All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (22/30)
कुलिशो मत्स्यभित्पन्योः ।कुलिनंश्यति कुलिशः ।कोलति वा ।कुलिकनीति किशः कौलिश्यते वा ।पवौ बजे पुंक्लीवः ।तत्र यथा-परिशिश्लिषुः क्षितिपतीन् क्षितीश्वराः कुलिशास्पारणगिरयो गिरीनिव ।(यावत् वज्रेण न छिन्ना इति संबन्धः ।) गिरिशो वापतौ हरे ।अद्रि राजे ।अद्रिराजे गिरामीशो गिरीशः ।बाहुलकाद्दी भावः गिरेगिरीणां वा(२९४) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः ।द्वितीयो विभागः'निस्त्रिंशो निर्धणे सो निर्देशः कथनाज्ञयोः ।निर्वेशः स्यादुपभोगे मूर्छने वेतनेऽपि च ॥ ७१४ ॥
2.714 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 6 प (wrong syllable)
निवेशः सैन्यविन्यासे न्यासे विवाहयोः ।निदेशः स्यादुपकण्ठे शासने परिभाषणे ॥ ७१५ ॥
2.715 · p. 60
metre not recognised
ईश इति वा ।त्रिष्वपि यथा- दौस्ध्यं गिरीशोऽपि न हर्तुमीशः ।अथ तुंगी शः ।शशाङ्के शशिशेखरे ।तुङ्गी रात्रिगौरी वा तस्याः ईशस्तुङ्गीशः ।तुझीशश्चन्द्रो विद्यतेऽस्येति वा ।अभ्रादित्वादः ।शशिशेखरः शम्भुः ॥ ७१३ ॥
2.713 · p. 60
metre not recognised
निस्त्रिंशो निर्धणे खडे ।निर्गतस्त्रिंशतोऽङ्गुलिभ्यो निस्त्रिंशः खङ्गः ।नञ् व्ययात् संख्याया डः ।निधूणे तूपचारात् ।तत्र वाच्यलिङ्गः द्वयोर्यथा-द्विषद्विनाशनिस्त्रिशे निस्त्रिशे यस्य संयति ।निर्देशः कथनाज्ञयोः ।निर्देशनम् निर्देशः ।द्वयोर्यथा-- लघुसंग्रहकारी च साधुशब्दप्रसिद्धकृत् ।निर्देशः प्रथते देव तवायं पाणिनेरिव ।निशः स्यादपभोगे मूर्छने वेतनेऽपि च ।निर्विश्यते भुज्यते निर्विशत्यनेन निवेशः ।उपभोगे यथा-संसारे नास्ति निर्वेशः सद्भिः सत्कथनात्परः ।सर्वकालं सम रसे यत्र तृतिर्न जायते ।मुर्छन मोहः ।वेतने कर्ममूल्ये यथा-क्रीडासरस्यामथ सन्न ताङ्गयो हाराधलङ्कारशतानि ता ये ।तास्तत्यजुर्वास्तवकान्तिशिल्पकारस्य निर्वे शमिव स्मरस्य ।प्रसारेऽपि मंखः ।यथा-पतितस्य शुद्धसलिले तैलस्य भवेद्भृशं हि निर्वेशः ॥ ७१४ ॥
2.714 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
निवेशः सैन्यविन्यासे न्यासे द्रंगविवाहयोः ।निवेशनं निवेशः निवसन्तेऽत्र वा ।सैन्यविन्यासे यथा-न शून्यतामगमदसौ निवेशभूः प्रभूततां दधति बले चलत्यपि ।न्यासमात्रे यथा-निवेशः स्वःसिन्धो स्तुहिनगिरिवीथीषु जयति ।द्रङ्गो नगरम् ।तत्र यथा-द्विषां निवेशेषु चरप्रवेशः कार्यों नूपैः ।विवाहे यथा-विनिर्ममे सुरेशेन निवेश: केशवश्रियोः ।निदेशः स्यादुपकण्ठे शासने परिभाषणे ।निकटो देशो निदेशः ।निदेशनं वा ।उपकण्ठं समीपम् ।शासनमाज्ञा ।परिभाषणं संकथा ।उपकण्ठे परिभाषणे च यथा-वेश्यानिदेशे विवशो न कस्कः (कस्वः) ।शासने यथा१. दुःस्पर्शस्तु खरस्पर्शे कण्टकायां यवासके निस्त्रिंशोतृतीयः काण्ड नीकाशो निश्चये तुल्ये प्रकाशः स्फुटहासयोः ।उद्योतेऽतिप्रसिद्ध च प्रदेशो देशमात्रके ॥ १६ ॥
2.16 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 द्ध (wrong syllable)
भित्तों मानविशेषे च पळाशः किंशुकेऽस्त्रपे ।हरिते पलाश पत्रे पिंगाशं जात्यकाञ्चने ॥ ७१७ ॥
2.717 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 प (wrong syllable)
तौ निदेशकरणोद्यतो पितुः ।नीकाशो निश्चये तुल्ये ।नितरां काशते नीकाशः ॥ ७१५ ॥
2.715 · p. 60
metre not recognised
नामिनः काशे इति दीर्घः ।तुल्ये वाध्यलिङ्गः ।तत्र यथा-यशः शशाङ्कनीकाशं भृशं हासयते दिशः ।प्रकाशः स्फुटहासयोः ।उद्योतेऽतिप्रसिद्ध च ।प्रकाशते प्रकाशन वा प्रकाशः ।स्फुटातिप्रसिद्धयो चयिलिङ्गः ।स्फुटे यथा-उन्निद्रप्रियकमनोरमं रमण्याः संरेजे सरसि चपुः प्रकाशमेव ।हासे यथा-सप्रकाशो शरस्काशेरै भोजः स्मेरलोचना ।उद्योते यथा- ऐन्द्रयामसौ रोघरजःसवर्णो यथा प्रकाशो दिशि दृश्यतेऽत्र (दिश्यते ऽत्र) ।अतिप्रसिद्ध यथा-श्रुतप्रकाशं यशसा प्रकाशः प्रत्युज्जगामातिथिमातिथेयः ।प्रदेशो देशमात्रके ।भित्तो मानविशेषे च ।प्रदिश्यतेऽसौ अनेन वा प्रदेशः ।देशमात्रके यथा- पितुः प्रदेशास्तब देवभूमयः ॥ ७१६ ॥
2.716 · p. 60
metre not recognised
भित्तिः कुड्यम् ।मानविशेषे यथा-सागुष्ठया प्रदेशिन्या अवौँ समुपस्पृशेत् ।अत्र हि प्रदेशी मानविशेषः ।परिच्छेद्यत्वेन विद्यते यस्या इति कृत्वा तर्जनीप्रदेशिनीत्युच्यते ।प्रादेश इति तु प्रज्ञादित्वात् स्वार्थ मण् ।स्थानविशेषेऽपि मंसः ।त्वत्प्रदेश परिमार्जनप्तः पाणिरीश्वर कदा मम भूयात् ।पलाशः किंशुकेऽस्नपे हरित ।पलति पलाशः ।पलेराश: ( उ. ५३३) पलं मांसमझनाति वा ।किंशुक स्त्रिपत्रकः ।अस्त्रको राक्षसः ।हरितो नीलकपिशो वर्णस्तत्र पुंसि ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।त्रिष्वपि यथा- यत्र पलाशा बहवः पदे पदे प्रोल्लसत्पलाशशिखाः कथमिव संचरसि वने तत्राऽस्मिन्न द्वितीयस्त्वम् ।पलाशं पत्रे ।यथा-- वहति सटमेकमेव ते वचनं शाकपलाशदेश्यताम् ।पिंगाशं जात्यकाश्चने ।पिंगत्व१. पलाशं छेदनेर मृतम् पक्षीयो गरहे विष्णौ पिकाशम् ।(२९६) अनेकार्थसंग्रहः सटीक :: द्वितीयो विभागः पिंगाशौ मत्स्यपल्लीश पिंगाशी स्यात्तु नीलिका ।बालिशस्तु शिशौ मुखें भूकेशः शैवले वटे ॥ ७१८ ॥
2.718 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly स्वागता
लोमशो' लोमयुक्तऽवौ लोमशा शाकिनीभिदि ।महामेदा काकजङ्घा गाली जटिलासु च ॥ ७१९ ॥
2.719 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 क्तऽ (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 का (syllables merged)
कासीसेऽतिवला शूकशिम्बी मर्कटिकासु च ।विवश: स्यादवश्यात्माऽनिष्टदुष्टमतिश्च यः ॥ ७२० ॥
2.720 · p. 60
अनुष्टुप्
विकाशो रहसि व्यक्त विपाशः पाशवजिते ।विपाशा तु शरिदभेदे सदेशोऽन्तिकदेशयोः ॥ ७२१ ॥
2.721 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 व (wrong syllable); pāda 3, syllable 6 रिद (syllable split)
मश्नुते पिंगाशम् ॥ ७१७ ॥
2.717 · p. 60
पिंगाशी मत्स्यपल्लीशौ ।मत्स्या मत्स्यभेदः ।पल्लीशः पल्लीपतिः ।पिंगाशी स्यात्तु नीलिका ।नीलिका औषधिः ।बालिश स्तु शिशौ मुखें ।बलते बालिशः ।बर्णिद्वैतोशः (3. ५३६) ।मूर्खे वालिङ्गः ।द्वयोर्यथा- निरर्थकं परस्यापि गृहे विशति बालिशः ।भूकेशः शैवले वटे ।भुवः केश इव भूकेशः ।शैवले पुंक्लोबः ॥ ७१८ ॥
2.718 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
लोमशो लोमयुक्ते ।(लोमशो लोमसंयुते) ।अवौ ।लोमानि सन्त्यस्य लोमशः ।लोमादित्वात्शः लोमानि श्यति वा ।लोमयुक्ते वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-स्तनकेश वती स्त्री स्यात् लोमशः पुरुषः स्मृतः ।भवौ यथा- निर्मलः कम्बल'लक्ष्णैयूँतो लोमशरोभभिः ।लोमशा शाकिनौभिदि ।महामेदा काकजङ्घा शृगालीजटिलासु च ।कासीसेऽतिबलाशूकशिम्बी मर्कटिकासु च ।शकिनीभिदि शगाल्यां च यथा- जम्भते लोमशा निशि ।कासीसं धातुभेदः ।शेषाः षडोषधयः ॥ ७१९ ॥
2.719 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विवशः स्यादवश्यात्माऽनिष्टदुष्टमतिश्च यः ॥ ७२० ॥
2.720 · p. 60
विगतो वश मायत्तत्त्वं यस्य स विवशः ।विरुद्धं वष्ठिकामयते वा वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा- अथ मोह परायणा सतो विवशा कामवर्विबोधिता ॥ ७२० ॥
2.720 · p. 60
metre not recognised
विकाशो रहसि व्यक्ते ।विकाशते विकाशः ।एकदेशविकृतत्वात् बीकाशोऽपि ।व्यक्ते वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा- उपविश्य विकाशेषु रहस्यानि प्रकाशयेत् ।विपाशः पाशवजिते ।विगतः पाशोऽस्य विपाशः ।वाच्यलिङ्गः ।यथा- विपाशमाधाय सकीरपाशम् ।१. भूकेशी वल्बजेषु स्यात् लोमसो०तृतीयः काण्डः(२९७) सदृशं तूचिते तुल्ये सङ्काशः सदृशोऽन्तिके ।सम्वेशः शयने पोठे मुखाशस्तु प्रचेतसि ॥ ७२२ ॥
2.722 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शुभाशे राजतिनिशे हताशो निष्कृपे खले ।अध्यक्षोऽधिकृतेऽन्वक्षेऽभीषु प्रग्रहरोचिषोः ॥ ७२३ ॥
2.723 · p. 60
अनुष्टुप्
विपशा तु सरिद्धेदे ।वसिष्टं विपाशयति मोक्षमापादयति विपाशा ।यथा वसिष्टसंसेविततीरदेशाधुनी धुनोते कलुषं विपाशा ।सदेशोऽन्तिकदेशयोः ।समानी देशोऽस्य सदेशः ।ममानस्य धर्मादिमिति ।समानस्य सभावः ।अन्तिके वाच्य लिङ्गः ।द्वयोर्यथा-नद्या सदेशे गिरिगह्वरेषु ॥ ७२१ ॥
2.721 · p. 60
metre not recognised
सदृशं तूचिते तुल्ये ।समानमिव दृश्यते मदृशम् ।तदाय तिटकिटगहशदृक्षे इति समानस्य सभावः ।वाध्यलिङ्गः ।उचिते यथा- मां लोकवादश्रणादहासोः, श्रुतस्य किं तत्सदृशं कुलस्य ।तुल्ये यथा--सरोजसदृशी दृशाम् (दृशम्) ।संकाशः सदृशोऽन्ति के ।समं संगतं वा काशते संकाशः ।वाच्यलिङ्गः ।सदृशे यथा - वस्त्रायन्ते नदीनां तितकुसुमधराः शक्रसंकाशकाशाः ।अन्तिके निकटे यथा- राजसंकाशमासाथ कस्को न स्वं प्रकाशयेत् ।सम्वेशः शयने पीठे ।सम्वेशनम् संविशन्त्यत्र वा सम्वेशः ।शयने यथा-अथ प्रदोषे दोषज्ञः सम्वेशाय विशांपतिः (पतिम् ) ।पीठे यथा- सम्वेशे समुपाविशत् ।मुखाशस्तु प्रचेतसि ।शुभाशे राजतिनिशे ।सुखाख्यायां पुरि शेते सुखाशः ।कचिदिति डः सुखहेतुराशाऽस्य वा ।सुष्टु खमश्नुते वा ।प्रचेता वरुणः ॥ ७२२ ॥
2.722 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शुभाशः शुमेच्छः ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।राज तिनिशो वृक्षः ।इताशो निष्कृपे खले ।हता आशा यस्य स हताशः ।वाच्य लिङ्गः ।द्वयोर्यथा-इतो हताशेन शिशुर्यमेन ।अथ षान्ताः ।अध्यक्षोऽधिकृतेऽन्वक्षे अक्षेषु आयस्थानेम्वधिकृतः ।अधिकान्यक्षाण्यस्य अध्यक्ष्णोति वा ।मोरधिगतो वा ।अध्यक्षः वाध्यलिङ्गः ।अधिकृतो नियुक्तः ।मन्वक्षं प्रत्यक्षम् ।द्वयोर्यथा शुल्काध्यक्षः स्वयमहि कृतं भाण्डमध्यक्षमेतत् ।अभीषुः प्रअहरोचिषोः ।अभिष्यते अभीषुः ।"पृकाहृषीति' (उ० ७२९ ॥) उ: ।
2.2542 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पुंसि ।प्रग्रहो___ १. नष्टवाञ्छे हुताशस्तु पावके बहुभोजिनी ।अध्यक्षो०(२९८) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःआरक्षो रक्षके हस्तिकुम्भाधश्चामिषं पले ।मुन्दराकार रूपादौ सम्भोगे लोभलञ्चयोः ॥ ७२४ ॥
2.724 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
आकर्षः पाशके धन्वाभ्यासाङ्गे यूत इन्द्रिये ।आकृष्टौ शारिफलकेऽप्युष्णीषं लक्षणान्तरे ॥ ७२५ ॥
2.725 · p. 60
अनुष्टुप्
बल्गादि ।रोचिर्मयूखः तत्र यथा--अभीषूणां नरेन्द्रस्य योधानामुदयै षिणः ।अभीपूणां चमूर्यस्य (च सूर्यस्य) वैमुख्यं न कदाप्यभूत् ।आरक्षो रक्षक हस्तिकुम्भाधश्च ।आरक्षति भारक्ष्यते वा आरक्षः ।रक्षके वाच्य लिङ्गः ।तत्र यथा-आरक्षाद्भयमुत्पन्नं, नरःणां को हि रक्षति ।हस्तिकुम्भाधो भागे-यथा-भारचमग्नमवधूय मृणिं मृणि सिताममेकः पलायत जवेन कृता तनादः ।आमिषंपले ।सुन्दराकाररूपादौ सम्भोगेलोभलञ्चयोः ।अभ्यते आमिषं, "अमिमभ्यां गिदितीषः" (३० ५४९) ।आमिषतित्रा ।पञ्चस्व थेषु पुंक्लोषः ।पले मांडे यथा--उपानयत्पिण्डमिवामिषस्य ।सुन्दराकाररूयादो भोग्यवस्तुनि यथा-आदास्यमानः प्रमदामिषं तत् ।सम्भोगे लोभलञ्चायाञ्च यथा-आमिषार्थे भवेयुद्धम् ॥ ७२४ ॥
2.724 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
भाकर्षः पाशके धन्वाभ्यासाङ्गेयुत इन्द्रिये ।आकृष्टौ (आकृष्टे)-(आकृष्टो) शारिफलकेऽपि ।आकृष्यतेऽसौ भाकर्षणम् ।आकर्षन्ति अस्मिन् वा आकर्षः ।पाशको देवनः ।धन्वाभ्यासाङ्गं धनुष्काणां बाहु दृढी करणाथ वालुकादिभूतकुतपादियन्त्र ।युतं दुरोदरं ।शारि फलकं अष्टापदः ।चतुर्वपि यथा-आकर्षात्सदुराकर्षः सखे मास्मकृथाग्रहम् ।इन्द्रियं चक्षुरादि ।आकृष्टौ यथा--आकर्षा जनमिव चक्षुषो जनानाम् ।अन्ये तु पाशकशब्देन उष्ट्राणां दारुमयं रज्जु बन्धनार्थ पादकटकमुच्यते इत्याहुः यथा-आकर्षेणेव विभो शब्दादि सुदीर्घ रज्जुविषयेम मनसा पशुमिव परवश ममृतेश विपाशयाशुत्वम् ।उष्णोषं लक्षणान्तरे ।शिरोवेष्टे किरीटे च ।उपति अशुभं उष्णोषम् ।"उषे!न्तश्चतीषः" (उ० ५५६) ।पुंक्लीवः ।लक्षणान्तरं देहलक्षणविशेषः ।तत्र यथा-मौलिच्छत्रे महेशस्य जगदौशिवशंतृतीयः काण्डः' (२९९) शिरोवेष्टे किरीटे च कलुषं त्वाविलाहसोः ।कल्माषो राक्षसे कृष्णे शबलेप्यथ किल्बिषम् ॥ ७२६ ॥
2.2546 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पापे रोगेऽपराधे च कुल्माष स्यात्तु काश्चिके ।कुल्माक्षोऽन्नड स्विन धान्ये गवाक्षो जालके कपौ ॥ ७२७ ॥
2.727 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सिनि ।वृत्तमुत्तुङ्ग मुष्णीषं शिश्रिये कलशश्रियम् १७२५ ।शिरोवेष्टे यथा--ऋत्वि जोलोहि तोष्णोषाः प्रविशन्तु यथाक्रमम् ।किरंटे यथा-विकोणे मुष्णोषमणिप्रभाभिः ।कलुषं त्वाविलांहसोः ।कल्पते (कल्यते) कलुषं ।"प महि हनी त्युषा" (उ० ५५७) ।आक्लेि वायलिङ्गः ।तत्र यथा-विभिन्नशरवः कलुषी भवन् मुहर्मदेन दन्तीव मनुष्यधर्मणः ।अंहसि पापे यथा-धुनी धुनीते कलुवं विपाशा ।कल्माषो राक्षसे कृष्णे शबलेऽपि ।कल्पते (कल्यते) कल्माषः ।“कुळेश्च माषक्., (३० ५६३) ।राक्षसो राक्षसभेदः ।कृष्णशबलयोर्वर्णयोः ।पुंसि तद्वपि वाध्यलिङ्गः ।कृष्णे यथा--सकल्मा षः कण्ठस्तवन कुरुते न श्रिपमहो विकारोऽपि श्लाघ्यो भुवनभयभंगव्यसनिनः ।शबळे यथा--सरोजाक्षीं कक्षा मणिकिरण कल्माष वपुष ।अथ किल्विषम् ।पापे रोगेऽपराधे च ।कल्यते किल्विषम् ।"ले: किल्वेचेतीषः” ( उ० ५५१ ) ॥ ७२६ ॥
2.726 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: आक्लेि वायलि
पापे यथा सभायां न प्रवेष्टव्यं वक्तव्यं नाऽसमंजसम् सभा या न प्रवेष्टव्या वक्तव्य वा समंजसम् ।अबुवन् विब्रुवन् वापि नरो भवति किल्विषी ।रोगो गद ।अपराधे यथा तस्य किल्विषमपेक्षसेऽथ चेन्नो भवेत्सखि स एव ते प्रियः ।स्नेह वृत्तिमनुरुध्यसे स्फुटं गृह्यता निरपराध एव सः ।कुल्माषं स्थात काश्चिके ।कोलति कुल्माषं ।"कुलेश्च माषक,,(उ०५६३)यथा-कुल्माषपाणं प्रणिहन्ति वित्तं कुल्माक्षोऽद्ध स्विन्नधान्ये ॥अर्धस्विन्नधान्यं भाषादि ।
2.2549 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
तत्र यथा-भ्रमन्ना सादयामास कुल्माषान् कुत्रचिद्गृहे ।गवाक्षो जालके कपौ ।गोरक्षीय गायः ।“अक्ष्णोऽप्राण्यङ्गे (७ ।३ ।८५) इत्य. समासान्तः ।गोरिवाक्षस्य वा सध्ययः साङ्गे" (७ ।३ ।१२६) इति ८ः ।जालके यथा--विद्यु गर्भस्तिमितनयनां त्वत्सनाथे गवाक्षे वक्तं धोरस्तनितव चनैर्मानिनानी प्रक्र मेथाः ।कपिः प्लवगविशेषः ।यथा-गवो गवाक्षो-गवयः ।शरमो गन्ध(३००) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः द्वितीयो विभागःगवाक्षी विन्द्रवारूण्यां गण्डूक्षो मुख पूरणे ।गजस्य च कराङ्गुल्यां प्रसृत्या प्रमितेऽ पि च ॥ ७२८ ॥
2.728 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
गोरक्षो गोपनारङ्गी जिगीषातु जय स्पृहा ।व्यवसाय: प्रकर्षश्च तरीषः शोभना कृतौ ॥ ७२९ ॥
2.729 · p. 60
अनुष्टुप्
भेलेऽब्धौ व्यवसाये च ताविषोऽब्धि सुवर्णयोः ।स्वर्गे च नहुषो राज विशेष नाग भिद्यपि ॥ ७३० ॥
2.730 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ष (wrong syllable)
मादनः ॥ ७२७ ॥
2.727 · p. 60
गवाक्षीविन्द्रवारुण्यां ।इन्द्रवारुणी लताभेदः ।गण्डूषो मुख पूरणे ।गजस्य च कराङ्गुल्या प्रसृत्या प्रमितेऽपि च ।गण्डति गण्ड्यः ।स्खलिफलीत्युषः मुख पूणे स्त्रीपुंसः ।तत्र यथा-वसे मा बहु निःश्वसीः कुरु सुरागंड्षमेकं शनैः ।गजस्य कराङ्गल्यां यथा---- ददौ सरः पङ्कजरेणुगन्धिगजाय गण्डूषजलं करेणुः ।प्रसृत्या प्रमिते यथा-- अगस्तिः पातु वो यस्य गण्डषोऽभूत्-पयोनिधिः ॥ ७२८ ॥
2.728 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गोरक्षो गोपनारङ्गौ ।गां रक्षति गोरक्षः ।गोपे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा -गोरक्षनाथः क्षिणुता मघानि ।नारङ्गो वृक्षः ।जिगीषा तु जयस्पृहा ।व्यवसाय: प्रकर्षश्च ।जे तुमिच्छा जिगीषा ।जयस्पृहायां यथा-षड्विधं -बलमाधाय प्रतस्थे दिग्जि गीषया ।व्यवसाये यथा-सुप्रज्ञस्याजिगीषस्य कार्यसिद्धिः सुदुष्करा ।प्रकर्षः उत्कर्षः ।तरीषः शोभना कृतौ ।भेलेऽन्धी व्यवसाये च ।तरत्यनेन तरीषः ।"कृतभ्यामोषः (उ०५५३) शोभना कृतो वाच्यलिङ्गः ॥ ७२९ ॥
2.729 · p. 60
metre not recognised
भेल: पवः ।अधिः समुद्रः ।व्यवसायः कार्यतात्पर्यम् ।ताविषोऽब्धिसुवर्ण योः ।स्वर्गे च ।तबीति ताविषः ।"तवेर्वा" इति ईषः ।(३०५५०) त्रिष्वपि यथा-रत्नाश्रयो निरीहाणां ताविषोऽपिविषोपमः ।नहुषो राजविशेषे नागभिदयपि नाते नहुषः ! "ऋप नहि हनि उषः (उ०५५७) राज विशेषे यथा-अधर्माच्चैव नहुषः प्रतिपेरे रसातलम् ।नागभित् सर्पभेदः ॥ ७३० ॥निकषः शाणफलके ।निकषन्त्यत्र निकषः ।" गोचर संचर-घम् " १५!तृतीयः काण्डः प्रत्यूषः स्याद्वसो प्रातः प्रदोषः कालदोषयोः ।परुषं कर्बुरे रूक्षे स्यान्नीष्ठुर वचस्यपि ॥ ७३२ ॥
2.732 · p. 60
metre not recognised
पीयूषममृते नव्य सूतधेनोः पयस्यपि ।पुरुषस्त्वात्मनि नरे पुन्नागे चाथ पौरुषम् ॥ ७३३ ॥ १ ॥ ५५ ॥
2.733 · p. 60
अनुष्टुप्
इति षः यथा--प्रादुःषन्ति विशेषाहेम्नां निकषोपलं (निकाषा) निकषा यातुमातरि ।यातूनि रक्षांसि तेषां माता तत्र यथा-दितिरदिति ईनुकढुनिकषावनिताश्च मातरः प्रोक्ताः ।निमेष निमिषो नेत्रमोलने काळ भिद्यपि ।निमेषणं निमेष धन ।“स्थादिभ्यः कः ,,५३३१८२ ।इति के निमिषः ।कालमेरे तूपचारात् ।नेत्रमोलने यथा-आराधितोद्वामतुरप्सो भिश्च के प्रजाः स्वाः सनिमेषचिह्नाः ।अनिमेषमविरामा रागिणां सर्वरात्रं नवनिधुवन लोलाकौतुकेनाभिवीक्ष्य ।कालभिदि यथा-निमेष मात्रादव ध्य च व्यथां ।सहोत्थितः सैनिकहर्षनिः स्वनैः ।एवं निमिषोऽपि ॥ ७३१ ॥
2.731 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly मालिनी: pāda 1, syllable 3 मे (wrong syllable)
प्रत्यूषः स्याद्वसौप्रातः ।प्रत्यूषति रुजति प्रत्यूषः ।अष्टौ वसवः तेषु मध्ये एकस्य प्रत्युष इति नाम प्रातः प्रभाते पुंकोवः ।तत्र यथा-प्रत्यूषेषु स्फुटित कमला मोदमैत्रो कषायः ।प्रदोषः काल दोषयोः ।प्रारब्धा दोषा अत्र प्रकृष्टो वा दोषः प्रदोषः ।दोषवाय पे मंखः ।विष्वपि यथा-तमः स्वभावास्तेप्येनं प्रदोष मनु गामिनः ।परुषं करचुरे रुक्षेस्यान्निष्ठुर वचस्यपि ।पृणाति परूषं अप नहि हानि-उषः (उ०५५७) इत्युषः ।वायलिङ्गः सदृशेऽपि मङ्खः कबुरे सदृशे च यथा--विरक्त पन्ध्यापरुषं पुरस्ताद्यथा रजः पार्थिवमुजिहोते रुक्षे यथा-स्नेहसंगेपि पारुष्यं वर्तते ते करोमि किं ।निष्टुरे वचसि यथा अपि सपत्नजनेन च तेन वाग पाषा परुषाक्षरमीरिता ॥ ७३२ ॥
2.732 · p. 60
metre not recognised
पीयुसममृते नव्यमूतधेनोः पयस्यपि (धेनु पयस्यपि) ।पोयिः सौत्रः (पीय: सौत्रः) ।पीय्यते पीयूषं ।"स्खलि पलोत्युषः" (उ०५६०) अमृते यथा--अपि सुमुखिमयूषाः पश्य प युषरश्मेः ।नव्यसूतधेनोः पयमि यथा--पीयूषगण्डूषशतानि पायं पार्य स्वन्ति वनवासि गोपाः ।पुरुषस्त्वात्मनि नरे पुन्नागे च ।पृणाति पुरुष विदिपृभ्यां किदित्युषः (उ०५५८) ।पुरिशयनाद्वा पृषोदरादित्वात् ।(३०२) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःऊर्दवविस्तृत दोः पाणि पुरुषोन्मान तेजसोः ।पुंसः कर्मणि भावे च महिषी नृप योषिति ॥ ७३४ ॥
2.734 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
सैरिभ्यामौषधीभेदे मारिषस्त्वार्यशाकयोः ।मारिषा दक्षजननी मृगाक्षी मृगलोचना ७३५ ॥
2.2562 · p. 60
अनुष्टुप्
आत्मनि यथा-तद्दर्शिनमुदासीनं त्वामेव पुरुषं विदुः ।नरे यथा -तरसेव कोपि भुवनैकपुरुष पुरुषरतपस्यतितपनजगतीम् ।पुन्नागो वृक्षः ।पञ्चदस्त प्रमाणेऽपि मङ्खः ।यथा-उद्ध्वबाहुरूद्वपदः ।प्रपदाभ्यां प्रति ष्टितः ।पञ्चारदिनदेशपदः पुरुषो विंशशतांगुलः ।अथ पौरुषम् ।ऊर्दध्व विस्तृत दोः पाणि पुरुषोन्मान तेजसोः ।पुंसः कर्मणि भावे च ।पुरुषः प्रमाणमस्य पौरुषम् ॥ ७३३ ॥
2.733 · p. 60
metre not recognised
"हस्ति पुरुषाद्वाण" पुरुषस्येदं वा ।पुरुषस्य भावः कम वा ।"पुरुषहृदयादसमासे" ७१ ॥ ७० ॥इत्यण् उदध्व विस्तृत दोः पाणि पुरुषोन्माने वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-कारयेत्पौरुषी वेदिं दर्शिकी मग्निसंयुताम् ।तेजसिंपराक्रमे यथा-वितन्यते तेन नयेन पौरुषं ।पुरुषस्य कर्मणि भावे च यथा-बुद्धिपौरुष हीनानां जीविके ति बृहस्पतिः ।महिसी नृप योषिति ।सैरिभ्यांमौषधी भेदे ।मह्यते महिषी ।“मह्यविभ्यां टित (२०५४७) इती घः ।त्रिवपि यथा-आक्रान्तं महिर्ष भिरेव शयनं त्वद्वि द्विषां मन्दिरे राजन् सैव चिरन्तनप्रणयिनी शून्येऽपि राज्यस्थितिः ॥ ७३४ ॥
2.734 · p. 60
metre not recognised
मारिषस्त्वार्यशाकयोः ।मर हिंसायां, मृणाति मारिषः ।"अमिमभ्याणि दितीमः” (उ०५४९) ।आर्ये यथा-----मारिष भवतः कुतूहलमीदृशमेवैतत् शाकं शाकभेदः ।मारिषा दक्ष जननी ।दक्षस्यमुनेजननी दक्ष जननी ।मृगामी मगलोचना ।त्रियामेन्द्रवारुणी च ।मृगस्येव अक्षिणी अस्याः मृगाक्षी ।"सवथ्यक्षण:- स्वाङ्गे ७-३.१२६" इति टेडी: ।मृगो नक्षत्र मेदोऽक्षि अस्था वा ।"मणोऽप्राण्यङ्गे' ७-३-८४इति अतिगौरादित्वाङ्गीः ।मृगालोचनायां यथा केनाप्यत्र मृगाक्षि राक्षसपतेः कृत्वा च कण्ठाटवीम् ॥ ७३५ ॥
2.735 · p. 60
metre not recognised
त्रियामा रात्रिः ।तृतीयः काण्डः … (३०३) त्रियामेन्द्रवारुणी च रक्तातो रक्तलोचने ।चकोरे महिषे क्रूरे पारावतेऽथ रौहिषः ॥ ७३६ ॥
2.736 · p. 60
metre not recognised
मृगकत्तृण मत्स्येषु विश्लेषस्तु वियोजने ।विधुरे चाथ शुश्रूषोपासनाश्रवणेच्छयोः ॥ ७३७ ॥
2.737 · p. 60
अनुष्टुप्
शैलषः स्यान्नटे बिल्वे संहर्षः पवने मुदि ।स्पर्धयां च समीक्षातु ग्रन्थभेदे समीक्षणे ॥ ७३८ ॥
2.2568 · p. 60
अनुष्टुप्
इन्द्रवारुणी लताभेदः ।रक्ताक्षो रक्तलौचने ।चकोरे महिषे करे पारावते (पारापेते) ।रक्त अक्षिणी यस्य स रक्ताक्षः ।रक्तलोचने करे च वाच्य लिङ्गः ।तयोर्यथा-विपक्ष वीक्षणाअज्ञे रक्ताक्षो राक्षसेश्वरः ।चकोरे महिये पारावते च यथा क्षणं कौतुकसक्ताक्षरक्ताशो वीक्ष्यते न कैः ।अथ रौहिषः ।मृगकत्तृणमत्स्येषु ।रोहति रोहिषः ।"रुहे वृद्धिश्च" (उ०५. ४८) इती षः ॥ ७३६ ॥
2.736 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मृगो मृगभेदः ।तत्र तथा -कृष्णसाररुरुरोहिषाकुलं केकिकोकिळकुलारवावृतम् ।कत्तण तृणजातिः ।तत्र पुरुकोबः ।तत्र यथा-- योषा सस्वस्वपिषि रोहिषकायमाने ।मत्स्ये मत्स्यभेदे यथा--अदृष्टातिशयो नित्यानुभूतं बहुमन्यते मन्यते रोहिषस्तुण्यश्चण्डो(तुंडी)मपिमहोदधिं ।विश्लेषस्तु वियोजने, विधुरे च ।अथ विश्लेषणं विश्लेषः ।वियोजनं पृथग्भावमात्रम् ।विधुरमिष्टवस्तुवियोगः ।वियोजने यथा-अदृश्यतत्वचरणारविन्द विश्लेषदुःखादि बबद्धमौ नम् ।विधुरे यथा आस्तांदूरेण विश्लेषः ।प्रियामालिङ्गतोपि मे ।स्वेदः किन्न सरिन्नाथो रोमाञ्चः किन्नपर्वतः ।शुश्रषोपासनाश्रवणेच्छयोः ।श्रोतु मिच्छा शुश्रूषा ।उपासनायां यथा-तस्मै शशम प्रणिपत्य नन्दी शुश्रूषया शैलसुतामुपेतां ।श्रवणे छायां यथा शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणन्तथा ॥ ७३७ ॥
2.737 · p. 60
रथोद्धताtwo metres in one verse
शैल्पः स्यान्नटे बिल्वे ।शलति शैलुषः "कोरदूषेति साधुः ।(३. ५६१) नटे यथा-अधोपपत्तिछलनापरो परामवाप्य शशष इवैष भूमिका ।बिल्वः श्रीफलम् ।सहर्षः पवने मुदि ।स्पर्द्धायां च ।संहृष्यत्यनेन संहर्षणं वा१ विशेषस्तु ब्यकताववयवेऽपि च आधिक्ये चाथ ।(३०४) अनेकाथसंप्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःअलसः स्याद्रुमभेदे पादरोगे क्रियाजडे ।अलसा तु हंस पदयां नगौको बद गौकसः ॥ ७३९ ॥
2.739 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 म (wrong syllable)
विहंग सिंह सरभाः आश्वासः स्यात्तु निवृत्तौ ।आख्यायिका परिच्छेदेऽपीष्वासोधन्वधन्विनोः ॥ ७४ ॥
2.74 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
उच्छ्वासः प्राणनेश्वासे गधबन्धान्तरेऽपि च ।उत्तंसः शेखरे कर्णपूरे चापि वतंसवत् ॥ ७४१ ॥
2.741 · p. 60
अनुष्टुप्
संहर्षः ।पवनो वायुः ।मुदि यथा-वल्लमालोकनं कस्य संहर्ष न प्रवर्षति ।स्पर्धयां च यथा- संहर्षिणा सह गुणाभ्यधिकैर्दुगसम् ।समीक्षा तु ग्रन्थ भेदे समीक्षणे ।समीक्यतेऽनया समीक्षणं वा समोक्षा ।द्वयोर्यथा-समीक्षा विचक्षणः ।अथ सान्ताः ॥ ७३८ ॥
2.738 · p. 60
metre not recognised
अलसः स्याद्रमभेदे पादरोगे क्रिया जडे ।अलप्ति अलसः ।“तप्यणि" इत्यसः ।न लसति वा ।द्रमभेदो अशोक वृक्षः ।पादरोगे यथा- अलसितचरणाग्नः कर्दमैः प्रावृषेण्यैः ।क्रियाजहे वाध्यलिङ्गः ।तत्र यथा- वपुरलसलसद्वाहुलक्ष्म्याः पुनातु ।अलसा तु हंसपदयां ।हंसपदी औषधिः ।नगौको वद गौकसः ।विहंग सिंह सरभाः ।गोनगश्च वृक्षो गिरिः ।तत्र ओकोऽस्य ।अगौकानगोकाः ॥ ७३९ ॥विहंगः पक्षी ।सिंहः केसरी ।सरभोऽष्टापदः ।आश्वासः स्यात्त निवृत्तौ ।आख्यायिका परिच्छेदेऽपि ।आश्वासनं आश्वासः ।निर्वृतिधृतिः ।द्वयो यथा- आख्यायिके वसाश्वासा सुवक्त्रा च मृगेझणा ।इष्वासो धन्वध विनोः ।इषून् अस्यति इष्वासः ।धन्वनि ।'क्लीनः ।धन्विनि वायलिङ्गः ।धन्वनि यथा- पलायत परित्यक्त महेष्वासा वसाचमः ।धन्विनि यथा-- नाशितं विद्विषां सैन्यमिष्वासैरिघुवर्षिभिः ॥ ७४० ॥
2.740 · p. 60
metre not recognised
उच्छ्वासः प्राणने श्वासे गद्यब न्धान्तरेऽपि च ।उच्छ्वासनं उच्छ्वासः ।प्राणनं जीवनं ।मायुरित्यर्थः ।श्वासः पवनश्वसितं ।तयोर्यथा-देहान्तर्यावदुच्छ्वासस्तावद्धर्म विधेहि भो ।गयबन्धान्तरे यथा-गद्यपद्यमयीचम्पूः साङ्कोच्छ्वासा च वर्ण्यते ।उत्तंसः शेखरे कर्णपूरे चापि (प्य)वतंसवत् ।भूषतसुण् अलङ्कारे उत्तंसयति उत्तंसः ।अवततृतीयः काण्डः(३०५) उदचिरुत्प्रभेऽग्नौ च कनीयाननुजेऽल्पके अतियूनि कीकसस्तु कुमौ कीक समस्थनि ॥ ७४२ ॥
2.742 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
तामसः सर्पखलयोः तामसी स्यान्निशोमयोः ।त्रिस्त्रोता जाहवी सिन्धुभिदोरथ दिवौकसौ ॥ ७४३ ॥
2.743 · p. 60
अनुष्टुप्
न्यतेऽवतंसः ।व्यवाभ्यांतनेरीचवेरितिसः ।वावाप्योरिति अवस्यवादेशः ।अवतंसोऽपि ।त्रयोऽपि पुनपुंसकाः ।शेखरः शिरोमाल्यम् ।कर्णपूरः कर्णा भरणम् ।द्वयोर्येथा- उत्तस कौतुक रसेन विलासिनोना लूनानि यस्य न नखै रपि पल्ववानि ।वतंसः शेखरे यथा-- उज्यागमें न ववर्तसितमल्लिकानां ।स्नाता नुवासित विकुंचितकुंतलानाम् ।कर्णपूरे यथा- वतंसयन्ती नयनं मृगाक्षी कटाक्ष लक्षैर्मुहुगेक्षते मां ।अवतंसो द्वयोर्यथा- गणा न मेरुप्रसवावतंसाः ॥ ७४१ ॥
2.741 · p. 60
metre not recognised
उचिरुत्प्रभेऽग्नौ च ।उद्गता ऊर्दू या वा अर्चिरस्य उदर्चिः ।उत्प्रमे वाध्य-- लिङ्गः ।तत्र यथा- स्फुरन्नुदर्चिः सहासा तृतीया दक्ष्णः कृशानुः किल निष्पपात ।भग्नौ पुंसि तत्र वाच्यलिङ्गः ।प्रक्षिप्योदचिर्ष कक्षे शेरते तेऽभिमारुतं ।कनीयाननुजेऽल्पके ।अतियूनि ।अतिशयेनऽल्पो युवा वा कनीयान् ।“गुणाङ्गादेष्ठे यमू' ७३ ॥ ९ ॥इति ईयसौ अल्प यूनोः कत्वेति कनादेशः ।अनुजेऽतियुने च यथा-- कलत्र वाहनं बाले कनीयांसं भजस्व मे ।अल्पके वायलिंगः ।तत्र यथा-- रजः कणैः कनीयोभिरयो भिरिव तापितैः ।दक्षिणानिक निधूतैः (निर्मातः) स्पृष्टा कष्टं हि जीवति ।कोकसस्तु कुमौ ककते क कसः ।“फनसता मरसादयः" (उ०५७३)• इति साधुः ।की इति अव्यक्तं कसति वा ।कृमिः कोटः ।यथा-कीकसा: कृमयोऽणवः ।कीकसमस्थ- नि ।यथा-सद्यः पाटित कंठकीकस कणा कीर्णा शदंशस्थलीम् ।स्वेनेभाजिनपल्लवे नमु दितः प्रस्फोटयद धूर्जटिः ॥ ७४२ ॥
2.742 · p. 60
metre not recognised
तामसः सर्पखलयोः ।तमोऽस्त्यस्य तामसः ।"ज्योत्स्नादित्वात्" अण ।(७१२ ।३४) खले वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-दुश्चेष्टितै निजैरेव तामसो हि मलीमसः ।तामसो स्यान्निशोमयोः ।निशायां यथा-हा षिक् सा किल तामसी शशिमुखी दृष्टा मया यत्र सा ।उमा गौरी ।विस्त्रोता जाह्नवी पिन्धुभिदो ।त्रीणि स्त्रोतांसि यस्या सा त्रिस्त्रोता ।(३०६) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः द्वितीयो विभागःचातक स्त्रिदश्चापि दीर्घायुनींवके द्विके ।मार्कण्डे शाल्मलि तरौ नभसस्तु नदीपतौ ॥ ७४४ ॥
2.744 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गगने ऋतु भेदे च पनसः कपिरुग्भिदोः ।कण्टके कण्टकि फले प्रचेतो वरुणे मुनौ ॥ ७४५ ॥
2.745 · p. 60
अनुष्टुप्
जाहव्यां यथा-अङ्गुष्ठ निष्ठ्यूतमिदोर्दध्वमुच्चैस्त्रिस्त्रोतसः सन्तत धारमम्मः ।सिन्धुभित् नदीविशेषः ।तत्र यथा-तिस्त्रस्त्रिस्त्रोतसस्तीरे संक्रीडन्ते मृगी दृशः ।अथ दिवौकसौ ।चातकस्त्रिदशश्चापि ।दिवि ओकोऽस्य दिवौकाः ।पृषो दरादित्वात्" अकारागमः ।वृत्तिविषये अकारान्तो वा दिव शब्दः १७४३ ॥
2.2582 · p. 60
metre not recognised
चातके यथा-क्रियते नीरदैरेव वितृष्णत्वं दिवौकमाम् ।त्रिदशे यथा-तस्मिन् विप्रकृताः काले तारण दिवौकसः ।दीर्घायुर्जीवके द्विके ।मार्कण्डे शाल्मलि तरौ ।दिर्घमायुरस्य दीर्घायुः ।जीवको दीर्घजीवी ।सत्र वाच्य लिङ्गः ।तत्र यथा--दीर्घायुभेजतेऽन्ध यष्टिपदवीं श्रीनाचिराजः-कविः ।द्विकः काकः ।मार्कण्ड ऋषिः ।नमसस्तुनदीपतौ ।गगने ऋतु भेदे च ।णभच् हिंसायां, नभ्यति नभसः ।"तप्यणि" (उ०५६९) ।इत्य सः नदीपतिः समुद्रः ॥ ७४४ ॥
2.744 · p. 60
metre not recognised
गगने यथा. वृक्षा ध्वनन्ति नभसंगम संगमेन ।अत्र हि नभसे गमनेन गच्छन्ति नभसङ्गमा पक्षिणः ।ऋतुभेदः प्रावृट् ।पनस: कपिरुग्मिदोः ।कण्टके कण्टकि फले ।पन्यतेऽनेन पनसः ।"तप्यगि" (उ०५६९) इत्यसः ।कपिभेदः कपि विशेषः ग्भेदः रोगविशेषः ।कण्टक स्तीक्ष्णाम्रो वृक्षावयवः रोमाञ्चो वा कण्टकिकलो वृक्षविशेषः तत्र पुलोदः ।तत्र यथा सरसपनसमायैर्वृत्तिः ।सुखोपन्तैः फलैः ।प्रचेता वरुणे मुनौ ।हृष्टे ।प्रकृष्ट प्रसन्नं प्रहृष्टं वा चेतोऽस्य प्रचेताः ।दृष्टे वायलिङ्गःवरुणे यथा कि चायमरिदुर्वारः पाणौ पाशः प्रचेतसः ।मुनौ यथा प्राचेतसे न जगदे रघुवीर वृत्तम् ।अत्र हि-प्रचेतसो मुनेर पत्यं प्राचेतसो बाल्मीकिः ॥ ७४४ ॥
2.2584 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
हुण्टे यथा-प्रचेता वल्लभे दृष्टे को हि न स्यात्सचेतनः ।पायसः श्रीवासे ।तृतीयः काण्ड हृष्टे पायसः श्रीवासे पायसं परमान्नके ।वीभत्सो विकृते क्रूरे रसे पार्थे घृणात्मनि ॥ ७४६ ॥
2.746 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
बुक्कसी कालिका नील्योः बुक्कसो श्वपचेऽधमें ।मानसं स्वान्त सरसोः रभसो वेगहर्षयोः ॥ ७४७ ॥
2.747 · p. 60
अनुष्टुप्
राक्षसी कौणपी दंष्ट्रा रोद इव तु रोदसी ।दिवि भुन्युभयोश्चापि लालसो लोलयाश्चयोः ॥ ७४८ ॥
2.748 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 द (wrong syllable)
पायसो दुमक्षारस्य विकारः स्रतिः पायसः ।श्रीवासः सरलद्रवः ।पायमं पर मान्न के ।पयसि संस्कृतं पायसम् ।"संस्कृते भक्ष्ये"(६-२-१४०)इत्यग् ।'क्लब: यथा-पायसं वायसेभ्योऽपि दीयते शकुनार्थिना ।बीभत्सो विकृते करे रसे पार्थे घृणात्मनि ।बीभत्सते बीभत्स्यते वा बीभत्सः ।रसे पार्थे च पुंसि ।शेषेषु वायलिङ्गः ।विकृते यथा-बीभत्सास्थिभिरुत्फणा च भयकृन्मात स्तुगया ।करे यथा-कथं वा बीभत्सं- चरत मिदमार्येण विहितम् ।रसे पार्थे च यथा-बीभत्सोऽप्यतिवीरः पार्थोऽपार्थप्रवृत्तिः स्यात् ।धृणात्मा= जुगुप्सात्मकः ।तत्र यथा-बीभत्सः कच्छदेशो य मच्छभल्लशते तः ॥ ७४६ ॥
2.746 · p. 60
metre not recognised
बुक्कसी कालिका नील्योः ।बुक्कयते बुक्क्रप्सो ।“ फनसतामरसादय" (उ०५७३) इति साधुः ।बुक्कास्यते वा ।कालिका योगिनी ।नीली ओषधिः ।बुक्कपः श्वपचेऽधमे ।अधमे वाच्यलिङ्गः द्वयोर्यथा-भवन्ति बुक्कसा एवं ब्रह्मस्त्री-भ्रूणघातकाः ।मानसं स्वान्तसरसोः ।मन एव मानसम् ।"प्रज्ञादित्वात्" (७-२-१६५) अण् ।मानस्यति वा ।द्वयोर्यथा- निरस्तगाम्भी र्यमभास्त पुष्पकः प्रकम्पयामास न मानसं न सः ।रभसो वेग हर्षयोः ।रमन्तेऽनेन रभसः ।“दिवादि रभीति किदसः" (उ०५७२) स्त्रो पुंसः ।वेगो. रंहस्त्वरा वा ।रंहसि यथा-समितो भिसादुपागतं-सगदः सम्प्रति पत्तु मर्हसि ।त्वरायां यथा-अतिरभसकृतानां कर्मणामा विपत्तर्भवति हृदयदाही शल्यतुल्योविपाकः ।इर्षे यथा-मालिङ्गितः सरम सन्तरलायिताझ्या ॥ ७४७ ॥
2.2589 · p. 60
वंशस्थम्metre not read in every line
राक्षसी कौणपी दंष्ट्रा ।रक्षस इयं राक्षसी ।रक्ष एव वा ।"प्रज्ञादित्वात्" ।(७-२.१६५) मण् ।योर्यथा-दुःखाकरोति नो केषामुद्गच्छन्तीह राक्षसी ।(३०) अनेकार्थसंग्रहः सटीक : द्वितीयो विभागःतृष्णातिरेक औत्सुक्ये वरीयान् श्रेष्ठ योगयोः ।अति युन्यति विस्तीर्णे वायसः स्त्वगरौ द्विक १७४९ श्रीवासे वायसी काकोदुम्बरी काचमाच्यपि ।वाहसोऽजगरे वारिनिर्याणमुनिषण्णयोः ॥ ७५० ॥
2.750 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
तद्भवादिष्वपि मङ्खः तत्र वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-राक्षसीमकृतरक्षितप्रजस्ते पसाधिकबिभीषणां पुरीं ।रोद इव तु रोदसी ।दिवि भुन्युभयोश्चापि ।रुदन्त्यत्ररोदः ।“असित्यस्" ।स्त्रीक्लीबः ।“गौरादित्वात्" स्त्रियांयां रोदसी ।त्रिष्वपि यथा-रोदः कुक्षिम्भरिध्वानैर्दध्वरे विजयानकैः ।खः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसी कन्दरः कुतोदयसमरोदधेरयमभूदर्वः पुरः ।रोदसीत्यव्ययमपि ।लालसो लोलयाञ्चयोः ।तृष्णातिरेक औत्सुक्ये ।कालपीति लालप्तनं वा लालसः ।चतुष्वर्थेषु ।लोले वच्यलिङ्गः ।शेषेषु नो पुंसः ।लोले यथा-छायां निजस्त्री चटु लालसानां मदेन किंचिच्चटु लालसानां ।याञ्चायां तृष्णातिरेके औत्सुक्ये च यथा - सा गताद्यविषयेषु लालसा वर्तते त्वाय तुदेव (सदैव) लालप्ता ।बुद्धिरस्ति तव चश्चलालसा प्राप्त सार पर विकलालसा ।अत्र प्रथमो याश्चायां तृष्णातिरे के च ।द्वितीयस्त्वौत्सुक्ये । ७४८ वरीयान् श्रेष्ठ योगयोः ।अतियुन्यति विस्तीर्णे ।अतिशयेन वरो वरीयान् ।अतिशयेन उरुर्वा ।“ईयसिप्रिय स्थ रेति" वरादेशः ।य गे पुंसि ।अन्यत्र वाच्यलिङ्गः ।श्रेष्ठे अतियुनि च यथा अस्मिन् स्वयंवरेदेवि ।वरीयांसं वरं वृणु ।योगे यथा-वरीय न् परिघः शिवः ।अतिविस्तीर्णे यथा-उर्वी महो वारिततो वरीयो वरिष्ठमाकाशमातोपितत्त्वं ।वाय सस्त्वगरौ द्विके ।श्रीवासे ।क्यते वायसः ।"सृवयिभ्यां गिदित्यसः" ।(उ०५७०) वय एव वा ।"प्रज्ञादित्वाद" ७ ।२ ॥ १६५ ॥
2.2591 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly रथोद्धता: pāda 2, syllable 7 वि (wrong syllable)
श्रीवास वाचि प यस शब्दस्य वा "जपादित्वात्" ॥ २ ।३ ।१०५ वत्वं ।
2.2592 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 वे (wrong syllable); pāda 3, syllable 6 क (wrong syllable)
अगरुः काकतुण्डः ।श्री. वासः सरलद्रवः ।तयोर्यथा-वायसः कायसौगन्ध्यं विधत्ते घनिनां क्षणात् ।दिके काके यथा-वायस नय नमिदास्तेशंकितमनिशं दुरात्मनां चेतः १७४९ ।वायसी काकोदुम्री काचमाच्यपि ।वयसः (वायसः) पक्षिणः, इयं वायसी ।काकोतृतीयः काण्डः(३०९) विलासो हावे लीलायां विहायो व्योमपक्षिणोः ।श्रीवासः स्याद्वृकधूपे कमले मधुसूदने ॥ ७५१ ॥
2.751 · p. 60
metre not recognised
श्रेयसी गज पिप्पल्यामभया रास्नयोरपि ।समासः समथेनायां स्यात् संक्षेपंक पदययोः ॥ ७५२ ॥
2.752 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 पद (syllable split)
सप्ताचिः क्रूरनेत्रेऽग्नौ साधीयानतिशोभने ।अतिवाठे साहसन्तु दमे दुष्करकर्मणि ॥ ७५३ ॥
2.753 · p. 60
अनुष्टुप्
दुम्बरो वृक्षभेदः ।काचमाची ओषधिः ।वाहसोऽजगरे वारिनिर्याणमुनि षण्णयोः ।वहति वाहसः ।"वहियुभ्यां वेति णिदसः” (उ०५७१) वाहं गति (राति) स्यति वा ।वारिनिर्वाणं वारिप्रवाहः ।सुनिषण्णे वाच्यलिङ्गः ।तत्र अजगरे च यथा-निरुत्साहेशयालौचवाहसे साहसं कुतः ॥ ७५० ॥
2.750 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विलासो हावे लीलायां ।विलसत्यनेन विलसनम्बा विलासः ।हावो लोला च स्त्रीणां चेष्टाविशेषौ ।यद्भरतः ।हावः शृङ्गार भावाप्सौरम्पोक्तस्मितवी क्षितम् प्रियस्या नुकृत लीला श्लिष्टा वाग्वेष चेष्टितैः ।द्वयोर्यथा-विलासेन हि कामिन्यो मोह यन्ति मुनीनपि ।विहायो व्योम पक्षिणोः ।विजहाति विजिहीते वा विहा… याः ।“विहायः सुमनसिति (उ०९७६) साधुः ।ब्योम्नि पुंक्लबः ।पक्षिणि पुसि ।द्वयोर्यथा-क्षणाद्विमानेन ययौं विहायसा विहाय सामांश इवा मित्तद्युतिः ।तुल्यां च कोलेन तना (दा) विहायसा-विहायसा तच्छुचमाश्रयद्वनं ।श्रीवासः स्यावृकधूपे कमले मधुसूदने ।श्रियोवासः श्रीवासः ।वृकधूपो धूप विशेषः ।त्रिष्वपि यथा श्रीवासो वासवस्यापि वल्लभः किं पुनर्नृणाम् ॥ ७५१ ॥
2.751 · p. 60
upajati 12two metres in one verse
श्रेयसी गन पिप्पल्यामभया रास्नयोरपि ।अतिशयेन प्रशस्या श्रेयसी ।"गुणांगाद्वेष्ठेयसू ७ ।३ ॥ ९ ॥
2.2598 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
इति श्रादेशः ।तिस्त्रोप्योबधयः ।समासः समर्थनायां स्यात् संक्षेपैक पद्ययोः ।समसन समस्यन्ते पदान्यत्र वा समासः ।समर्थना समाप्तिः ।तत्रयथा-शास्त्र समासेऽपि मंगलं कार्य ।संक्षेपे यथा प्रोहिास समासौ च साभिप्रायत्वमेव च ।ऐकपा पदानामेकार्थीभावः ।तत्र यथा-चार्थेद्वन्द्वः समासो हि सहोक्ताविष्यते बुधैः ॥ ७५१ ॥
2.751 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: यथा प्रोहिास समास
सप्ताचिः क्रूरनेत्रेऽग्नौ ।सप्त अचिंषोऽस्य सप्तार्चिः ।पुंसि ।(३१०) अनेकाथसंग्रहः सटीकः द्वितायो विभागःअविमृश्यकृतौ धायें सारसं सरसीरुहे ।सारसः पुष्कराख्येन्दोः सुमनाः प्राज्ञ देवयोः ॥ ७५४ ॥
2.754 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
जात्यां पुष्पे सुमेधास्तु ज्योतिष्मत्यां विदुष्यपि ।सुरसः स्वादौ पर्णासेऽप्यत्यूह श्चित्र मेखले १७५५ ॥
2.2602 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 दौ (wrong syllable)
करनेत्रः शनैश्चरः ।द्वयोर्यथा यस्मात्सन्तापको युच्चैः सप्ताचिंश्चर्यतेजनैः ।साधीयानति शोभने ।अतिबाठे ।अतिशयेन साधुः साधीयान् ।अति शयेन बाढो वा ।"वाढान्तिकयोः साधनादौ" १७१४१३७ ॥
2.2603 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
इति साधादेशः ।वाच्यलिङ्गः ।दूयोर्या किमत्र साधोय इति प्रयत्नाद्विचार्य कार्य गुरु कार्यमा ।साहसंतु दमे दुष्कर कर्मणि ।अविमृश्य कृतौ धाट्र्ये ।सहसि बले भवं साहसं ।भवेऽश् ।सह एक वा ।प्रज्ञादित्वा दण् ७ ।२ ॥ १६५ ॥दमो दण्डश्चतुर्थोपायः ।तत्र यथा- दाप्यस्तूत्तम साहसं ।दुःकरकर्मणि यथा--न साहस मनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति ।भविमृश्य कुतो यथा-न खलु न खलु मुग्धे साहसं कार्यमेतत् ।घाट्ये यथा-उद्यता जयिनि कामिनी मुखे ते न साहसमनुष्ठितं-पुनः ।सारसं सरसीरहे ।सरसि भवं सारसं ।यथा-सरससारससारसमारणैर्विपिनमेतदितः सुरभीकृतं ।सारसः पुष्कराख्येन्दोः ।सरति सारसः ।सृवयिभ्यां णिदिति णिदेसः ।(उ०५७० ॥) पुष्कराख्यः पक्षिभेदः ।
2.2604 · p. 60
metre not recognised
तत्र यथा-दीर्घाकुर्वन् पटुमदकलं कृजितं सारसानां ।इन्दौ यथा--सिंचतीव सुधासारैः सारसः सरसैः करैः ।सुमनाः प्राज्ञ देवयोः ।जात्यां पुष्पे ।शोभनं मनोऽस्य सुमनाः ।सुष्टु मान्यते वा विहायः सुमनसिति साधुः ।प्राज्ञे वायलिङ्गः ।देवे पुंसि ।जात्यां पुष्पे च स्त्रीलिङ्गः ।पुष्पेप्रायो भूम्नि च ।चतुर्वपि यथा-मालती विमुख ३चैत्रो विकासीपुष्पसम्पदाम् ।अश्चर्य जाति होनस्य कथं सुमनसः प्रियाः (या) ।मुमेधास्तु ज्योति मत्यां विदुष्यपि ।शोभना मेधाऽनयाऽस्य वा सुमेधाः ।"मन्दात्याच्च मेधायाः" इ त्यम् समासान्ताः ।ज्योतिष्मती ओषधिः ।तत्र स्त्रियां विदषि वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-मुमेघा रण्यते नाये (ट्ये)रसपीयूषविचिभः ।तृतीयः काण्डः अस्यूहातु नीलिकायां, भाग्रहोऽनुग्रहे ग्रहे ।आसङ्गक्रमणयोश्चापि आरोहो¥य उच्छये ॥ ७५६ ॥
2.756 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
आरोहणे गजारोहे स्त्री कयां मानभिद्यपि ।कळहो भण्डने खड्गकोशे समा राहयोः ॥ ७५७ ॥
2.757 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 4 मा (syllables merged)
सुरसः स्वादौ पर्णासेपि ।शोभनो रसोऽस्य सुरसः ।स्वादौ वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा--एषा वृदोदरकृता सूरसा रसाला ।पर्णासोगुल्मभेदे-अर्जक विशेषः ।पर्णा ( तत्र ) स्त्रियामित्यन्ये ।मथ हान्ताः-अत्यूह श्चित्रमेखले ।अत्युहात अत्युहः ।चित्रमेखलः पक्षिविशेषः ॥ ७५५ ॥
2.755 · p. 60
metre not recognised
अत्यहा नीलिकायाम् ।अत्युह्यते अत्यहा ।निलिका ओषधिः ।आग्रहो. ऽनुग्रहे ग्रहे ।आसङ्गक्रमणयोश्चापि ।आग्रहणमाग्रहः ।अनुग्रहः प्रसाद ।ग्रहः स्वीकारः ।आसङ्गः आमक्तिः ।आक्रमणं आक्रान्तिः ।सर्वेषु यथा-- मृत्येषु विहिताग्रहः ।आरोहो देध्ये उच्छ्ये ।आरोहणे गजारोहे स्त्री कट्या मानभिदयपि ।आरोहत्यस्मिन् आरोहणं आगेहति वा मारोहः ।दैर्ध्यमायामः ।उच्य उधमानं ।तत्र यथा--आरोहपरिणाहाभ्यां व्याप्तव्योम दिगन्तरः ।आरोहणे यथा-आरोहमवरोइञ्च मुहुर्मुदति(मुहर्मुहरति) कुर्वती ।स्वदङ्गयष्टौ मदृष्टिनिश्चलापि कपीयते ।गजारोहे यथा-बाणाक्षिप्तारोहशून्यासना नां गजेत्युपलक्षणं ।तेनाऽश्वारो हेऽपि यथा-आरोहमाकृष्य महाप्रयत्नं विवेश शीघ्र पर सैन्यमखः ।स्त्रीकट्यां यथा-कामं कुरु वारारोहे देहिमे परिरम्भणम् ।मान भित् मानविशेषः ।तरोरधः स्कन्धेऽपि मंत्र ।यथा छायावन्तो गतव्याक्ला: श्वारोहाः फलशालिनः ।कलहो भण्डने खाकोशे समर राढयोः ।कल्यते कलहः ।“कपर टी (उ०५८९) त्यहः ।कलं हन्ति वा ।क्वचिदिति डः ।कलां जहाति वा ।डेड्यापोबहुलं नाम्नीति हस्वः ।पुंसि ।गौड स्तु भण्डने खड्गकोशोनाकलहं युद्धराढयो राहयो) रित्याह ।भण्डनं राटिः ।तत्र यथा-च्युतामिन्दोलेस्वारतिकलहभग्नं च वलयं ।वड्गकोशः प्रत्याकारः ।समरे संग्रामे यथा विलम्बितुं न खलु सहा मनस्विनो विधित्सतः कलह(३१२) अनेकार्थसंग्रहः सटीक :: द्वितीयो विभागःकटाहः स्यात्कूर्म पृष्टे कपरे महिषीशिशौ ।तैलादि पाकपात्रे च दात्यूहः कालकण्ठके ॥ ७१८ ॥
2.718 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
चातकेऽपि नवाहस्त्वाद्यतिथी नव वासरे ।निर्ग्रहो द्वारिनिर्यासे शेखरे नाग दन्तके ॥ ७५९ ॥
2.2609 · p. 60
अनुष्टुप्
निरूहो निश्चिते तकें वस्ति भेदेऽथ निग्रहः ।बन्धके भर्त्सने सोम्नि प्रग्रहः किरणे भुजे ॥ ७६० ॥
2.2610 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 त (wrong syllable)
मवेक्ष्यविद्विधः ।राढो देशविशेषः ॥ ७५७ ॥कटाहः स्यात्वूर्मपृष्ठे कपरे महि पीशिशौ ।तैलादिपाकपात्रे च ।कटति आवृणोति कटाहः ।“वृकटिशमिभ्यः आहः" (उ०५९१) ।कूर्मपृष्ठे यथा-न्यञ्चत्कर्मकटाहकोटिविचलदभूभागसंक्षा भतः ।कपरे यथा स्फुटितघटकटाहदुर्गमः कूपमार्गः ।महिष्याः शिशु-ढिम्भी महिषीशिशुः ।तैलादिपाकपात्रे त्रिलिङ्गः ।तत्र यथा-अस्मिन् महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिनेन्धनेन ।मासतु दर्वी परिघट्टनेन भूतानि कालः पचतिप्रसह्य ।दात्यूहः कालकण्ठके ।चातकेऽपि ।ददाति दात्यूहः (दत्यूह) ।कालकण्ठ कोजलरंकुः ॥ ७५८ ॥
2.758 · p. 60
metre not recognised
चातकेबपोहकः ।द्वयोर्यथा दात्यूह व्यूह के लोकलित कुह कुहारावकान्तावनान्ताः ।नवाहस्त्वादयतिथौनत्रवासरे ।नवं प्रथमं प्रत्यग्रं वा अहनेवाहः ।“अह" ७.३-११६ ।इति ।अट समासा न्ताः ।"महनियंह कलहा' इति पुस्त्वं ।माद्यतिथिः प्रतिपत् ।नवः प्रत्य प्रो वासरो नव वासरः ।निहोद्वारिनिर्यासे शेखरे नागदन्तके ।निरेति निर्यह: ।“निरइण् ऊहशिति ऊहशि ।"हिणोरग्विति व्यौ ॥ ४ ।३ ॥ १५ ॥
2.2612 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
इति यत्वं ।यूहिलौकिको धातुर्वा ।द्वारि यथा-निर्यहपर्य कतले निषण्णा ।निर्यासः क्वाथ रसः ।तत्र यथा-पञ्चकोलकनियूहः ।शेखरो गृहादेबहिर्निर्गतं दारु ।तत्र यथा स्थान्तरे यत्र गृहान्तरेषु वितदिनियूहविटंकनीडः ।शेखरोऽवतंसः इति मंसः ।यथा सरसकुसुमचित्रव्यूइनिर्यु हृद्यद्युतितरलललामाम्लानशोभोत्तमाङ्गः ।नागदन्तको भित्तिनिस्वातकीलकः ।तत्र यथा-नियूहकोल्लम्बिततारहारैः ॥ ७५९ ॥
2.759 · p. 60
metre not recognised
निरूहो निश्चिते तर्के वस्ति भेदे ।निष्क्रान्तं ऊहते निरूहणं वा निरू ।निरोहति वा ।पृतोदरादित्वात् निश्चितमिति भावे कर्मणि वा कः ।तकोंतृतीयः काण्डः(३१३), तुलास्त्रेऽश्वादिरश्मौ सुवर्णे हलि पादपे ।बन्धने वन्ध्यां प्रवाहो व्यवहाराम्बुवेगयोः ॥ ७६१ ॥
2.761 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
प्रवहो वायुभेदे स्याद्वायुमात्रे बहिर्गते ।प्रग्राहः स्यात्तुलाने वृषादीनां च बन्धने ॥ ७६२ ॥
2.762 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
वितर्कः ।तयोर्यथा-हेम्नो निरूहं कुरुते कलादः ।बस्तेरपानस्य भेदो बस्ति मेदः बस्तिविशेषः ।अथ निग्रहः ।बन्धके भसने सीम्नि ।निगृह्णाति निग्रहणं निगृह्यते अनेन वा निग्रहः ।बन्धकः आधिः ।तत्र यथा-धनि कस्याधमण्येन क्रियते निग्रहे गृहम् ।भर्त्सने तर्जने यथा-यत्साध्य स्वयमेव तुल्यमुभयोः पक्षे विरुद्धं च यत् ।तस्यांगीकरणेन वादिन इव स्यात्स्वा मिनो निग्रहः ।भर्सनेन दण्डोऽपि लक्ष्यते ।सीमा मर्यादा ।प्रग्रहः किरणे भुजे ।तुलासत्रेऽश्वादिरश्मों सुवर्णे इलि पादपे ।बन्धने बन्ध्यां ।प्रगृह्यतेऽसावनेन प्रमहणं वा ।प्रग्रहः ।सप्तस्वर्थेषु ।किरणे यथा-प्रमहा प्रह राजस्य तमसां निग्रहक्षमाः ।भुजो बाहुः ॥ ७६० ॥
2.760 · p. 60
metre not recognised
तुलासूत्रे यथा-प्रग्रह कलया पण्यं कलयन्ति वाणिजादपरे ।अश्वादिरश्मौ यथा--उत्तेरुरु तालखुरा वं द्रुताः ।श्लथीकृतग्रग्रहमचैतां बजाः ।सुवर्णहलिपादपः तमालपनः ।बन्धने यथा -प्रत्यार्थ प्रग्रहोऽक रिकारायां तेन भूभुजा ।बन्ध्यां हउहत्तस्त्रियां य पा-साध यन्ति अभिमानं हि परस्त्रोहरणान्नृपाः ।मानिना तूचिता कापि न प्रग्रहकलत्रता ।प्रवाहो व्यवहाराम्बुवेमयोः ।प्रवर्ण प्रवहत्यनेन वा प्रवाहः ।व्यवहारे यथा--लोकप्रवाह नोकामेत् न शो डाय समाचरेत् ।अम्बुवेगे अम्बुस्नो तसि ।यथा-प्रवाहोवारां यः पृषतलघुदृष्टः शिरसि ते ॥ ७६१ ॥
2.761 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रवहो वायु भेदे स्याद्वायुमात्रे बहिर्गते ।प्रवहति प्रबहः प्रवहणं वा ।गोचर संचरेति बाहुलकात् घः ।प्रग्राहः स्यात्तुलासूत्रे वृषादीनां च बन्धने ।प्रगृह्यते प्रयाहः ।प्राश्मि तुलासूत्रे इति अल विकल्पनात् घम् ।तुलासूत्रे यथा-तोलयन्ति जनाः पण्यं प्राहेण गृहे गृहे ।दृष्टमात्रं तु दृष्टयैव विर(३१४) अनेकाथसंग्रहः सटीका :: द्वितीयो विभागःपटहो वाध आरम्भे वराहो नाणके किरौ ।मेवे मुस्ते गिरौ विष्णौ वाराही गृष्टिभेषजे ॥ ७६३ ॥
2.763 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मातर्यपि विदेहस्तु निर्देहे मैथिलेऽपि च ।विग्रहो युधि विस्तारे प्रविभागशरीरयोः ॥ ७६४ ॥
2.764 · p. 60
अनुष्टुप्
लास्तोलयन्त्यलम् ।वृषादोनां च बन्धने यथा-प्रग्रहारेण संगृह्य शिथिलं क्ष्वेडना रवैः ।साधु वल्लभपालोऽयं विवर्तयिषते हयम् ॥ ७६२ ॥
2.762 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पटहो वाध आरम्भे ।पटे हन्यते पटहः ।कचिदिति डः ।पटति वा ।कप कटीत्यहः ।वाद्य पुंक्लीयः ।तत्र यथा-कुर्वन् सन्ध्याबलिपटहतां शूलिनः श्लाघनीयाम् ।आरम्भ आदिकम ।वराहो नाणके किरो ।मेचे मुस्ते गिरी विष्णौ ।वियते वृणोति वराहः ।वृकटि शमिभ्य आहः ।नाणकं रूपकादि ।किरी सूकरे यथा-विस्रग्धैः क्रियतां वराहपतिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले ।मेघो जलदः ।मुस्तः कन्दविशेषः ।गिरिः पर्वतविशेषः ।विष्णौ यथा--भ्रामैको बन्धु मिष्टं दिक्षुः ।सिन्धौ वाद्य मण्डलं गोराहः ।वाराही गृष्टिभे पजे ।मातर्यपि ।वराहास्येयं वाराही ।गृष्ट्याख्य भेषजम् यदाह विष्वक्सेन प्रिया गृष्टिबाराही बदरीत्यपि ॥ ७६३ ॥
2.763 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मातरि मातृभेदे यथा-वाराही घनघोरघर्घरवा ऐन्द्री च वज्रायुधा ।विदेहस्तु निर्देहे मैथिलेऽपि च ।विगतो देहोऽस्य विदेहः ।विदिखते वा ।निर्देहे वाच्यलिङ्गः ।'तत्र यथा-सपदि भवति जीवः कर्ममुक्को विदेहः ।मैथिळे यथा-तौ विदेह--नगरीनिव सिनाम् ।विग्रहो युधि विस्तारे प्रविभागशरीरयोः ।विग्रहण विगृह्यते वा विग्रहः ।युधि शरीरे च यथा-रक्तप्रताधितभुवः क्षतविग्रहाश्च स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः ।विस्तारे यथा — ाचष्टे विग्रहेणापि समये संग्रहेण च ।यः शिष्यबुद्धिमालक्ष्य सगुरुर्गुरुसत्तमः ।प्रवि भागो वाक्यं समासाद्यारम्भकः पदसमूहः ।तत्र यथा-अविग्रहा गतादि स्था यथा प्रामादिकर्मभिः ।क्रियासम्बध्यते तद्वत् कृतादिषु स्थिता ।तृतीयः काण्डः वैदेही पिप्पलीसोतारोचनासु वणिक् स्त्रियाम् ।संग्रहो बृहदुद्धारे ग्रहसंक्षेपयोरपि ॥ ७६५ ॥
2.765 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: ारे यथा — ाचष्टे
सुबहस्तु सम्यगबहे मुबहा सल्लकीद्रुमे ।रास्नाशेफालिकागोधापद्येलापर्णिकोसु च ॥ ७६६ ॥
2.766 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
इत्याचार्य श्रीहेमचन्द्रविरचितेऽनेकार्थसंग्रहे त्रिस्वरकाण्डः समाप्तः ॥ ३ ॥ ७६४ ॥
2.3 · p. 60
वैदेहो पिप्पलीसीतारोचनासु वणिक स्त्रियाम् ।विदेहा देवता मस्या विदेहस्यापत्यं वा वैदेही ।पिप्पला कणा ।सौत यां यथा-वैदेही तु कथं भविष्यति ह हा हा देवि धीरा भव ।रोचना रागद्रव्यम् ।वणिक स्त्रियां यथा-वैदेही न विदेह (विदेदि) हीति() विधवावाल्हीकपड्रैर्वपुः ।संग्रहो बृहदुद्धारे ग्रहसंक्षेपयोरपि ।संगृह्णाति संग्रहणं वा संग्रहः ।बहतः शास्त्रादेरुद्धारः साराकर्षणं बहदुद्वारः ।तत्र यथा-क्रियते सारसंग्रहः ।ग्रहः स्वीकारः ।तत्र यथा-शरदि समग्रकलानां कर्तव्यः संग्रहोधिनिभिः ।संक्षेपे यथा-आचष्टे विग्रहेणापि समये संग्रहेण च ।संचयेऽपि मंखः ।यथा-धनसंग्रहेण किं ते यदिह न भोगाय नैव दानाय ॥ ६५ ॥
2.65 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सुवहस्तु सम्यग्वहे ।सुष्ठु वहति सुवहः ।वाच्यलिङ्गः ।सम्यग्वहति यः सम्यग्वहः ।यथा-सुवहो हि बलोबईः कस्य न स्यात्सुखावहः ।सुवहा सल्लकोद्रुमे ।रास्नाशेफालिकागोधापद्येलापर्णिकामु च ।रास्नाद्याश्चतस्रोऽप्योषधयः ।सर्वेषु यथा-परोपकारसबुद्धिरवित्तेष्वपिदृश्यते ।उदीयुः कर्तुमारोग्यं सुवहा निवहायतः १७६६ ॥
2.2626 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
इत्याचार्यश्री हेमचन्द्रविरचितायामनेकार्थकरवाक रकौमुदीत्यमिधानायां स्वोपज्ञानेकार्थसंग्रहटोकायां त्रिस्वरकाण्डस्तृतीयः परिपूर्णः ॥ ३ ॥
2.3 · p. 60
श्राहेमसूरिशिष्येण श्रीमन्महेन्द्रमरिणा भक्तिनिष्ठेन टीकेयं तन्नाम्नैव प्रतिष्ठिता ॥ १ ॥
2.1 · p. 60
सम्यग्ज्ञान निधिर्गुणेर नवधिः श्रीहेम चन्द्रप्रमोग्रन्थे व्याकृतिकौशलं विलसति क्यास्मादृशां तादृशम् ।व्याख्यामः स्म तथापि तं पुनरिदं नाश्चर्यमन्तर्मनस्तस्याजसमपि स्थित(३१६)अनेकार्थसंग्रहः सटीकः : द्वितीयो विभागः॥अथ चतुर्थः काण्डः ।
2.2629 · p. 60
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 क (wrong syllable)
अङ्गारक उल्मकांशे महीपुत्रे कुरण्टके ।अङ्गारिका त्विाकाण्डे किंशुकस्य च कोरके ॥ १ ॥
2.1 · p. 60
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every lineimpossible sign sequence: गारिका त्विाकाण्डे
अलिपकः पिके भृङ्गे अलमकः पद्मकेसरे ।मधुके कोकिले भेके अश्मन्तकं मालुकाच्छदे ॥ २ ॥
2.2 · p. 60
metre not recognised
चुल्यां चाक्षेपको व्याधि निन्दके वातरुज्यपि ।आकल्पकस्तमो मोहग्रन्थावुत्कलिका मुदोः ॥ ३ ॥
2.3 · p. 60
अनुष्टुप्
स्य हि वयं व्याख्यामनुब्रूमहे ॥ २ ॥
2.2 · p. 60
यल्लक्ष्यं स्मृतिगोचरं समभवद दृष्टं च शास्त्रान्तरे तःसर्व समदर्शि किन्तु कतिचिन्नो दृष्ट लक्ष्याः क्वचित् ।मभ्यूह्यं स्वयमेव तेषु सुमुखैः शन्देषु लक्ष्यं बुधैयस्मात्स म्प्रास तुम्छरमलधियां ज्ञानं कुतः सर्वतः ॥ ३ ॥
2.3 · p. 60
metre not recognised
एकत्रापि कृताभिधेयविषये व्युत्पत्तिान्तरे कर्तव्या स्वयमेव दर्शितदिशानिर्वेदवन्ध्यर्बुदैः ।वर्णा चक्रमवर्णनं च न कृतं तत्रापि कार्य स्वयम् यत्कृत्स्नं प्रतिपा दनेन विवृतिः कामं वरीवृध्यते ॥ ४ ॥
2.4 · p. 60
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every lineimpossible sign sequence: व्युत्पत्तिान्तरे nearly शार्दूलविक्रीडितम्
अथ चतुर्थ चतुःस्वरकाण्डमारभ्यते ।तत्रादौ कान्ताः ।अङ्गारक उलमुकांशे महोपुत्र कुरण्टके ।अङ्गतेण्यं ग: ति आरे स्वार्थे के च अङ्गारकः ।विष्वपि यथा-महारकं विजानीयात्तता ङ्गारकरो विषम् ।अङ्गारिका त्विाकाण्डे किंशुकस्य च कोरके ।अङ्गमियर्ति अङ्गारिका ।द्वयोर्यथा-अङ्गारिकाः पश्य पुरोपकण्ठे ॥ १ ॥
2.1 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: गारिका त्विाकाण्डे
अलिपकः पिके भृते ।न लिम्पति अलिपकः ।कीचकादित्वात्साधुः ।द्वयोर्यथा-अलिपक कुलअल्पैराजुहावैष पान्थान् ।अलमकः पद्मकेसरे ।मधुके कोकिले भेके ।अलमत्यर्थमकति अलमकः ।पद्मकेसरे मधूके च यथा-अल मलमकश्चेतो हत्तुं स्वसौरभवैभवात् ।अश्मन्तक मालुकाच्छदे ।चुल्यां च ।अश्नुते अश्मं तं सीमन्तेति साधुः ।स्वार्थे के अश्मन्तकम् ।मालुका ज्छदो वृक्षः ।तत्र यथा-तोराश्मन्तकशम्बिचुम्बितमुखाः ॥ २ ॥
2.2 · p. 60
metre not recognised
चुल्यां च यथा--- अश्मन्तकान्तिकचलाचलकुम्भदासी ।तृणेऽपि तत्र पुंसि यथा-मुश्चाचतुर्थः काण्डः(३१७) आखनिकस्त्वाखुरिव किराम्बुदरचोरयोः ।उत्कलिका तु हेलायां तरङ्गोत्कण्ठयोरपि ॥ ४ ॥
2.4 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 2 ख (wrong syllable); pāda 3, syllable 3 लि (wrong syllable)
एडमूकोऽनेडमूक इवावाक् श्रुतिके शठे ।कटिल्लकस्तु वर्षाभ्यां पर्णासे कारवेल्लके ॥ ५ ॥
2.5 · p. 60
अनुष्टुप्