352 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
जनके यथा-जन्येन तेनाजनि सुप्रतिष्ठः ।जननीयेद्वितीयः काण्डः(२०५) *त्रयोत्रिवेद्यां त्रितये, पुरन्ध्यां सुमतावपि ।ताय॑स्तु स्यन्दने वाहे, गरुडे गरुडाग्रजे ॥ ३५४ ॥
2.354 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अश्वकर्णाहयतरौ स्यात्तानं तु रसाञ्जने ।तिष्यः पुष्यवत्कलो भे, तिष्या त्वामलकोतरौ ॥ ३५५ ॥
2.355 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 ष्य (wrong syllable)
वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा - शुश्राव घोषं न जनौघजन्यम् ।नवोढानुचरादिके यथा-यातेति जन्यानवदत्कुमारी ।जन्यं कौलीने युध्य? ।जनस्य जल्पो जन्यम् ।हृद्यपद्य ७-१-११ ।इति साधु: ।कौलीने जनवादे पुंक्लीबः ।तत्र यथा-तत्वोपलम्भेन विना न जन्यमात्रेण दुष्यं क्वचिदेव वस्तु ।युधि यथा तत्र जन्यं रघोरं पार्वतीयैर्गणैरभूत् ।अट्ट हट्टे यथा-जन्येषु धन्या धनमर्जयन्ति ।जन्या मातृसखीमुदोः ।मातृसखी मातुर्व यस्या ।मुद्धर्षः ।द्वयोर्यथा--जन्या जयति जन्याम् ॥ ३५३ ॥
2.353 · p. 60
metre not recognised
यी त्रिवेद्यां त्रितये पुरन्ध्यां सुमतावपि ।त्रयोऽवयवा यस्याः त्रयी ।द्वित्रिभ्यामयड्वा । ७-१-१५२ ।इति अयट् ।त्रिवेद्यां वेदत्रये यथा-एतत्त्रयीमयं ज्योतिरादित्यारव्यं निमज्जति ।त्रितये स्त्रीवलीबः ।तत्र यथा-व्यद्योतिष्ट सभावेद्यामसौ नर शिखित्रयी ।पुरन्ध्री स्त्री ।शोभनामतिः सुमतिः ।ताक्ष्यस्तु स्यन्दने वाहे गरुडे गरुडाग्रजे ।अश्वकर्णाह्वयतरौ (प्र० अश्वकर्णा ह्वयतेतरौ) ।तृश् गतौ तृक्षति तायः ।शिक्यास्या (उ०३६४) इति साधुः ।तृक्षस्यापत्यं वा ।गर्गादेर्यन । ६-१-४२ ।स्यन्दने वाहे गरुडे च यथा-स्वक्षं सुपत्रं कनकोज्ज्वलद्यतिं जवेन नागाजितवन्तमुच्चकैः ।आरुह्य ताय नभसीव भूतले ययावनुद्घातसुखेन सोऽध्वना ।गरुडाग्रजेऽरुणे यथा-तार्योदये*मु,म० स्याज्जन्युर्जन्तुमात्रे च पावके परमेष्ठिनि ।यो.(२०६)अनेकार्थसंग्रहः सटीक:-AV-द्रव्यं भव्ये धने क्षमादौ, जतुद्रुमविकारयोः ।विनये भेषजे रो- दस्युः प्रत्यर्थिचौरयोः ॥ ३५६ ॥
2.356 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: AVnearly upajati 12: pāda 1, syllable 5 य (wrong syllable)
तिष्ठति किं तमिस्रम् ॥ ३५४ ॥
2.354 · p. 60
स्यात्तायं तु रसाञ्जने ।रसाञ्जनमौषधविशेषः ।तिष्य: पुष्यवत् कलौ भे ।त्वेषन्ति पुष्यन्ति च कार्याणि अस्मिन्निति तिष्यः पुष्यः ।कुप्य भिद्योध्य ५-१-३९ इति साधुः ।कलिरन्त्यं युगम् ।ॐ नक्षत्रम द्वयोर्यथा-तिष्योऽप्यनर्थकर इत्यति चित्रमेतत् ।पुष्ययोगपरिपोषित श्रियः ।तिष्या त्वामलकीतरौ ।आमललीतरुर्धात्रीवृक्षः ॥ ३५५ ॥
2.355 · p. 60
metre not recognised
द्रव्यं भव्ये धने (प्र० जने)क्ष्मादौ जतद्रमविकारयोः ।विनये भेषजे रोर्याम् ।द्रुतुल्यं द्रव्यम् ।द्रोभव्ये । ७-१-११५ ।इति यः ।द्रोविकारो वा ।पयोद्रोर्यः ।द्रवति तांस्तान् पर्यायान् वा बाहुलकात् कर्तरि यः ।भूयते वा(प्र० द्रूयते वा) ।भव्यम् ।अभिप्रेतार्थानां पात्रं योग्यमिति यावत् ।तत्र यथा-न शास्त्र मद्रव्येष्वर्थवत् ।धने यथा-द्रव्यसंचयपरो नरोऽधमः ।मादौ यथा-पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि नवैव द्रव्याणि ।जतु लाक्षा ।द्रुमविकारो निर्यासादिः ।विनये शिक्षार्हे यथा-- क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम् ।भेषजे यथा-द्रव्यं पीत्वा तु न श्वपेत् ।रीरी पित्तलं गुणाधारविशेष्य-परमाणुगो(गे)ष्वपि मंखः ।गुणाधारे यथा-द्रव्याश्रयेष्वपि गुणेषु रराज कृष्णो वर्णः पृथक्सूत इवालिगणो गजस्य ।विशेष्ये यथा-कस्यचिद्द्रव्यमेवार्थो द्रव्यं जातिश्च कस्यचित् ।परमाणौं यथा-अद्रव्यमनेकद्रव्यञ्च द्रव्यं गधि अन्वेष्यम् ।दस्युः प्रथिचौरयोः ।दस्यति दस्युः ।यजिशुन्धि (उ० ८०१) इति युः ।द्वयोर्यथा-दस्योरस्य कृपाणद्वितीयः काण्डः(२०७)दायो दाने यौतकादिधने सोल्लुण्ठभाषणे ।विभक्तव्ये पितद्रव्ये, दिव्यं वल्गुलवङ्गयोः ॥ ३५७ ॥
2.357 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शुभवे दिव्यामलक्या, दुष्यं वाससि तद्गृहे ।दूषणीये चाथ दैत्योऽसुरे दैत्या मुरौषधौ* ॥ ३५८ ॥
2.358 · p. 60
अनुष्टुप्
पातविषयादाच्छिन्दतः प्रेयसी ॥ ३५६ ॥
2.356 · p. 60
दायो दाने यौतकादि धने सोल्लुण्ठभाषणे ।विभक्तव्ये पितृद्रव्ये ।दीयते दायः ।चतुर्वर्थेषु ।दाने यथा-रहसि रमते प्रीत्या, दायं ददात्यनुवर्तते ।यौतक मुक्तयोर्वधूवरयोदेयं तदादि धने यथा-प्रकृतौ या न वर्तेत न सा स्त्रीदायमर्हति ।सोल्लुण्ठभाषणे यथा-विधा विधाय दायं दयितां मुमोच ।विभक्तव्ये पितृद्रव्ये यथा-स्थितः प्रास्तस्य दायादैर्धातुज्येष्ठस्य शासने ।धनमात्रेऽपि ।तत्र पुंक्लीबः ।दिव्यं वल्गुलवङ्गयोः धुभवे ।दिविभवं दिव्यम् ।द्युप्रागपाग । ६-३-८ ।इति यः वल्गुनिधुभवे च वाच्यलिङ्गः ।तयोर्यथा-दिव्यस्त्रीणां विलसनभुवं पर्वतं पारियात्रम् ।लवङ्ग देवकुसुमम् ॥ ३५७ ॥
2.357 · p. 60
metre not recognised
दिव्यामलक्याम् ।आमलकी धात्रीतरुः ।तत्र स्त्रियाम् ।दुष्यं वाससि तद्गृहे ।दूषणीये च ।दुष्यते दुष्यम् ।क्षणीये वायलिङ्गः ।वाससि यया-देवष्यं देवराजः स्कन्धदेशे न्यधात्प्रभोः ।तस्य वाससो गृहं तद्गृहम् ।तत्र यथा-दष्यैरिव क्षितिभृतां द्विरदैरुदारतारावली विरचनैारुच निवासाः ।षणीये यथा-किमदूष्यं दुरात्मनाम् ।इभमध्य बन्धव्यां रज्ज्वामपि मंखः ।यथा-दूष्योपोद्वलितकमा अपि महावंशाश्रिताः सिन्धुराः ।दैत्योऽसुरे ।दिवेरपत्यं दैत्यः ।अनि दमि । ६-१-१५ ।इति ज्यः ।यथा-इतः स दैत्यः*प्र० सुरौषधौ(२०८)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःA AAAmr.-..--.-AAAALEधन्यः पुण्ययुते धन्यामलक्यामुपमातरि ।धान्यं तु ब्रोही धन्याके धिष्ण्यं स्थानोडुवेश्मसु ॥ ३५९ ॥
2.359 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: ावली विरचनैारुच निLatin letters: ALatin letters: AAAmrLatin letters: AAAALEnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ही (wrong syllable)
बले धिष्ण्योऽग्नौ शुक्रे च नयः स्यान्नैगमादिषु ।*नीतिद्यूतभिदोः पथ्यां, हितं पथ्या हरीतको ॥ ३६० ॥
2.360 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ग्नौ (wrong syllable)
प्राप्तश्री त एवार्हति क्षयम् ।दैत्या मुरौषधौ ।दैत्ये साधुर्दैत्यः ॥ ३५८ ॥
2.358 · p. 60
metre not recognised
धन्यः पूण्ययुते ।धनं लब्धा धन्यः ।धनगणाल्लब्धरि । ७-१-९ ।इति यः ।वाच्यलिङ्गः ।धन्यास्तात न पश्यन्ति देशभङ्गं कुलक्षयम् ।धन्यामलक्यामुपमातरि ।उपमाता धात्री ।धान्यं तु बीही धन्याके ।धन्यते धान्यम् ।ध्यण् ।धीयते वा ।धाग्राजि (उ० ३७९) इति न्यः ।अत्र हि ब्रीहिशब्दः सर्व सस्यवाची ।तेन धान्यशब्देन सप्तदशापि सस्यान्युच्यन्ते ।यदाह-बीहिर्गवो मसूरो गोधूमो मुद्गमाषतिलचणकाः ।अणवः प्रियङ्गकोद्रवमपुष्टकाः शालिराढक्यः ।किं च कलायकुलच्छौ शणसप्तदशानि धान्यानि ।धान्यकं कुस्तुम्बुरु ।तत्र यथा त्रिदोषशान्तये कार्य विबुधैर्धान्यनागरम् ।धिष्ण्यं स्थानोडुवेश्मसु ।बले ।धृष्णोति धिष्ण्यम् ।शिक्यास्या (उ० ३६४) इति साधुः ।स्थाने यथा-अमी वेदिं परितः क्लृप्तधिष्ण्या वैता नास्त्वा मुपहूय पालयन्तु ।उडौ नक्षत्रे यथा-धिष्ण्यानि भान्त्युष्णरुचे वियोगात् वेश्मगृहं बलं शक्तिः ।तयोर्यथा-धिष्ण्यं स विष्णोर्ददृशे वितृष्णः ॥ ४५९ ॥
2.459 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
धिष्ण्योऽग्नौ शुक्रे च ।अग्नौ अग्निविशेष यथा- ऋत्विजस्तत्र सम्भूय स्वान् धिष्ण्यानुपतस्थिरे ।शुक्र दैत्याचार्ये यथा-गोष्ठीषु धिष्णधिषणाविव राजमानौ ।नयः *मुं मू० नीतिधू तभिदोर्नाटय लास्ये तौर्यत्रिकेऽपि च ।नित्यं ध्रु वेतते, पथ्यं० ।द्वितीयः काण्डः(२०९)पद्योऽन्त्यवर्णे स्यात्पद्यं श्लोके पद्या तु वर्त्मनि ।प्रायो वयस्यनशने मृतौ बाहुल्यतुल्ययोः ॥ ३६१ ॥
2.361 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रियो वृद्धयोषधे हृद्ये, पत्यौ पुण्यं तु सुन्दरे ।सुकृते पावने धर्मे, पूज्यः ३२सुरवन्धयोः ॥ ३६२ ॥
2.362 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
स्यान्नैगमादिषु ।नीतिबूतभिदो: ।नीयतेऽनेन नयनं वा नयः ।नैगमादयो नैगमसंग्रहव्यवहारऋजुसूत्रशब्दसमभिरूढवंभूतलक्षणाः सप्त ।तत्र यथा-नयास्तव स्यात्पदलाञ्छना इमे ।नीतौ यथा-दुरोदरच्छाजितां समीहते नयेन जेतुं जगतीं सुयोधनः ।द्यूतभेदे गमरूपे यथा-छूतेन यज्ञः कितवो विजिग्ये ।पथ्यं हितम् ।पथोऽनपेतं पथ्यम् ।हृद्य पद्य ७ ।१ ॥ ११ ॥इति साधुः ।वाच्यलिङ्गः ।यथा-उत्तिष्ठमानस्तु परो नोपेक्ष्यः पथ्यमिच्छता ।ओषधभेदेऽपि यथा-पथ्यं ग्लाने मरिष्यत्यपि विपुलकृपः किं भिषक् रोरुधीति ।पथ्या हरीतकी ।पथ्यैव पथ्यमवधौ विधेयम् ।आर्याभेदेऽपि यथा--आयेषु त्रिषु पादो भवति भवति तु पथ्या ।पद्योऽन्त्यवर्णे स्यात् ।पादे भवः पद्यः ।दिगादि ६ ।३ ॥ १२४ ॥इति यः हिमहति २ ।३ ।९६ इति पदादेशः ।अन्त्यो वर्णः शूद्रः ।तत्र यथा-मद्यं न पचैरपि पेयमद्य ।पद्यं श्लोके ।श्लोको वृत्तबन्धः ।तत्र यथा-गद्यपद्यमयी सापि चम्भूरि त्यभिधीयते ।पद्या तु वर्त्मनि ।पादेभ्यो हिना पद्या ।प्राण्यङ्गरथखल ७ ।१ ॥ ३७ ॥इति यः ।पद्यां व्यधित वर्द्धकिः ।प्रायो वयस्यनशने मृतौ बाहुल्यतुल्ययोः ।प्रेयन्ते प्रेयते प्रायः ।वयसि यथा-कुमारप्रायोऽयं नृपतिरिति मंस्थाः स्वहृदि मा ।अनशने मृतौ च यथा-प्रायोपवेशनमतिर्नु पतिर्बभूव ।बाहुल्ये यथा-गतप्रायारात्रिः कृशतनुशशी शीर्यत इव ।तुल्ये वाच्यलिङ्गः(२१०) अनेकार्थसंग्रहः सटीक:* बल्यं रेतोबलकृतोभयं भीतौ भयङ्करे ।कुब्जकपुष्पे भव्ययं तु फले योग्ये शुभेऽस्थान ॥ ३६३ ॥
2.363 · p. 60
metre not recognised
सत्ये भाविनि भव्य स्तु, कमरङ्गतरौ सति ।भव्योमाकरिपिप्पल्यो र कर्म शुभाशुभम् ॥ ३६४ ॥
2.364 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
तत्र यथा-क्वायं कायः कृमिहततरुप्रायविच्छाय पाक: ॥ ३६१ ॥
2.361 · p. 60
प्रियो वृद्धयोषधे हो पत्यौ ।प्रीणाति प्रियः ।नाम्युपान्त्य ५११५४ इति कः ।वृद्धयौषधं माङ्गल्यामङ्गल)द्रव्यविशेषः ।हृद्यं चारु ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।पतिर्भर्ता ।हृद्ये पत्यौ च यथा न जाने सम्मुखायाते प्रियाणि वदति प्रिये ।पुण्यं तु सुन्दरे ।सुकृते पावने धर्मे ।पुणति पुण्यम् ।ऋशिजनि (उ० ३६१) इति कित् यः ।सुन्दरपावनयोर्वाच्यलिङ्गः ।सुन्दरे यथा लावण्यपूष्यं वपुः ।सुकृतं शुभं कर्म ।तत्र यथा शेषः पुण्टौ हूं तमिव दिवः कान्तिमत्खण्डमेकम् ।पावने यथा – पुण्यं यायास्त्रिभुवनगरोर्धाम चण्डीश्वरस्य ।धर्मे यथा-कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मर नित्यमनित्यताम् ।पूज्यः श्वशुरवन्धयोः ।पूज्यते पूज्यः ।वन्द्ये वायलिङ्गः ।श्वशुरे यथा-पूज्यागारे सति कतिपया वासतेयी (रात्रिः) रुषित्वा ।वन्ये यथा-प्रतिबध्नाति हि श्रेयः पूज्यपूजाव्यतिक्रमः ।बल्यं रेतोबलकृतोः ।बलमेव बल्यम् ।मादिभ्यो यः । ७ । २ ॥ १५९ ॥बले साधु वा ।बलकृति वायलिङ्गः ।द्वयोर्य था-बल्य हि बल्यो विदधाति माषः ।भयं भीतौ भयंकरे ।कुब्जकपुष्पे ।भीतिबिभेति अस्माद्वा भय वर्षादयः ।क्लीबे । २ ।४ ॥ ९७ ॥इत्यल् ।त्रिष्वपि क्लीबे ।भीतौ भयङ्करे च यथा-प्रेम पश्यति भयान्यपदेऽपि ।भव्यं तु फले योग्ये शुभेऽस्थनि ।सत्ये भाविनि ।भवति भव्यम् ।*४० मू० पेयं पातव्यपयसो: पेया धाणाच्छमण्डयोः ।बल्यं०द्वितीयः काण्डः (२११)मध्यं न्याय्येऽवलग्नेऽन्यर्मयो दैत्योष्ट्रवेसराः ।मयुमंगा-यमुखयोर्मन्युदैत्ये ऋतौ क्रुधि ॥ ३६५ ॥
2.365 · p. 60
metre not recognised
भव्यगेय ५ ।१ ॥ ७ ॥इति साधुः ।फलास्थ्नोः क्लीबे ।अन्यत्र वाच्यलिङ्गः ।फले यथा - नव्यानि भव्यानि ददाति भव्यम् (हव्यम्) ।योग्ये यथा-समाधिमत्यामुदपादि भव्या ।शुभे कल्याणे यथा-भयं नव्यमिदं कुतः परिणत (न सत्यमिदं कुतः परिणति) यदृश्यते त्वादृशः ।अस्थनि यथा-भव्यं व्यमिवेह खादतितरां ऋव्यादयं निर्दयम् ।सत्यं तथ्यम् ।भावि भविष्यन् ।तयोर्यथा-- अर्थोऽयमर्थोत्तरभव्य एव ।भव्यस्तु कर्मरङ्गतरौ सति ।कर्मरङ्ग तरुः वृक्षभेदः ।सति सत्पुरुषे यथा-श्राव्यं वक्ति सदा भव्यः ।सति विद्यमाने इति मंखः ।भव्योमाकरिपिप्पल्योः ।भवे साधुव्या ।उमायां यथा-समाधिमत्यामुदपादि भव्या ।अयं योग्यार्थोऽपि मंखेन व्याख्यातः ।भाग्यं कर्म शुभाशुभम् ।भज्यते भाग्यम् ।बाहुलकात् घ्यण् ।भाग एव वा मर्तादिभ्यो यः । ७१२ ॥ १५९ ॥शुभमशुभं च पुराकृतं कर्म ।तयोर्यया सुखं वा दुःखं वा भवति हि नृगां ।भाग्यविहितम् ॥ ३६४ ॥
2.364 · p. 60
metre not recognised
मध्य न्याय्यत्र लग्नेऽन्तः ।मवति मध्यम् ।शिकास्या (उ० ३६४) इति ये साधुः ।न्याय्ये वाच्यलिङ्गः ।अबलग्ने पुंक्लोबः ।न्याय्ये यथा- मध्ये वर्मनि वर्तते न हि खलः सौजन्यवन्ध्यः कुधीः ।अवलग्ने कायमध्यभागे, यथा-ननाम मध्योऽतिगुरुत्व भाजा नितान्तमाक्रान्त इवाङ्गनानाम् ।अन्तर्य था-मध्ये श्यामः स्तन इव भुवः शेषविस्तारपाण्डुः ।अनधिकन्यून संख्याभेदयोरपि ।अनधिकन्यूने यथा-उदभूत्तारगम्भीरो मध्याह्न पटहध्वनिः ।संख्याभेदे यथा-मध्य पराय माहुर्य थोत्तरं दशगुणं तज्ज्ञाः ।(२१२)अनेकार्थसंग्रहः सटीकः-------............... . . . . . -माल्यं मालाकुसुमयोः स्यान्माया शाम्बरी कृपा ।दम्भो बुद्धिश्च मायस्तु पीताम्बरेम्बरेऽपि च ॥ ३६६ ॥
2.366 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 म्ब (wrong syllable)
मयो दैत्योष्ट्रवेसराः ।मीनाति मयते वा मयः ।त्रिषु यथा दुःखेन बध्नन्ति निरामय मयम् ।मयुद्गाश्वमुखयोः ।मिनोति मयुः ।मि वहि (उ० ७२६.) इति उः ।पुंसि ।अश्वमुखः किन्नरः ।द्वयोर्य था--मयोरयोग्या नगभूमिरेषा ।मन्युर्दैन्ये (त्ये) ऋतौ (युधि) क्रुधि ।मन्यते मन्युः ।यजिशुन्धि (उ० ८०१) इति युः ।पुंसि दैन्ये यथा-तीव्राभिषङ्गप्रभवेन मन्युना ।ऋतौ यथा-न कश्चि दन्यः शतमन्युतेजाः ।क्रुधि कोपे यथा-मन्युना तेन मन्येऽहं वने वसति केशरी ॥ ॥ ३६५ ॥
2.630 · p. 60
metre not recogniseddoubled daṇḍa: ॥ ॥
माल्य मालाकुसुमयोः ।माला एव मात्यम् ।भेषजादित्वात् टयण् । ७ ।२ ।१६४ मल्यते वा घ्यण् ।मालायां यथा माल्येन तां निर्वचनं जधान ।कुसुमे यथा-द्वित्रैः पाणि सरोरुहं त्रिचतुरैर्धम्मिल्लमाल्यस्रजः ।स्यान्माया शाम्बरी कृपा ।दम्भो बुद्धिश्च ।मीयतेऽनया माया ।स्थाच्छामा (उ० ३५७) इति यः ।शम्ब राख्यदैत्यस्येय शाम्बरी ।इन्द्रजाल मित्यर्थः ।तत्र यथा- मायां मयोद्भाव्य परिक्षितोऽसि ।कृपा अनुकम्पा ।तत्र यथा मायां मयि कुरु प्रभो ।दम्भश्छद्म तत्र यथा-कौटिल्ये पटवः पापा मायया बकवृत्तयः ।बुद्धौ यथा- मायाविनममायं च कुतपस्थं तपस्विनम् ।अविद्या बुद्धजननी वञ्चनाधिदेवतास्वपि ।अविद्या बुद्धजनन्योर्यथा-- मायाजन्मापि बुद्धस्त्रिजगति विदधे तीव्रमाया विनाशम् ।वञ्चनाधिदेवतायां यथा-मायादेवी भ्रमयति सदा यन्त्रवज्जन्तु चक्रम् ।मायस्तु पीताम्बरेऽम्बरेऽपि च ।मां लक्ष्मीमयते मायः ।पीताम्बरो विष्णुः ।अम्बरं वासः ॥ ३६६ ॥
2.366 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मूल्यं ।द्वितीयः काण्डः(२१३) मूल्यं वस्ने वेतने च ययुर्यज्ञहये हये ।याम्याऽपाच्या भरण्यां च, योग्यो योगार्हशक्तयोः ॥ ३६७ ॥
2.367 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
उपायिनि प्रवीणे च, योग्यमृद्धयाह्वयौषधे ।योग्यायोषित्यभ्यासे, रम्यश्च म्पकहृद्ययोः ॥ ३६८ ॥
2.368 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 4 षि (syllables merged)
वस्ने वेतने च ।मूलेन आनाम्यं मूल्यम् ।हृद्यं पद्य ७ ।१ ॥ ११ ॥इति साधुः ।वस्नोऽवक्रयः ।वेतनं भृतिः ।वस्ने यथा-मूल्या दौषधवत् कामः प्रभुत्वात् केवलः श्रमः ।वेतने यथा-क्रुद्धे च तस्मै सा मूल्यमत्यल्पमुपकल्पयेत् ।विनिमयधनयोरपि ।विनिमयो यद्द्रव्यान्तराद्द्रव्यं प्राप्यते ।तत्र यथा-येन पाषाणखण्डस्य मूल्यमरूपं वसुन्धरा ।धने यथा-पश्चात् प्रयाति न हि कस्यचिदेव मूल्यम् ।ययुर्यज्ञहये हो ।याति ययुः ।हनि या (उ०७३३) इति किद्वित्वं च ।पुंसि ।यज्ञहये अश्वमेघाश्वे यथा-राजन्यास्ते ययुमनुययुर्यायजूकेन मुक्तम् ।हये अश्वमात्रे यथा-राजानो ययुभिर्ययुः ।याम्याऽपाच्यां च ।यमेा देवताऽस्या याम्या ।अनिदमि ६ ।१ ।१५ इति ज्यः ।अपाच्या दक्षिणस्यां दिशि यथा- यान्तु याभ्यां दिशं प्रोष्टपदासु तव शत्रवः ।भरण्यां यथा-सूर्येण युक्ता न शुभाय याम्या ।योग्यो योगार्हशक्तयोः ।उपायिनि प्रवीणे च ।योक्तुमर्हः शक्तो वा योग्यः ।शक्ताह कृत्याश्च ५ । ४ ॥ ३५ ॥इति घ्यण् ।योग मर्हति वा ।दन्डादित्वाद्यः ।योगाय शक्तो वा ।योगकर्मभ्यां यो कञ्पाविति यः ।चतुर्वपि वाच्यलिङ्गः ।योगाहें उचिते यथा-कान्त्या गिरा सूनृतया च योग्या त्वमेव कल्याणि तयो. स्तृतीया ।शक्ते यथा-योग्यः स योगी विषयान् विजेतुम ॥ ३६७ ॥
2.367 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: यमेा देवता
उपायिनि यथा-नगेऽपि योग्यो न कदापि योगी(२१४)अनेकार्थसंग्रहः सटोक:रम्या रात्रावथ रथ्यो रथांशे रथवोढरि ।रथ्या तु रथसङ्घाते प्रतोल्यां पथि चत्वरे ॥ ३६९ ॥
2.369 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 थ (wrong syllable)
रूप्यमाहतहेमादौ, रजते रूपवत्यपि ।लयस्तुर्यत्रयोसाम्ये, संश्लेषणविलासयोः ११३७० ॥
2.636 · p. 60
अनुष्टुप्
(दुःखी) ।प्रवीणे यथा-सेवां कुर्वन्ति शम्भोर्भवमरुतरुणे योग्यता धानहेतोः ।योग्यमृद्धचाहयौषधे ।ऋद्धचाह्वयम् ऋद्धिनाम माङ्गल्यमौषधम् ।योग्यायोपित्यभ्यासे ।अर्कयोषिति यथा योग्या न भानोरपरस्य भोग्या ।अभ्यासे यथा-इतरः प्रणिधान योग्यया मरुतः पञ्चशरीरगोचरान् ।रम्यश्चम्पकहृद्ययोः ।रमयति रम्यः ।भव्यगेय ५ । १ ॥ ७ ॥इति कर्तरि साधुः ।चम्पको वृक्षभेदः ।हृद्ये वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-रम्याश्चन्द्रमरीचयः कुसुमिता रम्या वनान्तस्थली ॥ ३६८ ॥
2.368 · p. 60
metre not recognised
रम्या रात्रौ ।यथा रम्या सुरम्या रमणी नराणाम् ।अथ रथ्यो रथांशे रथवोढरि ।रथस्यायमवयवो वोढा वा रथ्यः ।रथात्सादेच बोढ ङ्गे । ६ ।३ । १७५ इति यः ।वाच्यलिङ्गः ।रथांशे यथा-रथ्यं हि चक्रं न कुलालयोग्यम् ।रथवोढरि यथा-सूर्यस्य रथ्याः परितः स्फुरन्त्या ।रथ्या तु रथस साते प्रतोल्यां पथि चत्वरे ।रथानां समूहो रथ्या ।पाशादेश्च ल्यः । ६ । २ ॥ २५ ॥इति ल्यः ।रथाय हिता वा ।प्राण्यङ्गरथ ७ ।१ । ३७ इति यः ।रथसङ्घाते यथा-अश्वीयरथ्या गजता. कुलेऽस्मिन् ।प्रतोल्यां पथि चत्वरे च यथा-बलोमिभिस्तत्क्षणहीयमानरथ्या भुजाया वलयरिवास्या: ॥ ३६९ ॥
2.369 · p. 60
metre not recognised
रूप्यमाहतहेमादौ रजते रूपवत्यपि ।आहतं प्रशस्तं वा रूपमस्यास्ति रूप्यम् ।रूपात्प्रशस्ताहतात् । ७ । २ ॥ ५४ ॥इति यः ।रूपवति वाच्यलिङ्गः ।दीनाराद्यर्थद्वितोयः काण्ड:लभ्यं लब्धव्ये युक्ते च, विन्ध्यो व्याधाद्रि भेदयोः ।विन्ध्या त्रुटौ लवल्या च, वो तेजःप्रभावयोः ॥ ३७१ ॥
2.371 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 व्ये (wrong syllable)
शुक्र शक्तौ च वीक्ष्यं तु द्रष्टव्ये विस्मयेऽपि च ।बीक्ष्यस्तु लासके वाहे वेश्यं तु गणिकागृहे ॥ ३७२ ॥
2.372 · p. 60
अनुष्टुप्
निघातिकाताडनेन यद्धेमादिः आहन्यते तदाहतम् ।आदि शब्दाद्रजतपरिग्रहः ।तत्र यथा- मणिरूप्यादिविज्ञानं तद्विदा नानुमानिकम् ।रजते रजतमात्रे रूपवति यथा-रूप्यभित्तिषु संक्रान्तप्रतिबिम्बाः सुरस्त्रियः ।लयस्तूर्यत्रयीसाम्ये संलेषण विलासयोः ।लीयतेऽनेन लयनं वा यः ।लातेर्वा ।लादिभ्यः कित् (उ० ३६७) इति अयः ।तूर्यत्रयीसाम्ये यथा-स्मरसि लयविचित्रं वक्रवाद्यं विधाय ।संश्लेषणे यथा-रसकलामल पल्लवलीलया ।विलासे यथा - किसलयैः सलयैरिव पाणिभिः ॥ ३७० ॥
2.370 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
लभ्यं लब्धव्ये युक्तं च ।लभ्यते लभ्यम् ।शकि तकि ५ । १ ॥ २९ ॥इति यः ।वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-- स्थापितो दशमो मूर्द्धा लभ्यांश इव रक्षसा ।विन्ध्यो व्याधाद्रि भेदयोः ।विधति विध्यति वा विन्ध्य : ।शिक्या सा (उ०६६४) इति साधुः ।व्याचे यथा-विव्याध श्वाविधं विन्ध्यः ।अद्रिभेदे यथा-रेवां द्रक्ष्यस्युपलविषमे विन्ध्यपादे विशीर्णाम् ।विन्ध्या तुटौ लवल्यां च ।त्रुटिः क्षणद्वयम् ।लवली वृक्षः ।वीर्य तेजःप्रभावयोः ।शुक्रे शक्तौ च ।वीरे साधु वीर्यम् ।वीर्यत इति वा ।तेज उत्कटत्वम् ।यदुरतः ।अधिक्षेपोऽवमानादेः प्रयुक्तम्य परेण यत् ।प्राणात्ययेऽप्यसहनं तत्तेजः समुदाहृतम् ।तत्र यथा-वीय च विद्वत्सु सुते मघोनः ।प्रभावः द्रव्यमाहात्म्यम् ।तत्र यथा-रसयीर्य विपाकतः ॥ ३७१ ॥
2.371 · p. 60
metre not recognised
शुक्र प्रधानधातुः ।तत्र(२१६)अनेकार्थसंग्रहः सटोकः७वेश्या तु पण्ययोषायां, शल्यः स्यान्मदनद्रुमे ।नपभेदे श्वाविधि च सोम्नि शस्त्रशलाकयोः ॥ ३७३ ॥
2.373 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 श्वा (wrong syllable)
शय्या तल्पे शब्दगुम्फे, शन्य बिन्दौ च निर्जने ।शून्या तु नलिका शौर्य चारभटयां बलेऽपि च ॥ ३७४ ॥
2.374 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 3 भट (syllable split)
यथा-शम्भोऊर्यमिवानल: ।शक्तो बले स्त्रीक्लीबः ।तत्र यथा नमोऽस्त्ववीय वीर्याय तस्मै कुसुमधन्वनि ।वीक्ष्य तु द्रष्टव्ये विस्मयेऽपि च ।वीक्ष्यते वीक्ष्यम् ।द्रष्टव्ये वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्य था-वोक्ष्य निरीक्ष्य वामाक्षी ।वीक्ष्यस्तु लासके वाहे ।लासको नर्तकः ।वाहोऽश्वः ।वीक्ष्यो वलक्षद्युतिः ।वेश्यतु गणिकागृहे ।वेशो वेश्यावाटः तत्र भवं वेश्यम् ।दिगादित्वाद्यः ।वेश्ये विशन्ति नावश्य वश्य येषां मनः सदा ॥ ३७२ ॥
2.372 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वेश्या तु पण्ययोषायाम ।वेशेन शोभते वेश्या ।कर्मवेशाद्यः ६ । ४ ॥ १०३ ॥इति मतान्तरेण यः ।यथा-वेश्यास्त्वत्तो नरपद सुखान् पाप्य वर्षाग्रबिन्दुन् ।शल्यः स्यान्मदनद्रुमे ।नृपभेदे श्वाविधि च सीम्नि शस्त्रशलाकयोः ।शलति शल्यम् ।स्थाच्छामा (उ० ३५७) इति य: षट्स्वर्थेषु सीम्नि शस्त्रे शलाकायां च पुंक्लीबः ।अन्यत्र पुंसि ।नृपभेदे यथा--शल्यो जेष्यति पाण्डवान् ।श्वावित् मृगभेदः ।तत्र यथा-सीमन्तोन्नयनं कार्य शल्यपत्रेण धीमता ।सीम्नि यथा--लोपशल्यनिपतद्रथनेमिधारानिष्पिष्ट निष्ठुरशिलातलचूर्णगर्भाः ।शस्त्रे वथा-शल्यप्रोतं वीक्ष्य सकुम्भ (म्भ) मुनिपुत्रम् ।शलाकायां यथा-शल्यमपि स्खलदन्तः (प्र० सबलदन्तः) सोढुं शक्यते हलाहलदिग्धम् ।अन्तर्वणेऽपि मंखः ।भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाक: ॥ ३७३ ॥
2.373 · p. 60
metre not recognised
शय्या तल्पे शब्दगुम्फे ।शेरतेऽस्यामिति शय्या ।समज । ५ । ३ । ९९द्वितीयः काण्ड:(२१७)सह्यमारोग्ये सोढव्ये, सह्योऽद्रौ सव्यं दक्षिणे ।वामे च प्रतिकूले च, सत्यं तु शपथे कृते ॥ ३७५ ॥
2.375 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
३इति क्यप् ।द्वयोर्यथा-रसेन शय्यां स्वयमभ्युपागता ।कथा जनस्याभिनवा वधूरिव ।शून्यं बिन्दौ च निर्जने ।शुनि हितं शून्यम् ।शुनो वश्वोत् । ७ ।१ ॥ ३३ ॥इति यः बिन्दौं यथा -- शून्यहृते वा शून्ये किं भवति फलं पृथक् कथय ।निर्जने वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किञ्चिच्छनैः ।शून्या तु नलिका ।नलिका वंशा दिमयो ।शौर्यं चारभट्यां बलेऽपि च ।शूरस्य भावः शौर्यम् ।चारभटो भयहेतावपि निर्भयमनस्कता ।तत्र यथा-त्यागः सत्यं च शौर्यं च त्रय एते महागुणाः ।बलं भुजादिगतं स्थाम ।तत्र यथा--शौर्येण धुर्या हि वहन्ति भारम् ॥ ३७४ ॥
2.374 · p. 60
metre not recognised
सह्यमा रोग्ये सोढव्ये ।सह्यते सह्यम् ।शकि तकि ५ । १ ॥ २९ ॥इति यः सोढव्ये बाच्यलिङ्गः ।आरोग्ये यथा-सोन सह्यते भोज्यम् ।सह्योऽद्रो ।सोढव्येऽद्रौ च यथा-असह्य विक्रमः सह्यं दूरमुक्तमुदन्वता ।सव्यं तु दक्षिणे ।वामे च प्रतिकूले च ।सुवति सव्यम् ।स्थाच्छामा (उ० ३५७) इति यः ।वाच्यलिङ्गः ।दक्षिणे यथा-वामो बाहुर्मुडान्याः करकलितरणकङ्कणालीकरालो यस्मिन् सव्यश्च शम्भोर्भुजगवलयवान सह्यमाकर्षणं तत् ।वामे यथा-सव्यालम्बनमेतदत्र ।भवतो निःस्नेहमुञ्चाम्यहम् ।प्रतिकूले यथा-सव्ये दैवे दिव्यमेतन्न भव्यम् ।सत्यं तु शपथे कृते ।तथ्ये तद्वति ।सत्सु साधु सत्यम् ।अस्तीति वा ।शिक्यास्था (उ० ३६४) इति साधुः तद्वति वाच्यलिङ्गः ।शपथे यथा(२१८)__ अनेकार्थसंग्रहः सटीकःतथ्ये तद्वति सत्यस्तु, लोकभित्संख्यमाहवे ।संख्यैकादौ विचारे च सन्ध्या कालनदीभिदोः ॥ ३७६ ॥
2.376 · p. 60
metre not recognised
चिन्तायां संश्रवे सोम्नि सन्धाने कुसमान्तरे ।साध्यो योगे साधनीये, गणदेवतभिद्यपि ॥ ३७७ ॥
2.377 · p. 60
अनुष्टुप्
तथ्ये च यथा सत्ये सत्यव्रता नराः ।तद्वति तथ्यवति यथा-सत्या हि माः प्रभुभिर्दुरापाः ।सत्यस्तु लोकभित् ।लोकभिदि लोकविशेषे यथा-तपोलोकात्परं सत्यः ।संख्यमाहवे ।संख्यायते संख्यम् ।स्थादित्वात् कः ।पुंक्लीबः ।यथा-संख्येऽपि खेऽपि च शिवाश्च सुरस्त्रियश्च ।संख्यैकादौ विचारे च ।संख्यानं संख्या ।उपसर्गा दात ५ । ३ ॥ ११० ॥इत्यडेकादौ यथा-नाकारणरुषां संख्या ।विचारे यथा-संख्यः सांख्यावतां मुख्यो नानेकान्तं प्रतिक्षिपेत् ।सन्ध्या कालनदीभिदोः ।चिन्तायां संश्रवे सीम्नि सन्धाने कुसुमान्तरे ।सन्ध्यायते संध्यानं वा सन्ध्या ।उपसर्गादातः ५ । ३ ॥ ११० ॥इत्यड् ।सजति वा ।सजेधं च (उ० ३५९) इति यः ।सप्तस्वर्थेषु ॥ ३७६ ॥
2.376 · p. 60
metre not recognised
संश्रवः प्रतिज्ञा ।सर्वेषु यथा- सन्ध्यायाः सरितः सन्ध्यादेशे सन्ध्यां विधाय सः ।सन्ध्याभिः कुरुते सान्ध्यं विधि विधिवदग्रणीः ।साध्यो योगे साधनीये गणदेवतभिद्यपि ।साध्यते साध्यः ।साधनीये वाच्य लिङ्गः ।योगे यथा-सिद्धः साध्य: शुभः शुक्लो ब्रह्मा ऐन्द्रोऽथ वैधृतिः ।साधनीये यथा-चतुर्थोपायसाध्ये तु शत्रौ सान्त्वमप क्रिया ।गणदेवतभेदो (भिदो) द्वादशसंख्याः साध्याः ।देवगणा इति शैवागमे प्रसिद्धाः ।तत्र प्रायेण 'भूम्नि ।यथा-साध्येभ्यः स्वाहा ॥ ३७७ ॥
2.377 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 धि (wrong syllable)
सायः शरेऽपराहे च ।स्यति सायः ।द्वितीयः काण्ड:(२१९)सायः शरेऽपराहणे च, स्थेयोऽक्षदृक्पुरोधसोः ।सेव्यमुशीरे सेवाहे, सैन्यं सैनिकसेनयोः ॥ ३७८ ॥
2.378 · p. 60
metre not recognised
सौभ्यः सोमात्मजेऽनुग्ने मनोज्ञे सोमदैवते ।सौम्याः पुनर्मूगशिरः, शिरःस्थाः पञ्चतारकाः ॥ ३७९ ॥
2.379 · p. 60
अनुष्टुप्
स्थाच्छामा (उ० ३५७) इति यः ।अपराहणे क्लीबे इति लिङ्गविदः ।शरे यथा-स तस्य काये प्रजिघाय सायम् ।अपराहणे यथा-सायमण्डनसमुत्सुकाङ्गनो दूत्यकर्मसु रतः सखीजनः ।स्थेयोऽक्षहपुरोधसोः ।तिष्ठन्त्यस्मिन्निति स्थेयः ।बाहुलकादधिकरणेऽपि यः ।अक्षं व्यवहारं पश्यत्यक्षदृक् ।न्यायदर्शकः ।पुरोधाः पुरोहितः ।द्वयोर्यथा-स्थेयो विधेयेषु सदा प्रमाणम् ।सेव्यमुशीरे सेवाहे ।सेव्यते सेव्यम् ।उशीरं वीरणी मुलम् ।सेवाहे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणामुत स्मरस्मे रविलासिनीनाम् ।सैन्यं सैनिकसेनयोः ।सेनां समवैति सैन्यम् ।सेनाया वा । ६ । ४ ॥ ४८ ॥इति ण्यः ।सेनैव वा सैन्यम् ।भेषजादित्वाद्ध्यण् ।सैनिके वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-सैन्याः श्रियामनुपभोगनिरर्थकत्वमिथ्याप्रवादममृ सृजन व(घ)ननिम्नगानाम् ।सेनायां यथा- गोप्तारं सुरसैन्यानां यं पुरस्कृत्य गोत्रभित् ।सौम्यः सोमात्मजेऽनुग्रे मनोज्ञे सोमदैवते ।सोमो देवताऽस्य सौम्यः ।कसोमायण् । ६ ।२ ॥ १०७ ॥अनुगमनोज्ञयोस्तूपचारात् सोम एव वा सौम्यः ।सोमात्मजे पुंसि ।शेषेषु वाच्यलिङ्गः ।सोमात्मजे यथा-शौरेः सौम्य सितावरी ।अनुग्रमनोज्ञयोर्यथा - कश्चित् सौम्याध्यवसितमिदं बन्धुकृत्यं त्वया मे ।सोमदेवते यथा-निर्वपेत हविः सौम्यम् ।सौम्याः पुनर्मूगशिरः शिरःस्थाः पञ्चतारकाः ।पञ्चतारकाः'** Purnvironmennarvimum(२२०) अनेकार्थसंग्रहः सटीकःहार्यः कलिद्रौ हर्तव्ये हृद्यं धवलजीरके ।हृत्प्रिये हृद्धिने हज्जे हृद्या तु वृद्धिभेषजे ॥ ३८० ॥
2.380 · p. 60
metre not recognisedLatin letters: Purnvironmennarvimumnearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 तु (wrong syllable)
हृद्यस्तु वशकृन्मन्त्रेऽग्रं पुरः प्रथमेऽधिके ।उपालम्बने श्रेष्ठे परिमाणे पलस्य च ॥ ३८१ ॥
2.381 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
तारका इल्वलाख्याः ।सोमदैवतत्वात् मृगशिर एव सौम्यमित्यन्ये ।यथा-सोमेन सौम्यं भृगुरेवती च ॥ ३७९ ॥
2.379 · p. 60
metre not recognised
हार्यः कलिद्रौ हर्तव्ये ।हियते हार्य: ।कलिगुर्बिभीतक: ।हर्तव्ये वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-विमुच्य सा हारमहार्यनिश्चया ।हृद्यं धवलजीरके हृत्प्रिये हृद्धिते हृज्जे ।हृदयस्य प्रियं हृद्यम् ।हृद्य पद्य ७ । १ ॥ ११ ॥इति साधुः ।हृदयाय हितं वा ।प्राण्यङ्गरथ ७ । १ ॥ ३७ ॥इति यः ।हृदि भवं वा ।दिगादित्वाद्यः ।हत्प्रिये हृद्धिते हुज्जे च वाच्यलिङ्गः ।हृत्प्रिये हृद्धिते च यथा निपीतो निःश्वासैरयममृतहृद्योऽधररसः ।हृज्जे हृदयजाते यथा हृद्योऽस्य शोकस्तु न निर्जगाम ।हृद्या तु वृद्धिभेषजे ।बृद्धि नाम्नि औषधे ॥ ३८० ॥
2.380 · p. 60
metre not recognised
हृद्यस्तु वशकुन्मन्त्र ।हृदयस्य बन्धनो हृद्यो वशीकरणमन्त्रः ।तत्र यथा -- हृद्यसाधनविधौ निबद्धधीः ।अथ रान्ता: ।अग्रं पुरः प्रथमेऽधिके ।उपर्यालम्बने श्रेष्ठे परिमाणे पलस्य च ।भिक्षाप्रकारे सङ्घाते प्रान्तेऽपि ।अगत्यग्रा ।भी वृधि (उ० ३८७) इति रः ।पुरः पुरस्तादर्थे यथा-अस्य प्रयाणेषु समग्रशक्तेरग्रेसरैर्वाजिभिरुद्धतानि ।प्रथमे यथा-उने गतेन वसतिं परिगृह्य रम्यम् ।अधिके यथा-साग्रेऽपि योजनशते पूर्वोत्पन्ना गदाम्बुदाः ।उपर्यर्थे यथा-हाग्रसंरूढ तृणाङ्करेषु तेजोविषां रिपुमन्दिरेषु ।आलम्बने यथा-लब्धानोऽपि ममज्जाब्धौ ।श्रेष्ठे वाच्यलिङ्गः ।आविष्टलिङ्ग इत्यन्ये ।तत्रद्वितीयः काण्डः(२२१)भिक्षाप्रकारे सङ्घाते प्रान्तेऽप्यद्रिस्तु पर्वते ।सूर्ये शाखिनि चाभ्रं तु त्रिदिवे गगनेऽम्बुदे ॥ ३८२ ॥
2.382 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अस्त्रः शिरसिजे कोणे स्यादरं शोणितेऽश्रणि ।अस्त्रं चापे प्रहरणेऽप्यह्निः पादद्रुमूलयोः ॥ ३८३ ॥
2.383 · p. 60
अनुष्टुप्
यथा-त्वमग्रं हि समग्रस्य राज्यस्यास्य महीपते ।परिमाणे पलस्य चेति पललक्षणे परिमाणे इत्यर्थः ॥ ३८१ ॥
2.381 · p. 60
metre not recognised
भिक्षाप्रकारो भिक्षाभेदः ।यत् स्मृतिः ।ग्रासप्रमाणं भिक्षा स्यादग्रं ग्रासचतु ष्टयम् ।अग्रं चतुर्गणं प्राहुर्हितकारं द्विजोत्तमाः ।सङ्काते यथा-- ग्रन्थाग्रमस्य विज्ञेयं सहस्राणि दशैव तु ।प्रान्ते यथा-कराग्र लग्नाऽभिनवाथ बाला ।अद्रिस्तु पर्वते ।सूर्ये शाखिनि च ।अति अद्यते वा अद्रिः ।तङ्कि वङ्कि (उ० ६९२) इति रिः ।पुंसि ।पर्वते यथा-तस्मिन्नद्रौ कतिचिदबलाविप्रयुक्तः स कामी ।सूर्ये यथा - अद्रिः सान्द्रकरौघनाशिततमः स्तोमोऽयमभ्युद्यतः ।शाखिनि यथा-उत्खायाद्रीन्द्रुतमभिमुखं पर्वतांश्च क्षिपन्तः ।अभ्रन्तु त्रिदिवे गगनेऽम्बुदे ।अभ्रति अभ्रम् आप्नोति वा खुर क्षुर (उ० ३९६) इति साधुः ।त्रिदिवे गगने च यथा अभ्रातिक निपतन्ति केऽपि गुणिनः स्वामिप्रसादोचिताः ।अम्बुदे यथा-अभ्रस्तम्बविडम्बयौवनमिति प्रेम्णावगूढाः स्त्रियः ॥ ३८२ ॥
2.382 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अनः शिरसिजे कोणे ।अस्यते अस्रः ।भीवृद्धि (उ० ३८७) इति रः ।शिरसिजः के शस्तत्र यथा-अनैविकीणैः परितोस्र मिश्रः ।कोणे यथा--अस्रं शृङ्गाटकं जगूः ।स्यादत्रं शोणितेऽश्रुणि ।शोणिते यथा-पौनःपुन्यादरगन्धेन भत्तो मृनन् कोपाल्लोकमायोध नोाम् ।अश्रुणि यथा-अप्रैस्तावन्मृदुरुपचितैर्दृष्टिरालुप्यते मे ।अस्त्रं चापे प्रहरणेऽपि ।अस्यतेऽनेन अस्त्रम् ।त्रट् ।द्वयोर्यथा(२२२)अनेकार्थसंग्रह स्टीकःअरो जिनेऽरं चक्राङ्गे शीघ्रशीघ्रगयोरपि ।आरो रोरी शनि म आरा चर्मप्रभेदिनी ॥ ३८४ ॥
2.384 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: लोकमायोध नोाम् ।impossible sibilant cluster: स्टीकःnearly अनुष्टुप्
इराम्भोवाक्सुराभूमिष्विन्द्रः शक्रेऽन्तरात्मनि ।आदित्ये योगभेदे च स्यादिन्द्रा तु फणिज्जके ॥ ३८५ ॥
2.385 · p. 60
अनुष्टुप्
दृष्टे यत्र पतन्ति मूढमनसामस्त्राणि वस्त्राण्यपि ।अहिः पादद्रु मूलयोः ।अंहते अंहिः ।तङ्कि वङ्कि (उ० ६९२) इति रिः ।पुंसि ।पादे यथा-संहरन्नहिहः ।द्रुमूले वृक्षजटायां यथा पश्य पत्रविवरान्तश्रयैः पूजिता: शशिकररियांहिषु ॥ ३८३ ॥
2.383 · p. 60
metre not recognised
अरो जिने ।इति अरः ।जिनोऽष्टादशतीर्थकरः ।तत्र यथा नतामरनरः श्रीमानरः पातु जिनेश्वरः ।अरं चक्राङ्गे शीत्र शीघ्रगयोरपि ।शीघ्रगे वाच्यलिङ्गः ।चकाङ्गे यथा-चक्रीचक्रार पङ्क्तिम् ।शीने द्रुते यथा-चक्रं दहतारं (प्र० द्विवारं) शीघ्रगे यथा-पथि गच्छन्नरोऽचरः ।आरो रीरी शनिमि: ।अर्यते - सावित्यारः ।धा ।रीरी पित्तलभेदः ।तत्र यथा-आरं कारयते तारम् ।शनौ यथा-आरेण सारा कथिता चतुर्थी ।भौमे यथा-रविमन्दारवारेषु यदि भद्रातिथिर्भवेत् ।आरा चर्म प्रभेदिनी ।अर्यतेऽनया आरा ।भिदादित्वादडि साधुः ।यथा तीक्ष्णांशुः किरणैस्तीक्ष्णैराराभिरिव विध्यति ॥ ३८४ ॥
2.384 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
इराऽम्भो वाक्सुराभूमिषु ।एति इरा ।इण्धाग्भ्यां वा ।(उ० ३८१) इति कित् रः ।चतुर्ष-अर्थेषु ।अन्नाप्सरोविशेषयोरपि मंखः ।अम्भसि अन्ने च यथा-इरातृप्तिकरी नित्यं पितणां परमा सुधा ।वाचि भूमौ च यथा-सुवर्णघटनाचिता विबुधसङ्घसंसेविता भवत्पतितरामिरा भुवनमण्डनं यत्र मे ।सुरायां यथा-इरेव स्वाद्यमानव वेश्यामदविकासिनी ।अप्सरोविशेषे यथा-इरानाद्वितोय: काण्डः(२२३)उग्रः क्षत्रियतः शूद्रा सूनावुत्कटरुद्रयोः ।उग्रावचाछिक्किकयोरुना गवोपचित्रयोः ॥ ३८६ ॥
2.386 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ग (wrong syllable)
उस्रो मयूखे स्यादुष्ट्री मृद्भाण्डे करभस्त्रियाम् ।ऐन्द्रिरिन्द्र सुते काकेऽण्योडा जनपदान्तरे ॥ ३८७ ॥
2.387 · p. 60
अनुष्टुप्
--माप्सरा: पूर्व समुद्रादुद्गताभवत् ।इन्द्रः शक्रेऽन्तरात्मनि ।आदित्ये योगभेदे च ।इन्दति इन्द्रः ।भी वृधि (उ० ३८७) इति रः ।शके यथा-तदिन्द्रसन्दिष्टमुपेन्द्रयद्वचः ।अन्तरात्मनि यथा-इति हृतपरमार्थरिन्द्रियैर्धम्यमाण: स्वहितकरणधूतैः पञ्च भिर्वञ्चितोसि ।अत्र हि इन्द्रस्य आत्मनश्चिन्हमित्यादिव्युत्पत्ती इन्द्रियमिति साधुः ।आदित्ये यथा-इन्द्रेण द्राविते ध्वान्ते ।योगभेदे यथा-ब्रह्मा ऐन्द्रोऽथ वैधृतिः ।अत्र हि इन्द्र एव ऐन्द्रः ।स्यादिन्द्रा तु फणिज्जके ।फणिज्जको मरुबकः ।तत्र स्त्रीलिङ्गः ॥ ३८५ ॥
2.385 · p. 60
metre not recognised
उग्रः क्षत्रियत: शूद्रासूनावुत्कटरुद्रयोः ।उच्यते उषति वा उग्रः ।खुर भुर (उ० ३९६) इति साधुः ।उत्कटे बाच्यलिङ्गः ।क्षत्रियतः शूद्रासूनाविति यः क्षत्रियेण शुद्रायां जन्यते ।उत्कटे यथा - उग्रे तपसि लीनानामिन्द्रियाणां न विश्वसेत् ।रुद्रे यथा--चैतन्यमुग्रादिवदीक्षितेन ।उग्रावचाछिकि कयोः ।द्वेऽपि ओषधी ।उस्रा गवो (गव्यो)पचित्रयोः ।वसत्युस्रा ।ऋज्यजितजि (उ० ३८८) इति कित् रः ।बाहुलकात्षत्वा भात्रः ।गौरनड्वाही ।तत्र यथा--उस्रावा यदि वा मेषश्छागो वा यदि वा वशा ।गवि पुंस्यपि मंखः ।यदाह अस्रोंऽशौग विद्वयोः ।उपचित्रा ओषधीभेदः ॥ ३८६ ॥
2.386 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
उस्रो मयूखे स्यात् ।यथा-शरैरुनरिवोदीच्यानुद्धरिष्यन् रसानिव ।उष्ट्री मृद्भाण्डे करभस्त्रियाम् ।उष्यते उषति वा उष्ट्रो ।सूमूखन्युषिभ्यः कित्(२२४)अनेकाथसंग्रहः सटोकःओड्रो जने जपावृक्ष, करः प्रत्यायशुण्डयोः ।रश्मौ वर्गोवले पाणौ क्षरो मेघे क्षरं जले ॥ ३८८ ॥
2.388 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कद्रुः कनकपिङ्गे स्यात्कद्रूस्तु नागमातरि ।कारो बलौ वधे यत्ने, हिमाद्रौ निश्चये यतौ ॥ ३८९ ॥
2.389 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 स्तु (wrong syllable)
(उ० ४४९) इति त्रट ।मृद्भाण्डमलिजरः ।तत्र यथा धूभङ्गसंक्षोभविदारितोष्ट्रिकागलन्मधुप्लावितदूरवर्त्मनि ।करभ स्त्रियां यथा - उष्ट्रीदुग्धं निरामयम् ।पुंल्लिङ्गः करभेऽपि ।ऐन्द्रिरिन्द्रसुते काकेऽपि ।इन्द्रस्यापत्यम् ऐन्द्रिः ।इन्द्रसुतो जयन्तः ।तत्र यथा-ऐन्द्रिणापि यदुदस्ततन्द्रिणा सेव्यते सरभसं वृषभध्वजः ।वाल्यर्जुनयोरपि मंखः ।तयोरपि इन्द्रसुतत्वादत्र ग्रहणम् ।वालिनि यथा-ऐन्द्रिस्तोयनिधी जगाम चतुरः कक्षे वहन् रावणम् ।अर्जुने यथा-मुखप्रसादानुमितं तदैन्द्रेरनुग्रहं शम्भुकृतं विवेद ।काके यथा-ऐन्द्रिः किल नखैस्तस्या विददार स्तनौ द्विजः ।ओडा जनपदान्तरे ।ओड्रो जने जपावृक्षे ।ओणति ओडः ।खुर क्षुर (उ० ३९६) इति साधुः ।जनपदान्तरे पुभूम्नि ॥ ३८७ ॥
2.387 · p. 60
upajati 12metre not read in every line
तत्र यथा-ओड्रेषु पुंड्राणि भवन्ति भूम्ना ।जनस्तडागादिखनक स्तत्र यथा-ओड्राः खनन्ति हि वहन्ति (प्र०वदन्ति) तदीयपत्न्यः ।करः प्रत्यायशुण्डयोः ।रश्मौ वर्षोपले पाणौ ।कुर्वन्ति अनेन करोति कीर्यते वा करः ।प्रत्यायो राजग्राह्यः ।तत्र यथा करदीकृतभूपालो भ्रातृभिर्जित्वरैर्दिशाम् ।शुण्डायां यथा किं करोति करोत्येव करीरेऽपि करङ्करी ।रश्मौ वर्षोपले पाणौ ज यथा-दशशत अरस्य रोधादेककरोब्द: प्रतिष्ठितो जयति ।क्षरो मेवे-क्षरति क्षरः ।क्षरं जले ।जले पानीये क्लीबे तत्र मेधे च यथा-क्षरत्येष क्षरं क्षरः ॥ ३८८ ॥
2.388 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कद्रुः कनक----------------द्वितीयः काण्ड: ___ (२२५) कारा बन्धनशालायां, बन्धे दूत्यां प्रसेवके ।स्याद्धेमकारिकायां च क्षारः काचे रसे गुडे ॥ ३९० ॥
2.390 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
भस्मनि धूर्तलवणे, कारिः शिल्पी क्रियाऽपि ज ।कारुस्तु कारके शिल्पे, विश्वकर्मणि शिल्पिनि ॥ ३९१ ॥
2.391 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 नि (wrong syllable)
पिङ्गे स्यात् ।कत् कुत्सितं द्रवति कद्रुः ।हरि पति (उ०७४५) इति डब्रुः ।कनकपिङ्गे गुणमात्रे पुंसि ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-उपद्रुत: कद्रुभिरेष वानरैः ।कद्रूस्तु नागमातरि ।वाह्वन्त कद्रुकमण्डलोर्नाम्नि । २ ।४ ॥ ७४ ॥इति ऊन यथा-मातः कद्रु यदि प्रसौति भवतीभूयः सुतानीदृशान् ।कारो बलौ वधे यत्ने हिमाद्रौ निश्चये यतौ ।कर एव कारः ।क्रियते वा ।बलिर्नुपग्राह्य स्तत्र यथा-चिरात्कारं वारांनिधिरपि गृहीतस्तव भटैः ॥ ३८९ ॥
2.389 · p. 60
metre not recognised
कारा बन्धनशालायां बन्धे दूत्यां प्रसेवके ।स्याद्धेमकारिकायां च ।क्रियतेऽस्यां कारा ।भिदादित्वादडि साधुः ।बन्धनशालायां यथा--नराः संसारकारायाम् ।बन्धे यथा-कारागृहे निर्जित वासवेन लङ्केश्वरेणोषितमाप्रसादात् ।दूत्यां यथा-वराकारा कारा किमिह कुरुते प्रेम्णि गलिते ।प्रसेवको वस्त्रादिमयं भाजनम् ।तत्र यथा-सारं कारासु निक्षिप ।हेमकारिका ओर्षाधः ।क्षारः काचे रसे गुडे ।भस्मनि धूर्तलवणे ।क्षरति क्षारः ज्वलादित्वाद् णः ।पञ्चस्वर्थेषु ।धूतलवणम्-लवणभेदः ।काचे भस्मनि च यथा-सत्यं क्षारमणिः क्षारस्तस्य चिन्तामणेः पुरः ।शेषेषु यथा-कः क्षते क्षारनिक्षेपं विदधाति विचक्षणः ।॥ ३९० ॥
2.390 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कारिः शिल्पो क्रियापि च ।करोति करणं वा कारिः ।कृशकुटि (उ० ६१९) इति णिदिः ।शिल्पिनि वाच्यलिङ्गः क्रियायां स्त्रीलिङ्गः ।कारुस्तु कारके शिल्पे विश्वअनेकार्थसंग्रहः सटोकः.कोरः शुके जनपदे, क्षीरं पानियदुग्धयोः ।क्षुरो गोक्षुरके कोकिलाक्षे छेदनवस्तुनि ॥ ३९२ ॥
2.392 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
क्षुद्रो दरिद्रे कृपणे, निकृष्टेऽल्पनृशंसयोः ।क्षुद्रा व्याघ्रीनटोव्यङ्गाबृहतीसरघासु च ॥ ३९३ ॥
2.393 · p. 60
अनुष्टुप्
कर्मणि शिल्पिनि ।करोति क्रियते वा कारः ।कृवापाजि (उ० १) इति उण् ।चतुष्वर्थेषु ।कारकशिल्पिनोर्वाच्यलिङ्गः ।अन्यत्र पुंसि ।कारके यथा-राघवस्य ततः कार्य कारुर्वानर पुङ्गवः ।विश्वकर्मशिल्पिनोर्यथा-अस्याः सुचारुमधुरेव कारुः ।श्वासं वितेने मलयानिलेन ।कीर: शुके जनपदे ।कायति कायते वा कीरः ।घसि बसि (उ० ४१९) इति किदीरः ।शुके यथा-कीराधिराजविरहज्वरकातराणी याता न लोचनपथं मम वल्लभा ते ।जनपदः काश्मीराख्यः तत्र यथा-बीरः कीरपतिः स एष निखिलक्ष्मापालचूडामणिः ।क्षीरं पानीयदग्धयोः ।घस्यते क्षीरम् ।घसि वसि (उ० ४१९) इति किदीर: गमहन ४ ।२ ।४४ इति उपान्त्याकारलोपः दुग्धे पुंक्लीबः ।पानीये यथा-यत्र जुतक्षीरतया प्रसूतः सानूनि गन्धः सुरभीकरोति ।दुग्धे यथा-इक्षुक्षीरगडादीनां माधुर्यस्यान्तरं महत् ।क्षुरो गोक्षुरके कोकिलाक्षे छेदनवस्तुनि ।क्षुरति क्षुरः ।गोक्षुरककोकिलाक्षौ औषधभेदौ ।छेदनवस्तुनि रोमादिछेदनोपकरणे यथा-एष गण: क्षुरकर्मणि शस्तः ।काण्डेक्षावपि मंखः ।तीक्ष्णे तूपमानाढः ॥ ३९२ ॥
2.392 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
क्षुद्रो दरिद्रे कृपणे निकृष्टेऽल्पनृशंसयोः ।क्षुणत्ति क्षुद्यते वा क्षुद्रः ।ऋज्यजि (उ० ३८८) इति कित् रः ।पञ्चस्वर्थेषु वाच्यलिङ्गः ।दरिद्रे कृपणे च यथा-शुद्रो नैव ददाति किञ्चिदुचितं दद्यादथ स्वल्पकम् ।निकृष्टे यथा-शुद्रेऽपि नूनंद्वितीयः काण्ड: (२२७) चाङ्गेरिकायां हिंस्रायां, मक्षिकामात्रवेश्ययोः ।कुरुः स्यादोदने भूपभेदे श्रीकण्ठजाङ्गले ॥ ३१४ ॥
2.314 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
क्रूरा नृशंसघोरोष्णकठिनाः कृच्छ्रमंहसि ।कष्टे सान्तपने क्षेत्रं भरतादौ भगाङ्गयोः ॥ ३९५ ॥
2.395 · p. 60
अनुष्टुप्
शरणं प्रपन्ने ।अल्पे यथा -- गोलाङ्गलविलोलपाणितुलिताः क्षुद्राः क्व ते क्ष्माभृतः ।नृशंस: क्रूरस्तत्र यथा-आ: क्षुद्रे पति दूति राक्षसपशुम् ।क्षुद्रा व्याघ्रोनटीव्यङ्गाबृहतीसरघासु च ।चाङ्गेरिकायां हिंस्रायां मक्षिकामात्रवेश्ययोः ।व्याघ्रादिषु नवसु स्त्रियाम ।व्याघ्री कणकारिका तत्र यथा-क्षुद्रा मृता नागर पुष्करारव्यैः कृतः कषायः ।नटी नटस्त्री तत्र यथा-क्षुद्राभि रुन्मुद्रितवृत्त बन्धे ।व्यङ्गा अङ्गहीनास्त्री तत्र यथा-- क्षुद्रापि रूपेण मदं बित्ति ।बृहती क्षुद्रवार्ताकी सरघा मधुमक्षिका ।तत्र यथा - क्षुद्राभिरक्षुद्रतराभिराकुलं विदश्यमानेन जनेन दुद्वे ॥ ३९३ ॥
2.393 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
चाङ्गेरिका हिंस्रा च ओषधिभेदौ ।मक्षिका मात्रं सर्वा अपि मक्षिकाः ।वेश्या, शीलहोनोपलक्षणम् ।तत्र यथा-धिक ताः शुद्राः पृथुकुलगिरिनावदम्भोलितुल्याः ।कुरुः स्यादोदने भूपभेदे श्रीकण्ठजाङ्गले ! कीर्यते कुरुः ।कगृऋत उर्च (उ० ७३४) उः ।पुंसि ।भूपभेदे नृपभेदे यथा-त्वयि भक्तिमता न सत्कृतः कुरुराजा गुरुरेव वेदिपः ।श्रीकण्ठजाङ्गलं तीर्थ विशेषस्तत्र यथा-कुरुक्षेत्रे विदुः स्थाणु प्रभासे शशिभूषणम् ।क्रूरा नृशंसघोरोष्णकठिनाः ।कृन्तति क्रूरः ।कृतेः क्रू कृच्छौ च (उ० ३९५) इति रः ।चतुर्षु अर्थेषु वाच्यलिङ्गः ।नृशंसे कठिने च यथा-क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते सङ्गमं नौ कृतान्तः ।घोरे भयङ्करे यथा-संसारकारागृहारकोडनिवासिनो न सुलभा(२२८)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःकेदारे सिद्धभूपत्न्योः, क्रोष्ट्री क्षीरविदारिका ।शृगालिका लाङ्गली च, क्षौद्रं तु मधुनीरयोः ॥ ३९६ ॥
2.396 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वार्तापि मोक्षं प्रति ।उष्णे यथा-क्रूरैः करैरेष दुनोति भानुः ।कृच्छ्रमंहसि ।कष्टे सान्तपने ।कृन्तति कृच्छ्रम् ।कृतेः क्रू कृच्छौ च (उ० ३९५) इति रः ।सान्तपने पुंक्लीबः ।अन्यत्र क्लीबे ।अंहसि पापे यथा-कृत्स्नानि कृच्छ्राणि रबिर्जुनातु ।कष्टे यथा-कृच्छ्रलब्धमपि लब्धवर्णभाक् तं दिदेश मुनये स लक्ष्मणम् ।सान्तपनं व्रतविशेषः ।यत् स्मृति: ।त्र्यहं परञ्च व्यह प्रातरस्त्रयहमद्यादयाचितम् ।त्र्यहं परञ्च नाश्रीयात्कृच्छ्रे सान्तापनं स्मृतम् ।क्षेत्रं भरतादौ भगाङ्गयोः ।केदारे सिद्धभूपत्न्योः ।क्षयन्त्य स्मिन्नीति क्षेत्रम् ।हु यामा (उ० ४५१) इति त्रः ।भरतादौ यथा-- इहैव भरतक्षेत्रे ।आदि शब्दादैरावतादिपरिग्रहः ।भगे योनौ यथा-रज्यन्ति जन्तवश्चित्रं क्षेत्रे मूत्रपथेऽप्यहो ।अङ्गे यथा-त्रायध्वं योगिनः क्षेत्रम् ॥ ३९५ ॥
2.395 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
केदारे यथा-लूनः खलीकृतः क्षुण्ण: शालीपैरिव मानवैः ।आत्तस्तिानेव पुष्णाति क्षेत्रजे विकृतिः कुतः ।उपलक्षणं च केदारः ।सस्य निष्पत्तिस्थानेऽपि ।तत्र यथा-ऊषराणि च क्षेत्राणि दूरतः परिवर्जयेत् ।सिद्धभुवि यथा सिद्धाः क्षेत्रेषु दृश्यन्ते ।पत्न्यां यथा - वृद्धस्तु व्याधितो वाराजामातृकुल्यबन्धु गुणवत्सामन्तानामन्यतमेन क्षेत्रे बीजमु त्पादयेत् ।क्रोष्ट्री क्षीरविदारिका ।शूगालिका लाङ्गली च ।क्रोशति क्रोष्ट्री ।कृशि कमि इति तुन ।स्त्रियाम् २ ।४ ।१ इति तस्य तृजादेशे डीः ।विदारी ओषधिः ।क्षीरेण युक्ता विदारी क्षीरविदारिका ।शृगालिकायां यथा-क्रोष्ट्रा शिशून् क्रोष्टयपि याति हित्वा ।लागली कलिकारिका ओषधिः ।द्वितीयः काण्ड:(२२९)खरो रक्षोऽन्तरे तीक्ष्णे दुःरपर्श रासमेऽपि च ।खरुः स्यादश्वहरयोदर्पदन्तसितेषु च ॥ ३९७ ॥
2.397 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: आत्तस्तिानेव पुnearly अनुष्टुप्
खुरः शफे कोलदले गरस्तूपविषे विषे ।रोगे गरं स्यात्करणे गात्रमङ्गशरीरयोः ॥ ३९८ ॥
2.398 · p. 60
अनुष्टुप्
क्षौद्रं तु मधुनीरयोः ।क्षुद्राभिः वृतं क्षौद्रम् ।नाम्नि मक्षिका दिभ्यः । ६ ।३ ॥ १९३ ॥इत्यण् ।क्षुद्यति वा ।खुर क्षुर (उ० ३९६) इति साधुः ।मधुनि यथा-तस्तार सरघाच्छन्नैः सक्ष दिपटलैरिव ॥ ३९६ ॥
2.396 · p. 60
metre not recognised
खरो रक्षोऽन्तरे तीक्ष्णे दुःस्पर्श रासभेऽपि च ।खनति खरः ।खुर क्षुर (उ० ३९६) इति साधुः ।रूमस्यारतीति वा मध्वादित्वात् रः ।चतुषु अर्थेपु ।तीक्ष्णे दुःस्पर्श च वाच्यलिङ्गः ।रक्षोन्तरे यथा - संहारे खरदूषणत्रिशिरसामेषाव दृष्टा स्थितिः ।तीक्ष्णे यथा-प्रेतत्ख गानधार खरखरशिखोरखातकुम्भी न कुम्भः ।दुःस्पर्श यथा-प्रेसन्तः खे खरांशोः खचितदिनमुखास्ते मयूखाः सुखं वः ।रासभे यथा-तावत्खरः प्रखरमुल्ल मयाम्बभूव ।खरुः स्यादश्व हरयोदर्पदन्तसितेषु च ।खनति खरुः ।खनो लुक् च (उ० ८०८) इति रुः ।पञ्चस्वर्थेषु ।सिते गुणे पुंसि ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।अन्यत्र पुंसि ।अश्वे सिते च यथा-क्षुण्णं खुरैश्च खरुभिः खरुधोरणीभिः ।दन्ता दशनः ।तत्र यथा-दन्ते मुखखुरः खरुः 1 ॥ ३६७ ॥
2.367 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
खुर: शफे कोलदले खुरत् छेदने ।खुरति खुरः ।शफे यथा-अजोनेय खुरक्षुण्णः पक्वैलाक्षेत्रसम्भवम् ।कोलदलंऔषधम् ।गरस्तूपविषे विषे ।रोगे ।गिरति गरः ।अ इत्यः ।उपविषम मारको द्रव्ययोगः ।रोगो रोगविशेषः ।त्रिष्वपि यथा रक्षो यक्षोरगव्याघ्रव्यालानलगरादयः ।नापकर्तुमलं तेषां यैर्धर्मः(२३०) अनेकार्थसंग्रहः सटीक:गजानदेशेऽथ गिरिः पूज्येऽक्षिरुजि कन्दुके ।शैले गिरियके गीर्णावपि गुन्द्र स्तु तेजने ॥ ३९९ ॥
2.399 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गुन्द्रा प्रियङ्गौ कैवर्तीमुस्तके भद्र मुस्तके ।गुरुमहत्याङ्गिरसे, पित्रादौ धर्मदेशके ॥ ४०० ॥
2.400 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 2 रु (wrong syllable)
शरणं श्रितः ।गरं स्यात्करणे ।करणं बवादि ।तत्र यथा--गर वाणिजविष्टिकरणैः ।गात्रमङ्गशरीरयोः गजाग्रदेशे ।गच्छ त्यनेन गात्रम् ! गमेरा च (उ० ४५३) इति त्रः ।गजाग्रदेशे स्त्रीक्लीबः ।अङ्गमवयवस्तत्र यथा-तद्गात्राणां गुणविनिमयः कल्पितो यौवनेन ।शरीरे यथा-अपरिचलितगात्राः कुर्वते न प्रियाणामशिथिलभुजचका लेषभेदं तरुण्यः ॥ ३९८ ॥
2.398 · p. 60
metre not recognised
गजस्य अग्रदेशोऽग्रजङ्घादिविभागस्तत्र यथा-आपस्कारा लूनगात्रस्य भूमि नि:साधारं गच्छतो वाङ्मुखस्य लब्धायाम दन्तयोर्यु ग्ममेव त्वं (प्र० स्व)नागस्य प्रापदुत्तम्भनत्वम् ।अथ गिरिः पूज्येऽक्षिरुजि कन्दुके ।शैले गिरियके गीर्णावपि ।गृणाति गिरति गीयते वा गिरः ।नाम्युपान्त्य ५११५४१ इति किदिः ।षट्स्वर्थेषु पूज्ये वाच्यलिङ्गः ।अन्यत्र पुंसि ।पूज्ये यथा वृक्षागारेषु शेते गिरति मुनिगिरि समात्रं पवित्रम् ।अक्षि रुजि नयनरोगे यथा-गिरिणा दूषितं नेत्रम् ।कन्दुको वस्त्रादि मयं क्रीडनकम् ।गिरियको गिरिगुडः काष्ठादिमयं क्रीडनकम् तयोर्यथा-क्रीडन्ति गिरिभिरपि ये कष्टं तेषां न भूधराक्रमणम् ।थैले यथा-वहति गिरिरयं विलम्बि घण्टाद्वयपरिवारितवार णेन्द्रलीलाम् ।गीणिरभ्यवहारः ।गुन्द्रस्तु तेजने ।गुद्यते गुन्द्रः ।खुर क्षुर (उ० ३९६) इति साधुः ।तेजना मुञ्जः ॥ ३९९ ॥
2.399 · p. 60
metre not recognised
प्रयङ्गौ कैवर्तीमुस्तके भद्र मुस्तके ।त्रयोऽप्योषधिभेदाः ।द्वितीयः काण्ड:(२३१)अलधौ दुर्जरे चापि, गृध्रो गृध्नौ खगान्तरे ।गोत्रं क्षेत्रेऽन्वये छनो, सम्भाव्यबोधवमनोः ॥ ४०१ ॥
2.401 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
तेषु यथा - गुन्द्राप्ररोहकवलावयवावकीर्णम् ।गुरुमहत्याङ्गिरसे पित्रादौ धर्मदेशके अलघौ दुर्जरे चापि ।गृणाति गीर्यते वा गुरुः ।ऋग्र ऋत उर् च (उ० ७३४) इत्युः ।षट्स्वर्थेषु ।महत्यलघौ दुर्जरे च वाच्यलिङ्गः ।महान् बृहत् गौरवाहे वा ।तत्र क्रमेण यथा-कृतगुरुतरहारच्छेदमालिङ्ग्यपत्यौ ।यथा च ।गुरुर्धरित्री क्रियतेतरां त्वया आङ्गिरसे बृहस्पतौ यथा-गुरु नेत्र सहस्रेण प्रेरयामास वासवः (प्र. वृत्रहा) ।पित्रादौ यथा-गुरुः प्रगल्भेऽपि वयस्यतोऽस्याः ।आदिशब्दात् सुता सम्बन्धविधिना भवति (प्र. भव) विश्वगुरोगुरुरित्यादौ ।श्वशुरेऽपि ।एकमप्पक्षरं यस्तु गुरुः शिष्ये निवेदयेत् ।इत्यादावुपाध्यायेऽपि ।गुरोः सदारस्य निपीड्य पादौ समाप्य सान्ध्यं च विधि दिलीपः ।इत्यादौ संस्कारकेऽपि ।गुरुद्वयाय गुरुणोरुभयोरथ कार्ययोरित्या दावाराध्येऽपि ।धर्मदेशके यथा-सामायिकस्था धर्मोपदेशका गुरवो मताः ॥ ४०० ॥
2.697 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अलघुर्भारयुक्तः, तत्र यथा-गोरवे तु सुवर्णस्य साक्षिणी जगतां त्रयो ।अत्र हि गुरोर्भावो गोरवम् ।यथा-वा सा क्रान्ता जघनस्थलेन गुरुणा गन्तुं न शक्ता वयम् ।दुर्जरे यथा-गुरुः सूकरमांसानामाहारो हि भवेन्नृणाम् ।गृध्रो गृध्नौ खगान्तरे ।गृध्यति गृध्रः ।ऋज्यजि (उ० ३८८) इति कित् रः ।गृध्नौ लोभवति वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-गृध्रा हि गृध्यन्त्यपनीति वर्त्मना ।खगान्तरे यथा-गृध्रपक्षपरिधूसरालकाः ।गोत्रं क्षेत्रेऽन्वये छत्रे सम्भाव्यबोधवमनोः ।वने नाम्नि च ।गूयते गोत्रम् ।हुयामा (उ० ४५१) इति त्रः ।गाः किरणान्(२३२)अनेकार्थसंग्रहः सटीकःवने नाम्नि च गोत्रोद्रौ, गोत्रा भुवि गवाङ्गणे ।गौरः श्वेतेऽरुणे पोते, विशुद्धे चन्द्रमस्यपि ॥ ४०२ ॥
2.402 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विशदे गौरं तु श्वेतसर्षपे पद्मकेसरे ।गौर्युमानग्निकोर्वीषु प्रियङ्गौ वरुणस्त्रियाम् ॥ ४०३ ॥
2.403 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 रं (wrong syllable)
त्रायते इति वा ।क्षेत्रे यथा-गोत्रं मणेरस्य स रोहणाद्रिः ।अन्वयः कुलम् ।तत्र यथा-सोऽयं गोत्रे सवितुरुदितो वारिधेर्य द्वदिन्दुः ।छत्रम् आतपत्रम् ।सम्भाव्यो बोध: सम्भाव्यबोधः ।वर्त्म मार्गः ॥ ४०१ ॥
2.401 · p. 60
metre not recognised
वनं काननम् ।नाम अभिधा ।तत्र यथा-- मद्गोत्राझं विरचितपदं गेयमुद्गातुकामा ।गोत्रोद्रौ ।गां पृथ्वीं त्रायते गोत्रः ।यथा-रघोदवष्टम्भमयेन पत्रिणा हृदि क्षतो गोत्रभिदप्यमर्षणः ।गोत्रा भुवि गवाङ्गणे ।गास्त्रायते गोत्रा ।गवां समूहो वा ।गोरथवातात् ६ ।२ ॥ २४ ॥इति त्रल ।भुवि यथा-गोत्रत्राससमाकुला मधुरिपुं प्राप्ता शरण्यं विभुम् ।गवाङ्गणे गोसमूहे यथा-गोत्रात्राणमिषेण दर्शितबल: शौरिः स वस्त्रायताम् ।गौर: श्वेतेऽरुणे पोते विशुद्धे चन्द्रमस्यपि ।विशदे ।गूयते गौरः ।खुर क्षुर (उ० ३९६) इति साधुः ।चन्द्रमसि पुंल्लिङ्गः ।शेषेषु गुणे पुंसि तद्वति वाच्यलिङ्गः ।श्वेते यथा-कैलाशगौरं वृषमारुरुक्षोः ।अरुणे यथा--ज्वलितखदिरकाष्ठाङ्गारगौरं विवस्वान् ।पीते यथा त्वं रोचना गौरशरीरयष्टिः ।विशुद्धे यथा-स्नानेन गौरं वपुः ।चन्द्रमसि यथा-गौरश्चोरित(गौरश्चूरित)शर्वरीचर (वर) तमस्तोमो यमभ्युद्यतः ॥ ४०२ ॥
2.402 · p. 60
metre not recognised
विशदे यथा-इतस्ततश्चन्द्रमरीचिगौरैः ।गौरं तु श्वेतसर्षपे पद्मकेसरे ।श्वेतसर्षपः सर्षपभेदः ।पञकेसरं पद्मकिजल्कः ।तयोः क्लीबे ।गौयुमानग्निकोर्वीषु प्रियङ्गो वरुणस्त्रियाम् ।रजन्यां रोचनीनद्योः ।गौरादित्वाद्यां गौरी ।द्वितीयः काण्डः (२३३)रजन्यां रोचनीनद्योर्घस्रो वासरहित्रयोः ।घोरो हरे दारुणे च चरः स्याज्जङ्गमे स्पशे ॥ ४०४ ॥
2.404 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
चले द्यतप्रभेदे च चक्रं प्रहरणे गणे ।कुलालाद्युपकरणे राष्ट्र सैन्यरथाङ्गयोः ॥ ४०५ ॥
2.405 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 द्यु (wrong syllable)
उमायां यथा-क्रीडाशैले यदि च विचरेत्पादचारेण गौरी ।नग्निका अदृष्टरजाः कन्या तत्र यथा-गौरी श्रेष्ठा विवाहे स्यात् ।उर्वी मही ।प्रियङ्ग कङ्गः ।वरुणस्त्री वरुणभार्या ॥ ४०३ ॥
2.403 · p. 60
metre not recognised
रजनी हरिद्रा ।रोचनी मनःशिला ।नदी नदीविशेषः ।घस्रो वासरहिंस्रयोः ।घसति घस्रः ।भीवृधि (उ० ३८७) इति रः ।वासरो दिनम् ।तत्र यथा-जगद्धि (द्वि) गमघस्र घस्मरसहस्रभानुप्रभापरिक्वथितपिण्डितो लवणकूटमेवार्णवः ।हिंस्रो घातकस्तत्र वाच्यलिङ्गः ।घोरो हरे दाणे च ।हन्ति घोरः ।कोर चोर (उ० ४३४) इति साधुः ।धुरति वा ।दारुणे वाच्यलिङ्गः ।हरे यथा-घोरः पूरयतां मतम् ।दारुणे यथा-अत्रामिषोपचितवल्गदमूकघूकपू(घ )त्कारपोरशिखरस्य तरोः प्ररोहः ।चरः स्याज्जङ्गमे स्पशे चले द्यूतप्रभेदे च ।चरति चरः ।जङ्गमे चले च वाच्य लिङ्गः ।जङ्गमे यथा - चराचराणां भूतानां कुक्षिराधारतां गतः ।स्पशः प्रणिधिः ।तत्र यथा-राजन्यकान्युपायज्ञैरेकार्थानि चरैस्तव ॥ ४०४ ॥
2.404 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
चले यथा-यात्रा चरेषु कर्तव्या ।द्यूतप्रभेदे यथा गमे नष्टे चरं कुर्यात् ।चक्र प्रहरणे गणे ।कुलालाधुपकरणे राष्ट्र सैन्यरथाङ्गयोः ।जलावर्तेच्छले ।क्रियते चक्रम् ।कृगो द्वे च ।(उ० ७) इति अप्रत्ययो द्वित्वं च ।पुंक्लीबः ।प्रहरणे राष्ट्रे च यथा- हस्तस्थिताखण्डितचक्र शालिनः ।गणे सङ्घ(२३४)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःजलावर्ते छले चक्रः कोके चन्द्रोऽम्बुकाम्ययोः ।स्वर्णे सुधांशौ कर्पूरे कम्पिल्ये मेचकेऽपि च ॥ ४०६ ॥
2.406 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
चरर्हव्यान्ने भाण्डे च चारो बन्धावसर्पयोः ।गतौ पियालवृक्षे च, चित्रं खे तिलकेऽद्भुते ॥ ४०७ ॥
2.407 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 न्ने (wrong syllable)
यथा-एतत्पूतनचक्रमक्रमकृतग्रासार्द्धमुक्त कान् ।कुलालोपकरणे यथा - प्रियसखि विपदण्डप्रान्तप्रपातपरम्परापरिचयचलचिन्ता चक्रे निधाय विधिः खलः ।आदिशब्दात् दशस्तनासमं चक्रमित्यादौ तैलिकोपकरणेऽपि ।तथा- आरोग्य चक्रभ्रममुष्णतेजास्त्वष्ट्रे च यत्नोल्लिखितो विभाति-इत्यादौ शिल्पिभाण्डेऽपि ।सैन्ये यथा परचक्रप्रमथनं सदा विजयवर्द्धनम् ।रथाङ्गे यथा-रथस्यैकं चक्रं भुजगयमिताः सप्ततुरगाः ॥ ४०५ ॥
2.405 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
जलावर्ते यथा-चक्राणि निर्मलजलाकुलितोदराणि ।छले दम्भे यथा-विरूपाक्षोऽपि चक्रधरः ।अत्र खलपक्षे चक्र दम्भं धरतीति चक्रधरः ।चक्र: कोके ।कोके चक्रवाके यथा-चक्रावक्रितकन्धरास्तटभुवि प्रातर्भजन्ते श्रियम् ।चन्द्रोऽम्बुकाम्ययोः ।स्वर्णे सुधांशौ कर्पूरे कम्पिल्ये मेचकेऽपि च ।चन्दति चन्द्रः ।भीवृधि इति रः ।सप्तष्वर्थेषु ।कर्पूरस्वर्णयोः पुंक्लीबः ।अम्बुनि यथा-चन्द्रेण विद्रातितरां पिपासा ।काम्ये प्रशस्ये यथा-स्वैरे सात्विकचन्द्र संदिशततः किं ते प्रियं कुर्महे ।स्वर्णे सुधांशौ च यथा नम स्तुङ्गशरश्रुम्बिचन्द्रचामरचारवे ।कर्पूरे यथा - नाभेरेकारवे स्तिस्रोद्वेचन्द्रस्य कुरु प्रिये ।कम्पिल्यम औषधभेदः ।मेचको मयूरपिच्छादिस्थं रेखावलयम् ।तत्र यथा - पादुद्रुवत्सपदि चन्द्रकचान् द्रुमाग्रात(प्र० न्) ।अत्र चन्द्रक एव चन्द्रकस्तद्वान् मयूरः ॥ ४०६ ॥
2.406 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
चर्हव्यान्ने भाण्डे च ।चर्यते भक्ष्यतेऽसौद्वितीयःकाण्डः(२३५)आने हो कर्तुरे चित्रा त्वाखुनोसुभद्रयोः ।गोडुम्बाप्सरसोर्दन्त्यां, नक्षत्रोरगभेदयोः ॥ ४०८ ॥
2.408 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
चरन्ति अस्माद्देवपितृभूतानीति वा चरुः ।मि बहि (उ० ७२६) इति उः ।पुंसि ।हव्यान्ने यथा-हेमपात्रीकृतं दोामाददानः पयश्चरुम् ।भाण्डे यथा-उत्पलकाञ्चिकचरुः वात्मनः पार्श्वदाहकः ।चारो बन्धावसर्पयोः ।गतौ पियाल वृक्षे च ।चर्यतेऽनेन चारः ।चर एव वा प्रज्ञादित्वादण् ।चरणं वा घश् ।बध्यतेऽस्मिन् बन्धः बन्धनशाला तत्र यथा संसारचारान्तर कांदिशीकः ।अवस हेरिके यथा-क्रियासु युक्तैर्न पचारचक्षुषो न वञ्चनीयाः प्रभवोऽनुजीविभिः ।गतौ यथा - चकोरहर्षीयति चारचौरो वियोगिनी वीक्षितनाथ वर्मा ।पियालवृक्षे यथा-चारवश्चारफलिकाः ।चित्रं खे तिलकेऽद्भुते ।आलेख्ये कर्बुरे ।चीयते चित्रम् ।चि मिदि उ० ४५४) इति कित् त्रः ।कबुरे गुणे पुंसि ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।खे आकाशे आलेख्ये च यथा -- चित्रेण जायते चित्रम् ।तिलके यथा-चित्रचित्रितललाटपट्टिका ।अद्भुते यथा-किमत्र चित्रं यदि कामसूर्भूः ॥ ४०७ ॥
2.407 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: त्रीकृतं दोामाददान
कर्बुरे यथा-भात्यलं करणरश्मिरञ्जितं चित्रवर्णमिव शक्रकार्मुकम् ।चित्रं चकार पदमर्द्धपुलालयेने त्यादौ कर्बुरो (प्र. कर्बुरत्वो)पचारान्नानाप्रकारेऽपि ।चित्रा त्वाखुपर्णीसुभद्रयोः ।गोडुम्बाप्सरसोर्दन्त्यां नक्षत्रोरगभेदयोः ।आखुपर्णी ओषधिः ।सुभद्रायाम अर्जुनपल्यां यथा-चित्रं चित्रा हरणचतुरे फाल्गुने स्नेहयोगात् शान्ति चक्रे भुवनविजयी सोऽपि कालेयकारिः ।गोडुम्बा इन्द्रवारणी ।अप्सरा अप्सरोभेदः ।दन्ती ओषधिः ।नक्षत्रभेदे यथा-हिमनिर्मुक्तयोंगे चित्राचन्द्र(२३६)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःचोरं वाससि चूडायां, गोस्तने सोसपत्रके ।चीरो कच्छाटिकाझिल्ल्योश्च क्रस्त्वम्लेऽम्लवेतसे* ॥ ४०९ ॥
2.409 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वृक्षाम्ले चुक्री चाङ्गेयां, चैत्रो मासाद्रिभेदयोः ।चैत्रं मृतकचैत्ये च, चौरो दस्युसुगन्धयोः ॥ ४१० ॥
2.410 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 क्री (wrong syllable)
चीरं वाससि चूडायां गोस्तने सीसपत्रके ।चीयते चीरम् ।चि जि (उ० ३९२) इति रो दीर्घत्वं च ।वाससि यथा - ते त्र्यहादूर्ध्वमाख्याय चेलुश्वीरपरिग्रहाः ।चूडा शिखा ।गोस्तनो हारभेदः ।सीसपत्रक सीसकम् ।चीरी कच्छाटिकाझिल्योः ।चीरी गौरादित्वाद् ङीः ।कच्छाटिका लम्बमानः परिधानपश्चादञ्चलः ।झिल्लीकीट प्रायः प्राणिभेदः ।तत्र यथा-चारुश्वीरीरव इव पुरः श्रूयते कोऽयमुच्चैः ।चुस्त्वम्लेऽम्लवेतसे ।वृक्षाम्ले ।चकतेऽनेन चुक्रम ।चकि रमि विकसेरुचास्य (उ० ३९३) इति रः ।पुक्लीबः ।अम्लरसे यथा- चुक्रो रस इवोद्रिक्तपित्तहेतुतया मतः ।तद्योगा काञ्चिकादावपि ।अम्लकेतसो वृक्षविशेषः ॥ ४०९ ॥
2.409 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वृक्षाम्लं वेषवारविशेषः ।चुक्री चाङ्गेर्याम् ।गौरादित्वाद् ङी: ।चाङ्गेरी औषधिः ।चैत्रो मासाद्रिभेदयोः ।चैत्री पौर्णमासी अस्य चैत्रः ।साऽस्य पौर्णमासी । ६ । २ ॥ ९८ ॥इत्यण् ।चीयते वा ।खुर क्षुर (उ० ३९६) इति साधुः ।मासे यथा-मालती विमुखश्चैत्रो विकासी पुष्पसम्पदाम् ।चैत्रं मृतकचैत्ये च ।मृतकचैत्यं यद्दग्धस्य निखातस्य वा उपरि स्तम्भादि क्रियते ।चौरो दस्युसुगन्धयोः ।चोरयति चोरः ।वाच्यलिङ्गः ।दस्यौ यथा-प्राप्तः सीमन्तिनीनां मधुसमयसुहन्मानचोरः समीरः ।सुगन्धं सुरभि ॥ ४१० ॥
2.410 · p. 60
metre not recognised
* त्वम्ब्लेऽम्ब्लवेतसे ।वृक्षाम्ब्ले ।द्वितोय: काण्डः(२३७)---------AAAAAAMANछनं स्यादातपत्राणे, छत्रा मधुरिकौषधौ ।धान्यके च शिलीन्ध्रे च, छिद्रं विवररन्ध्रवत् ॥ ४११ ॥
2.411 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: AAAAAAMAN
गर्ने दोषे जारस्तूपपत्तौ जाषिधीभिदि ।जोरस्त्वजाज्यां खङ्गे च, टारो लङ्गतुरङ्गयोः ॥ ४१२ ॥
2.412 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 षे (syllables merged)
छत्रं स्यादातपत्राणे ।छाद्यतेऽनेन छत्रम् ।त्रट् ।छदेरिस्मन्त्रट क्वौ । ४ । २ ॥ ३३ ॥इति ह्रस्वः ।त्रिलिङ्गः ।यथा-रजो विश्रामयन राज्ञां छत्रशून्येषु मूर्धसु ।छत्रा मधुरिकौषधौ ।धान्यके च शिलिन्ध्रे च ।छादयति छत्रा ।हु माया (उ० ४५१) इति ।बाहुलकात् ह्रस्वः ।मधुरिका गुल्मभेदो मिन्तिकाख्यः ।धान्यकं कुस्तुम्बुरुः शिलिन्ध्र भूमिस्फोटम् ।छिद्रं विवररन्ध्रवत् ।गर्ने दोषे ।छिनत्ति छिद्यते वा छिद्रम् ।ऋज्यजि (उ० ३८८) इति कित् रः ।विवियते विवरम् ।अल् ।रध्यते रन्ध्रम् ।खुर क्षुर इति साधुः ।यथा विवररन्ध्रशब्दो गर्तदोषयोर्वतते तथा छिद्रशब्दोऽपीत्यर्थः ।विवरशब्दस्त्र्यक्षरोऽपि लाघवार्थ मिहोपात्तः ।छिद्रशब्दो द्वयोर्यथा-भुजङ्गमा इव परिच्छिद्रान्वेषिणः ॥ ४११ ॥
2.411 · p. 60
metre not recognised
विवरशब्दो गर्ते यथा-पातालप्रतिमल्लगल्लविवर प्रक्षिप्तसप्तार्णवम् ।दोषे यथा--अप्राप्तविवरः शक्रः स्वल्पोऽपि हि दुरासदः ।रन्ध्रशब्दो गर्ते यथा-निविशते रन्ध्रमन्ध्रो गिरीणाम् ।दोषे यथा-सम्मुखीनो हि जयो रन्ध्रप्रहारिणाम ।तरुच्छिद्रप्रोतान विसमितिकरी संकलयति ।नीर(रा)ङी विवरार्पितं कुलवधू लीला कटाक्ष नुमः ।नीरन्ध्रमशिशिरां भुवं भजन्तो इत्यादौ गर्तोपचारादन्तरालेऽपि ।जारस्तूपपत्तौ ।जीर्यतेऽनेन जारः ।न्यायावाया ५ । ३ ॥ १३४ ॥। इति साधुः ।यथा - अहल्याया जारः सुरपतिरभूत् ।जाषिधीभिदि ।गौरा:(२३८)अमेकार्थसंग्रहः सटोकःतन्त्रं सिद्धान्ते राष्ट्र च, परच्छन्दप्रधानयोः ।अगदे कुटुम्बकृत्ये तन्तुवाने परिच्छदे ॥ ४१३ ॥
2.413 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 रा (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 कु (wrong syllable)