All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (4/30)
शरीरस्य तद्धि मन्दाय रोचते ।अलसे यथा-मानिन्या वपुषि पतन्ति सर्गमन्दे ।भाग्यवर्जिने यथा-निन्दन्ति नि दास्तव भाषितानि ।गजजातिप्रभेदे यथा-न मन्दजातियुधे शस्यते गज : ।अल्पे शारर्थे यथा - मन्द मन्दं नुदति पवनश्चानुकूलो यथा त्वाम् ।स्वैरे यथा म दैः पदैः रुचरिते हिं डिम्भः ।मन्दरते यथा मन्दे नार्यो न रज्यते ।खले यथा-द्विषन्ति मन्दाश्चरितं पिनाकिनः ॥ २२९ ॥
2.229 · p. 60
metre not recognised
मृतीक्ष्णे कोमले च ।मृद्यते मृदु “ इकाहषि" इति किदुः ।गुणे पुसि तवति वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-अथवा मृदु वस्तु हिसितुं मृदुनैवारभते हृतान्तकः ।रदो दन्ते विलेखने ।रदत्ति रदनं वा रदः ।अन् बाहूलकादल वा दन्ते यथा-उत्क्षिप्योच्चैः प्रस्फुरन्तं रदायामीषादन्तः कुञ्जरं शात्रवीयम् ।विलेखने यथा प्रियहीना हरयावनी रदैः ।विदा शानधियोः ।घेदन वेत्यनया वा विदा "मिदादित्वात्" अझ् ।बिन्दु वाट्शात्रोः रदक्षते ।बिंदु अवयवे चिन्दति बिन्दुः "भृमृतृत्सरि" इत्युः ।वेप्ति इत्येवं शीलो पा " विन्द्विच्छ्" इति साधुः स ।ज्ञातरि तु वाच्य लिङ्गः ।विषुषि यथा-चिरेण नाभि प्रथमोबिन्दवः ।मातरि यथा तथैव वैम्दवी कला ।अत्र च बयारेक्यस्मरणात् बिन्दुशब्देन शाताप्युच्यते ।रदक्षते यथा-अधरे बिन्दुः कण्ठे मणिमाला कुचयुगे शशतकम् ।शून्यार्थप्रकृतिभूमध्यतेजस्वपि इति मलः ।क्रमेण यथा-ओंकार बिन्दु संयुक्तम् ।बीजं बिन्दुःद्वितीयः काण्डः …(१३)शरद वर्षात्यये वर्षे, शादः कर्दमशः पयोः ।संविसंभाषणे ज्ञाने, संग्रामे नाम्नि तोषणे ॥ २३२ ॥
2.232 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
त्रियाकारे प्रतिज्ञायां, संकेताचारयोरपि ।संपद्धो गुणोत्करें, हारे स्वादुस्तु सुन्दरे ॥ २३३ ॥
2.233 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पताका च प्रकरीकार्यलक्षणाः अर्थप्रकृतयः पञ्चता पताः परिः कीर्तिताः ।अग्नीषामो प्रकृतिपुरुषो बिन्दुनादौ व नित्यो ॥ २३० ॥
2.230 · p. 60
metre not recognised
वेदिर लिमुद्रायां बुधेऽलंकृतभूतले ।विद्यते वेति वा वे दः "विदि: वृतेर्वा' इतिहः ।बुधो विद्वान् तत्र पुंसि ।अन्यत्र स्त्रियाम् ।अलंकृत: भूतले यथा-क्लप्तोपचारां चतुरस्रवेदी ।शब्दोऽक्षरे यशोगीयोक्ये खे श्रवणे ध्वनौ ।शपति शब्दः “शाशपि" इति दः ।शब्द्यते वा शब्दः ।अक्षरे यथा-शब्दाख्यायं यदपि किल ते यः सखीनां पुरस्तात् ।यशसि यथा-ततः समानीयसमानितार्थी इस्तौ स्वहस्तार्जितवीरशब्दः ।, शेषेषु यथा-जलान्तराणीव महार्णवौधः ।शबान्तराण्यन्तरयांचकार ॥ २३१ ॥
2.231 · p. 60
metre not recognised
शरद्घर्षात्यये ।वर्षे ।शृणाति शरद् "भृभसेरद् " स्त्रियाम् ।वर्षा यये. यथा-तपेन प्रो: शरदा हिमागमः ।बर्षे संवत्सरे यथा-परः सहस्राः शरदस्त. पांसि ।शादः कर्दमशष्पयोः ।शदल शातने ।शीयते शाद: "घा ज्यलादि इति णः ।कर्दमे यथा-आस्त्यानशादविलुठच्छपरीशतेषु ।शल्पे यथा-ययौ मृगाध्यासितशाबलानि ।संवित्संभाषणे झाने, संग्रामे नाम्नि तोषणे ।क्रियाकारे प्रतिक्षायां संकेताचारयोरपि ।संवेदः संविद्यतेऽस्थामनयेति वा संवित् स्त्रियाम् ।संभाषणे यथा-तदा पनान्ते कृतसंविदोस्तयोः ।माने यथा-अनेकान्तात्मकं वस्तु गोचरः सर्वसंविदाम् ।संग्रामे नाम्नि तीषणे च यथा-संविदा संविदं दधे भीमें संविदटापणीः ॥ २३२ ॥
2.232 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
क्रियाकारो व्यवस्थापन(१३८)अनेकार्थसंग्रहः सटीक:.11. .-1hमृष्टे सूदः सूपकारे व्यञ्जनेऽपि च सूपवत् ।स्वेदो धर्म स्वेदने चान्धो धकारेऽक्षिवर्जिते ॥ २३४ ॥
2.234 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: h
यथा ।संविदं लङ्घयेच्च यः ।प्रतिज्ञायां यथा विपक्षोच्छेद संविदा ।संकेते यथा-स राजलोकः कृतपूर्घसंवित् ।आचारे यथा-कथं तपोवनसंविदमतिका ता तत्र भवति ।संपद्धो गुणोत्करें हारे संपद्यतेऽनया संपत् स्त्रियाम् ।ऋद्धौ यथा संपदा सुस्थितंमन्यो भवति स्वल्पयापि यः ।गुणात्कर्षे यथा अकृष्टपच्या इव सस्यसंपदः ।हारो हारमेदः संपदाख्यः ।स्वादुस्तु सुन्दरे मृष्टे ।स्वद्यते स्वादुः "कुवा पाज" इति उण ।गुणे क्लीवः ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।सुन्दरे यथा-कृतिस्तु रामचन्द्रस्य सर्वा स्वादुः पुरः पुरः ॥ २३३ ॥
2.233 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मृष्टे रुच्ये यथा-- तृषा शुष्यत्यास्ये पिबति सलिलं स्वादु सुरभि ।सूदः सूपकारे व्यञ्जनेऽपि च सूपवत् ।सूदते सुद्यते वा सूतः ।सुन्वन्ति तेन सूपः ।"युसुकुरुतुभ्यः स्वादे सच" इति पः ।सूपकारे यथा-आदिशत् भरतः सूदान् सूपैः सोपायनैरिव ।व्याने यथा-सदस्वादन विचिकाहितः ।समुद्रसूप सघृतं सतेमनम् ।स्वेदो धर्ने स्वेदने, छ ।विद्यतेऽनेन स्वेदन वा स्वेदः ।धमें प्रस्वेदे यथा-स्वेदामः कि पुरुषाङ्गनानां चके पदं पत्रविशेषेषु केषु ।स्वेदने क्लेदेने यथा-वेदो देयो भवञ्चरे ।सात्विकभावेऽपि मङ्खः यथा आत्मनैव रुरुधे कृतिनेव स्वेदसंगि वसन अघनेन ।अथ धान्ताः " अन्धोऽन्धकारेऽक्षिजिते ।अन्धयति अन्धः अति वा ।"स्कन्द्य मिभ्यां ध" ।अन्धकारे पुक्लीवः ।अभिवजिते वाच्यलिङ्गः ।अन्धकारे यथा-अन्धो वृतेषु ककुभां वदनेषु चन्द्रः ।सान्द्रैः करविकिरतीव सुधाप्रवाहम् ।अक्षिघर्जिते यथा-अदृष्टमुखभङ्गस्य युक्तमन्धस्य याचितुम् ।अहो बत महाकाट च चक्षुष्मानोपि...F...द्वितीयः काण्डः(१३५).अर्धः खण्डेऽध समांशेऽथाब्धिः सरसि सागरें ।आधिर्मनोत्तौ व्यसनेऽधिष्ठाने बन्धकाशयोः ॥ २३५ ॥
2.235 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: Fnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 स (wrong syllable)
अद्ध सवृद्ध सिद्धान्ने, गन्धः संबन्धलेशयोः ।गन्धकामोदगर्वेषु, स्याद्गाधः स्तालिप्सयोः ॥ २३.६ ॥
2.370 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 स (wrong syllable)
याचते ।जलेऽपि मङ्खः आदरेण धृति त-ची सावबन्धाधकेलिषु ।अन्धस्य मे हायवेकमहाधनस्य ।निश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ।इत्यादिषु तु अज्ञानविच्छायित्वयोरुपचारात् ॥ २३४ ॥
2.234 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अर्धः खण्डे ।अध्नाति अर्थः ।आविष्टलिङ्गः ।पुंसिः ।अन्ये तु असमांशे वायलिलमेनमाहुः ।यहीका-खण्डमात्रवृत्ततायां स्वभिधेयलिः ।यथा-तत्र व्यक्तं दृषदि चरणन्यासमधेन्दुमोलेः ।अर्ध समांशे क्लीये यथा-प्रथम कलाभवदयार्धमथो हिमदीधिति महदभूदुदितः ।अथाब्धिः सरसि सागरें ।आपो धीयन्तेऽस्मिन् अधिः “व्या यादाधारे” इति कि: पुसि ।सरसि यथा अन्धाबन्धौ न पमानि ।सागरे यथा--अब्धेलंहित एच वानर भटै ।आधिर्मनातौं ।व्यसनेऽधिष्ठाने बन्धकाशयोः ।आधीयतेऽसौ अस्मिन् या आधिः पुंसि ।मनोत्तौ यथा-दरिद्रः ।क्षुत्पिपासाभ्यां विनाधिव्याधिभिर्धनी ।व्यसने यथा-आधिप्राप्त न यो मुह्ये स धीरः ।अधितिष्ठन्ति अस्मिन्निति अधिष्ठानम् आधारः ।तत्रं यथा-आधेवमाधांवित तं न्यधत्त ।बन्धको यद धमणेण उत्तमर्णस्य भूम्यादि आयतं क्रियते ।तत्र यथा-न भोक्तव्यो वलादाधेः ।आशयां यथा-धनाधिनो धावति जीवलोकः ॥ २३५ ॥
2.235 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 7 त्र (wrong syllable)
ऋद्धं समृद्ध सिद्धान्ने ।कनोति स्म ऋद्धम् ।वाच्यलिङ्गः ।समृद्धे यथा-ऋद्धं हि राज्यं पदमैन्द्रमाहुः ।सिद्ध सुसंपन्नम् अन्नं सिद्धानम् तत्र यथा--सुस्निग्धमृद्धं मधुरं(१४०) __ अनेकार्थसंग्रहः सटीक- गोधा प्राणिविशेषे स्याज्याघातस्य च वारणे ।दिग्धो लिप्ते विशाक्तेषो प्रवृद्धस्नेहयोरपि ॥ २३७ ॥
2.237 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गुरु-: ।गन्धः संबन्धलेशयोः ।गन्धकामोदगर्वेषु ।गन्धयते गन्धः ।संबन्धे यथा-वशानागो समाधाल्पफलभानुगताविति ।घशानागौं करेणुहस्तिनौ ।सजातियस्तोकगजपरिवृतौ इयर्थः ।लेशे यथा-जलदगन्धिरराजत सानुमान् ।अत्र हि जलदानां गन्धोऽल्पत्वं यत्र स जलदगन्धिः "वाल्पे” इति इत् समासान्तः गांधके शुल्बारौ, यथा-गधचूर्ण ततः क्षिपेत् ।माम.दे यथा जा जातिलतापुष्पगन्धान्धं मधुप च धनम् ।गर्वे यथा-नान्यस्य गन्यमपि मानभृतः सहन्ते ।गन्धवति द्रव्येऽपि मङ्खः ।यथा गान्धिविपणयो बिराजीताः ।अत्र हि गन्धाः - पण्यमेषां गान्धिकाः ।स्याद्गाधः स्तालिप्सयाः ।गाधते गायन वा गाधः ।ताचे लभ्यतलस्पर्श वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-कियदाधमगाधं वा गज पृच्छ सर सखे ।लिप्सायां यथा-गाधेन बाधां सहते न कस्कः ॥ २३६ ॥
2.236 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गांधा प्राणिविशेषे स्थाज्याप्रातस्य च पारणे गुध्यते अनया गोधा मिदादित्वात् " साधुः ।प्राणि विशेष यथा-गोधालालबद्धे वा क्षिष्यमाणा बलीयसा ! याघातबारणे यथा- शरासनाभ्यासविधी समाप्ते, क्षिप्लेर गोधामकरध्वजेन ।दिग्धों लिप्ते विषाक्तेषी प्रवृद्धस्नेहयोरपि दियते स्म दिग्धः ।विषाक्तेनौ स्नेहे च पुसि ।अन्यत्र वाच्यलिङ्गः ।लिप्ते यथा-दिग्धोमृतेन च विषेण च पक्ष्मलास्याः ।विषाक्ते यथा-अथ तैः परिदेविताक्षरेहृदये दिग्धशररिवाहितः ।प्रकर्षेण वृद्धः प्रवृद्धः ।लेहः प्रीतिः ॥ २३७ ॥
2.237 · p. 60
metre not recognised
दुग्धं क्षीरे परिते च ।दुयते स्म दुग्धम् पूरिते वाच्यलिङ्गः ।क्षीरे यथा-को हि तुलामधिरोहति शुचिना दुग्धेन सहजमधुरेण ।दोग्धा गोपाल.द्वितीय काण्डः(१४१)दुग्धं क्षीरे पूरिते च, दोग्धा गोपालवत्सयोः ।… अर्थोपजीवकको, बन्ध आधौ च बन्धनें ॥ २३ ॥
2.23 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
बन्धुबान्धवयोर्वाधा दुःखनिषेधयोः ।बुधः सौम्ये कोबुद्धः, पण्डिते बुद्धिते जिने ॥ २३६ ॥
2.236 · p. 60
metre not recognised
वत्स याः ।अर्थोपजीवकको ।दोन्धिदोग्धा सच् ।गोपाले यथा मेरौ स्थिते दोग्धरि देहदले ।पसे यथा-दोग्धारं जिलया लेदि दुहामाना पयस्विनी ।अर्थोपिजीवककवा यथा-कवयः परदोग्धारो हा रयन्ति निजं यशः ।बन्ध आधी च बन्धने ।बध्यतेऽनेन बन्धन वा बन्धः ।आधिर्विनिमयस्थाप्यं वस्तु तत्र यथा-बन्धेन बबन्धुः प्रमदाः स्वदेहम् ।बन्धने यथा-ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेन यस्य ।रचनास्नेहपृन्तेष्वपि मङ्गः क्रमेण यथा-बन्धच्छायाविशेषण रसायन्यादृशो भवेत् ।विमेदेनोतां प्रतितस्य बन्धः ।आशाबन्धः कुसुम साशं प्रायशो ह्यानानाम् ॥ २३८ ॥
2.238 · p. 60
metre not recognised
बन्धुतियान्धवयोः ।बध्नाति बन्धुः “भ्रमृत" इत्युः ।पुंसि ।भ्रातरि यथा सुप्रोवबन्धोर्षधम् ।बान्धवे स्वजने यथा-सार्ध बन्धुजनैः समेत्य न चिराद्वका स्वयं रावण: ।बाधा दुःखनिषेधयोः ।पानं साधा ।स्त्रीपुंसः ।दुःो बथा-बायां विधातुमधरे हि न तापकीने पोयूषसारघटिते घटतेऽस्य शक्तिः ।निषेधे यथा-त्रिवर्गमुप भुञ्जीत परस्परमवाया दुषः ।सौम्ये कवौ ।बुध्यते बुधः ।सौम्ये यथा-चन्द्राधः सममबद्भगवान् ।कवी विदुषि यथा विरमत बुधा योषित्सङ्गात् प्रतिक्षणभङ्गुरात् ।अमरेऽपि मलः ।यथा-बुबुधे न बुधोपमः ।दुखः पण्डिते बुधिते जिने ।बुध्य से स्म बुद्धः ।कर्तरि कर्मणि वा क्त: ।पण्डिते खुधितयो र्धाच्यलिङ्गः ।पण्डिते यथा-स्वयंबुद्धो नमिनृपः ।खुधिते मातेअनेकार्थसंग्रहः सटीकाबोद्धिोद्धसमाधौ चाहद्धर्माता च पिप्पले ।मधुश्चत्र दैत्येषु जीवाशाकमधूकयोः ॥ २४० ॥
2.240 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: दुःो बथा-बimpossible sign sequence: बोद्धिोद्धसमाnearly अनुष्टुप्
मधु क्षीरे जले मथे, क्षौद्र पुष्परसेऽपि च ।मिद्धचित्ताभिसंक्षेपे निद्रालसतयोरपि ॥ २४१ ॥
2.241 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 म (wrong syllable)
यथा-बुद्धोयमों न हि केन धीमता ।जिने यथा अनेन वीतरागेण बुद्धनेवाधरेण ते ॥ २३९ ॥
2.239 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
बोद्धिी समाधी चाहद्धर्माप्ती पिप्पले ।बुध्यतेऽनेन बांधिः ।फिलिपिलि" इति इ-बौद्ध समाधौ अर्हद्धर्माप्तौ च स्त्रियाम् ।विपले पुसि बौद्धसमाधौ यथा-लोके हारि च बोधिसत्वचरितम् ।अत्र हि बोधेरिव सत्वम स्येति बोधिसत्वः ।यदव्याडि:-बधेः च बोधज मानं तन्मयों घोधिसत्वकः ।अहंद्धर्माप्तो यथा-तत्वनिश्चयरूपं तु बोधिरत्न सुदुर्लभम् ।पिप्पले यथा-बबन्ध बोधिमपल्लवानि ।मधुश्च. अतुदैत्येषु जीवाशाकमधूकयाः ।मन्दते मधुः “मनिजनिभ्यां धती च" इति उः ।जीवाशाके स्त्रीलिः ।शेषेषु पुसि ।वैत्र यथा-रेमतुर्गतियशप्रतिनौ ।भास्करस्य मधुमाधवाविव ।मंती यथा-तधप्रसादार कुर्समायुधोऽपि सहायमेकं मधुमेव कंधा ।दैत्ये यथा-गच्छतः स्म मधुकट भी विभार्यस्य नैन्द्र सुखविनता क्षणम् ।जीवाशाको (डोडीशाकः) मधूको वृक्षमेदः ॥ २४० ॥
2.240 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: बोद्धिी समाधी
मधु क्षीरे जले मधे झोद्रे पुग्परसेपि च ।मद्ये पुक्लीयः ।शेषेषु क्लीने क्षीरे बहे च यथा--मधुभिर्धायते मधु ।मधे यथा-निर्ववार मधुनीद्रीयवर्ग: ।साई सारघे यथा-अमृतममृत का संदेहो मधून्यपि नान्यथा ।परसे यथा-मधु हिरेफ. कुसुमकपात्रे ।माधुर्येऽपि महः ।मधुमुचो यस्य च वाचाः किल ।मिळू चिन्तामिसंक्षेप निद्रालसतयोरपि ।मेघते स्म मिद्धम् ।द्वितिय काण्ड: - -- -- - ---- मुग्धो मूढे रम्ये मेधः क्रतो मेधा तु शेमुषी ।राधोवैशाखमासे स्याद्, राधा विद्यद्विशाखयोः ॥ २२ ॥
2.22 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विष्णुकान्तामलक्योश्च, गोपीवेध्यविशेषयोः ।लुब्ध आकाक्षिणि व्याधे,वधोहिंसकहिंसयोः ॥ २४३ ॥
2.243 · p. 60
अनुष्टुप्
मुन्धो मूढे रम्ये मुह्यति स्म मुग्धः ।वायलिगः ।मूढे यथा-मुग्ध मुग्धत व नेनुमखिलः कालः किमारते ।रम्ये यथा-वं मुग्धाक्षि विनैव कञ्चलिकया धत्से मनोहारिणी लक्ष्मीम् ।योषियपि मरः ।दीपं मुग्धाः सिचयमरुता यत्र शान्ति नयन्ति ।मेघः ऋतौ ।मेघते मेधः ।ऋतौ यज्ञे यथा-प्रीत्याश्वमेघावभृथाई भूतः सास्नातिको यस्य भवत्यमस्यः मेघा तु शेमुषी ।मेधते. ऽनया “क्तेट" इत्यः ।शेमुषी बुद्धिः तत्र यथा-मधुरया मधुबोधितमाधवी मधुसमृद्धिसमंधितमे त्वया ।राघो वैशास्त्र मासे स्याद् ।रानाति रायः ।राधी पौर्णमासी अस्येति वा "सास्य पौर्णमासी" इत्यण् यथा-राधकृष्णाचतुर्दश्याम् ।राधा विद्युदिशाखयोः ।विष्णुकान्तामलक्योश्च' गोपीनेभ्यविशेषयोः ।विशाखायां यथा-निशां पधानुराधीयाम् ॥ २४२ ॥
2.242 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विष्णुकान्ता गिरिकी ।गोपी गोपवेषविष्णुभार्या ।तत्र यथा-कनककलश ' स्वच्छे राधापयोधरमण्डले ।वेध्यविशेषे यथा-भोजराज मया' बात राधावेधस्य कारणम् ।लुब्ध आकाक्षिणि व्याये ।लुभ्यति ।स्म लुन्धः ।वाच्यलिङ्गः ।आकाक्षिणि यथा-यनीयत प्रत्युपदेशलुचः ।व्याधे यथा-तेपि फरवमूरुचर्मवल्लनैनीताः भयं लुब्धकैः ।वधो हिंसकहिंसयो ।वधे बन्धने वधने वध हननं वा ।हिंसके वायलिङ्गः ।तत्र यथा-पन्न वधको भक्षक "(१४४)…अनेकार्थसाहः सटीकःवधूः पन्यां स्नुषानार्योः, स्पृका शारिवयोरपि ।नवपरिणीतायां च, व्याधो मृगयुदुष्टयोः ॥ २४ ॥
2.24 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विद्ध सम्वेधितयोः क्षिप्ते विद्धि मूल्ययोः ।… प्रकारे भान्नविधिषु, विधिह्मविधानयोः ॥ २४५ ॥
2.245 · p. 60
metre not recognised
वधूः पत्न्यां स्नुषानाओंः स्पृका शारिवयोरपि ।नवपरिणीतायां च ।उपते वधूः ।"बहेर्ध " इत्यू: लियाम् ।पत्न्यां यथा विवशा कामवविधोधिता ।स्नुषायां यथा-किन्तु वभ्वा तवैत स्थामडष्टसाशप्रजम् ।नार्या यथा ।पात्रोकुर्वन् दशपुरवधूनेत्र कौतूहलानाम् ।स्पृक्का शारिकोषधी ।नवपरिणीतायां यथा वधूवरं सहमयाम्बभूव ।व्याधो मृगयुदुष्टयोः ।विध्यति व्याधः ।" तन्व्यधि" ॥ ५ ।१ ॥ ६४ ॥
2.390 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: स्नुषानाओंः स्पृक
इति णः वाच्यलिङ्गः ।मृगयौ यथा व्याघा मृगधधं कर्तु गेयं गायन्ति सुन्दरम् ।दुष्टे यथा-पश्यैते बाधवाक्येण संकुले वित्तवत्तमाः ॥ २४४ ॥
2.244 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विद्धं सहग्वेधितयोः क्षिप्ते ।बिभ्यति स विद्धम् वायलिङ्गः ।सदशि यथा-विच शालभलिका ।वेधिते यथा-भृङ्गश्रेणीश्यामभासां समुहै. नाराचानां विद्धनीरन्ध्रवेहः ।क्षिप्ते यथा-येनापविद्धसलिलस्फुट मागसमा ।अत्र हि अपेन विद्धशब्दस्यैवार्थो घोत्यते ।शेय. मखः किमिव हि न विवेक्तु मानते हन्त विद्धाः ।विधद्धिमूल्ययोः ।प्रकारे भानविषिषु ।विधियतेऽनया विधानम् वा विधा ।प्रकारे स्त्रीपुसः ।कुद्धौ यथा-उद्भासितं मङ्गलसंविधाभिः ।मालद्धिभिरित्यर्थः ।मूल्यभानयोर्यथा-स्वकर्मश्रान्तोऽसौ गज हव विधाथी सभृतकः ।प्रकारे यथा-स कस्य स्तोतम्यः क. तिविधगुणः कस्य विषयः ।विधिः क्रिया तत्र यथा-कल्पवित्कद्वितीयः काण्डःवृद्धः प्राज्ञे स्थविरे च, वृद्ध शैलेयरूढयोः ।वृद्धिः कलान्तरे हर्ष, वर्द्धने भेषजान्तरे ॥ २४७ ॥
2.247 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 वि (wrong syllable)
श्रद्धास्तिक्येऽभिलाषेच श्राद्ध श्रद्धासमन्विते ।हव्यकव्यविधाने च, शुद्धः केवलपूतयोः ॥ २४८ ॥
2.248 · p. 60
अनुष्टुप्
ल्पयामास वन्यामेवास्य संविधाम् ।विधिद्ब्रह्मविधानयोः ।विधिवाक्ये च देवे च प्रकारे कालकल्पयो ।विधत् विधाने ।विधति सृजति विधिः ।“नाम्युपान्त्य " ( उ० ६०९ ) इति किदिः ।विधानं विधीयतेऽनेन वा विधिः ।उपसर्गादः कि: ५ ॥ ३८७ ॥
2.394 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पुसि ।ब्रह्मणि यथा - गायन्नपि श्रुतिसुख विधिरेव यत्र भृङ्गः स कोऽपि धरणीधरनाभिपद्मः ।विधाने यथा-अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रोऽनुकान्तिप्रदः ॥ २४५ ॥
2.245 · p. 60
metre not recognised
विधिवाक्ये विधायके वाक्ये यथा-विधिप्रयुक्तां प्रतिगृह्य सक्रियाम् ।दैवेशुभाशुभकर्माण यथा-विधिना कृतमद्धवैशसम् ।प्रकारे यथा नवनवविधिप्राज्योज्यैर्द्विजे न हि भुज्यते ।काले यथा – हतविधिललितानां ही विचित्रो विपाकः ।कल्पो चिनियोगशास्त्रम् ।तत्र यथा- यथाविधिहुताग्नीनाम् ।विधुश्चन्द्रेऽच्युते ।विध्यति विधुः ।“पृकाहृषि" (उ० ७२९) इति किदुः ।पुंसि ।चन्द्रे यथा- विधुविधुन्तुद्रस्येव पूर्णस्त स्योत्सबाय सः ।अच्युते विष्णौ यथा-विधुर्दानवनारीणां वैधव्य. व्रतसिद्धिदः ।वीरुल्लतायां विटपेऽपि च ।विरोहति वीरुत् ।“वीरु न्यग्रोधौ” ४ ।१ ।१२१ इति साधुः ।स्त्रियाम् ।लतावल्ली विटपः शाखादिः द्वयोर्यथा - सर्वाशारुधिदग्धवीरुधि ॥ २४६ ॥
2.246 · p. 60
metre not recognised
वृद्धः प्राशे स्थविरे च ।वर्द्धते स्म वृद्धः ।वायलिङ्गः ।द्वयोर्यथा अनुपासितवृद्धानामापदः स्युः पदे पदे ।वृद्धं शैलेयरूढयोः ।अनेकार्थसंग्रहः सटीकःस्कन्धः प्रकाण्डे कायेंऽसे, विज्ञानादिषु पञ्चसु ।नृपे समूहे व्यूहे च, सन्धा स्थितिप्रतिज्ञयोः ॥ २४९ ॥
2.249 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 स्थि (wrong syllable)
सन्धिर्योनौ सुरगायां नाव्याऽ प्रलेषभेदयोः ।साधुजैनमुनो वाधुषिके सजनरम्ययोः ॥ २५ ॥
2.25 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शैलेय शिलाजतुरूढं प्ररूढमेधितमिति यावत् ।रूढे वायलिङ्गः ।तत्र यथा-वृद्धस्तरुवारिधाराम्बुवषैः ।वृद्धिः कलान्तरे हर्षे वर्धने भेषजान्तरे ।वर्द्धतेऽनया बर्द्धनं वा वृद्धिः ।स्त्रियाम् ।कलान्तरे यथा-न वृद्धिर्भाषितं विना ।हर्षे यथा - सन्तु ते सर्ववृद्धयः ।वर्द्धने यथा-दिनानि पनानि च वृद्धिमीयुः ।भेषजान्तरे यथा-स ऋद्धिवृद्धी भुजयोर्बबन्ध ॥ २४७ ॥
2.247 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
श्रद्धास्ति क्येऽभिलाषे च ।श्रद्धानं श्रद्धा ।"मृगयेच्छा" ५ ।३ ॥ १०१ ॥इति साधुः ।आस्तिक्यं तथेति प्रत्ययः ।अभिलायो वाञ्छा ।द्वयो यथा - श्रद्धव साक्षाद्विधिनोपपन्ना ।श्राद्धं श्रद्धासमन्विते ।हव्यकव्यविधाने च ।श्रद्धाऽस्त्यस्य श्राद्धम् 'प्रशाश्रद्धा । २ ॥ ३३ ॥इति णः ।श्रद्धा प्रयोजनमस्योत वा " चूडादिभ्योऽण ” । ६४ ॥ ११९ ॥
2.400 · p. 60
metre not recognised
श्रद्धासमन्विते वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा श्राद्धः श्रोता सुधीवक्ता युज्येयातां यदोश तत् ।हव्यं सुरेन्यो दातव्यं पितृभ्यः कव्यमोदनम् ।तद्विधाने यथा-यानेन भोजयेच्छ्राद्ध बचं वेदपारगम् ।शुद्धः केवलपूतयोः ।शुध्यति स्म शुद्धः ।वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-सक्तबो भनिता राजन् शुद्धाः कुल वधूरिव ॥ २४८ ॥
2.248 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
स्कन्धः प्रकाण्डे कायेऽसे विज्ञानादिषु पञ्चसु ।नृपे समूहे व्यूहे च ।स्कन्दति स्कन्धः ।" स्कन्द्यमिभ्यां धः " ( उ० २५१ ) बाहुलकालापः ।प्रकाण्डी वृक्षजङ्घा ।तत्र यथा-स्कन्ध सुगन्धिमतुलीनवता नगस्य ।काये यथा-स्थिरस्कन्धोद्वितीय काण्डः(१४७) योगी भवति दृढयोगैकवसतिः ।असे भुजशिरसि यथा-व्यूढोर स्को वृषस्कन्धः विज्ञानादयो विज्ञानं वेदना संज्ञा संस्कारो रूपं चेति पञ्च तेषु यथा - सर्वकार्यशरीरेषु मुक्ताङ्गस्कन्ध पञ्चकम् ।भूपे यथा प्रविवेश विशाभीशः स्कन्धावारमवारितः ।अत्र हि स्कन्ध राजानमावृणोति स्कन्धावारो राजधानी ।समूहे यथा-सगुणस्कन्धबन्धुरः ।व्यूहे यथा-स्कन्धावारनिवासिनो यदि जना जीवन्ति तत्के मृताः ।अत्र हि स्कन्धं व्यूहमावृणोति स्कन्धावारः सैन्यम् ।सन्धा स्थितिप्रतियोः ।सन्धान सन्धा स्थितिमर्यादा ।प्रतिज्ञा संश्रवः द्वयोर्यथा-दधार सन्धामिव सत्य सन्धः ।सन्धारणेऽपि ॥ २४ ॥
2.24 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सन्धिोनो सुरक्षायां नाटयाङ्गे श्लेष भेदयो: ।सन्धीयते सन्धान वा सन्धिः ।उपसर्गादः किः ५ ।३ ॥ ८७ ॥
2.403 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: सन्धिोनो सुर
पुंसि ।योनौ भगे सुरङ्गायां च यथा - सन्धिं भित्वाऽविशञ्चौरछिद्रान्वेषी स लिङ्गवत् ।नाटयाने यथा पञ्चसन्धिचतुर्वृत्तिचतुःषष्ठयङ्गसंयुतम् ।श्लेषे यथास्रस्ताङ्गसन्धौ विगताक्षपाटवे रुजानि कामं विकलीकृते रथे ।सन्धान संहिता गुणविशेषा अपि श्लेषभेदा एव ।सन्धाने यथा-सख्यः किं करवाणि यान्ति शतशो यत्कच्चुके सन्धयः ।संहिता गुर्णावशेषयोर्यथा-मा स्म सन्धि विजानन्तु मा स्म जानन्तु विग्रहम् ।आख्यात याद शृण्वन्ति भूपास्तेनैव पण्डिताः ।भेदे विष्लेषे यथा-पाषाणसन्धि विदधे जलौधः ।साधुजैनमुनौ वाधुपिके सज्जनरम्ययोः ।सानाति साधुः ।कृवापाजि (उणादि १) इति-उण् ।वायलिङ्गः ।जनमुनो यथा-जिनो देवः कृपा धर्मो गुरवो यत्र साधवः ।वार्द्धषिके वृद्धजीविनि यथा - सम्पन्नो वार्तया साधुः ।सजने यथा-तत्साधवो न न विदन्ति विदन्ति किन्तु ।रम्ये यथा-साध्वी सदा सदाचार सज्जसजनसेविता ।रम्यत्वत् ।युक्तेऽपि यथा - साधु वाले(१४८)अनेकार्यसंग्रहः सटीकासिद्धो व्याडयादिके देवयोनी निष्पन्नमुक्तयोः ।नित्ये प्रसिद्ध सिद्धिस्तु मोक्षे निष्पत्तियोगयोः ॥ २५१ ॥
2.404 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
सिन्धुनद्यां गजमदेऽब्धो देशनदभेदयोः ।सुधा गड्-गेष्टिकास्नुह्योमालेपामृतेषु च ॥ २५२ ॥
2.252 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
बहिरमकारि कुचमण्डलम् ॥ २५० ॥
2.250 · p. 60
सिद्धो व्याज्यादिके देवयोनौ निष्पनमुक्तयोः ।नित्ये प्रसिद्ध ।सिात स्म सिद्धः ।निष्यपन नित्यप्रसिद्धेषु वार्ष्यालङ्गः ।ब्याडयादिके यथा-अवाप्ताष्ट गुणैश्वर्यः सिद्धः सद्दिाहृतः ।देवयोनौ यथा-शृङ्गाणि यस्यातपयन्ति सिद्धाः ।निष्पन्ने यथा-असिद्धार्थानेव किचदपि सदेवासुरनरे ।मुक्ते यथा सर्वजगदर्चनीयान् सिघाल्लोकान स्थितान्नित्ये यथा-आकाशमेके निगन्ति सिद्धम् ।प्रसिद्ध यथा -- काम्पिल्यांसद्धः वधुनीतटस्थः ।सिद्धिस्तु मोक्षे निष्पत्तियोगयोः ।सिध्यत्यस्यां सेधनं वा सिध्धिः ।स्त्रियाम् मोक्षे यथा-सिद्धिं प्रयच्छन्तु नः ।निष्पत्तौ यथा अध्याक्षेपो भविष्यन्त्याः कार्यसिद्धेहि लक्षणम् ।यांगे यथा धन सिध्धिय॑नीपातः ॥ २५१ ॥
2.251 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: सिात स्म impossible sign sequence: िद्धः सद्दिाहृतः ।
सिन्धुनद्यां गजमदेऽन्छौ देशनद भेदयोः ।स्यन्दते सिन्धुः ।स्यन्दिसृजिभ्यां सिन्धुरो च (७१७ ) इति-उः ।नद्यामधौ च स्त्रीपुंसः ।अन्यत्र पुंसि ।नद्यां नदीमात्रे नदी विशेषे च यथा-मार्गाचलव्यतिकरा कुलितेव सिन्धुः शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ ।घेणीभूतप्रतनुलिला तावनी तस्य सिन्धुः ।गजमदे यथा ।दानोधुदु: सिन्धुः ।अत्र हि सिन्धुर्मदो विद्यते येषां से सिन्धुराः ।मध्वादित्वाद (२०२६) रः ।अब्धौ यथा-अहो विततमू जिते भरमहं च सिन्धोर्वपुः ।देशभेदे यथा-योषितःद्वितीय काण्डःअन्न भक्त शितेऽवा वेऽधमेऽध्वा कालवमनोः ।संस्थाने सास्त्रवस्कन्धेऽर्थिनी याचकसेवको ॥ २५३ ॥
2.253 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 व (wrong syllable)
सिन्धुदेशीया याचाभीरकुलोद्भवाः ।नभेदे यथा-सिम्धोस्तटा घोष इत्र प्रवृद्धः ।सुधा गोष्टिकास्नुषामालेपामृतेषु च ।सुष्टु वधति धयन्ति वा पता सुधा ।गहगेष्टिका वृक्षभेदः ।स्नुही धनतरुः ।मूर्षा ज्याहेतुस्तृणधिशेषः ।लिप्यतेऽनेन लेपः ।मकोलादिः ।तत्र यथा-कालान्तरण्यामसुघेषुनक्तमितस्तोबद सृणाकुरेषु ।अमृते यथा - तत् स्मितं का सुधा ॥ २५२ ॥
2.252 · p. 60
metre not recognised
अथ नान्ताः ।अन्न भक्तशिते ।अनित्यनेन भन्नम् ।प्याधापन्यनि [उ० २५८ ] इति नः ।अद्यते स वेति ।तं अदो नन्नादिति निर्देशात् ।जग्धाभावः भक्ते यथा - भाज्य प्राज्यवरान्नकूर भक्त]कवलमन्दां विधाय क्षुधाम् ।भशिते भोजने यथा-कृताम: किचरेत्पुनः अश्वेिऽधमे- इयति अर्था ।[स्ना] मदि [ उणादि ९०४ ) इति वन् ।अधमे पायलिङ्गः द्वयोर्यथा-अपि संयोजिताणमनर्धाण महारथम् ! अश्या काल वमनोः ।संस्थाने शास्त्रयस्कन्धे ।अतन्ति अनेन अस्मिन्या अध्या " अर्धवेति धन्-' पुंसि ।कालस्तुद्यादिः ।पद्म मार्गः ।सस्थानश्च तुष्यथम् आश्रवः कर्मबम्बहेतुः क्रिया हिंसादिः तेन सह धसते यः स्कन्धः शरीरभाषापमो रूपरसादिसमूहः स साम्रयस्कन्धः ।धर्मनि यथा - अध्या जरा मनुष्याणाम् ।अर्थिनी याचकसेवको अर्थोऽस्यास्तीति अर्थो ।अर्थाऽर्थाऽन्ता द्भावात् ॥ ७ ।२ ।८ इति इन् ।
2.410 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: ्पुनः अश्वेिऽधमे-
अर्धयति वा ।वायलिङ्गः ।यो यथा-तत्सर्व वृत्तपाषाणक्षम्यतामर्थिनो वयम् ।॥ २५३ ॥
2.253 · p. 60
metre not recognised
मात्मा चिते धृतौ यत्ने धिषणायां कलेवरे ।परमात्मनि जीवेऽफें हुताशनसमीरयाः स्वभावे ।अतति भा'मा ।सोमवात्मन् [उ०९१६](१५०)अनेकार्थसंग्रहः सदीकःआत्मा चित्ते धृतौ यत्ने, धिषणायां कलेवरे ।परमात्मनि जीवेकै हुताशनसमीरयोः ॥ २५४ ॥
2.254 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
स्वभावेऽथेन ईशेऽथोन्नं क्लिन्ने दयापरे ।ऊष्माणस्तु निदाघोष्णग्रीष्माः शषसहाअपि ॥ २५५ ॥
2.255 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
इति साधुः ।पुंसि ।एकादशस्वथेषु ।चित्ते यथा - तदपि न हरिणाक्षी विस्मरत्यन्तरात्मा ।धृतौ सतोषे यथा-अवष्टभ्यात्मना स्मानं संसार त्यक्तुमर्हसि ।याने यथा-तथाहि शेषेन्द्रियवृत्तिरासां सर्वात्मना चक्षुरिव प्रविष्टा ।धिषणायां बुद्धौ यथा-जगच्छ रण्यस्य निराशिषः सतः किमेभिराशोपहतात्मवृत्तिभिः ।कलेवरे परमात्मनि च यथा-यमक्षरं वेदविदुस्तमात्मानमात्मन्यवलो कयन्तम् ।जीवे यथा-अयमात्मेव संसारः कषायेन्द्रियनिर्जितः ।अर्के हुताशने समीरे च यथा - वर्तते जगदात्मना ।स्वभावे यथा-न सन्ति याथात्म्यविदः पिनाकिनः ॥ २५४ ॥
2.254 · p. 60
metre not recognised
अथेन ईशेऽर्के ।पति इनः ।जीणशीदी (उ०२६१) इति कित् नः ईशे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा - ननमहीनमहीनपराक्रमम् ।अर्के यथा-यजतां पाण्डवः स्वर्गमवविन्द्रस्तपसि नः ।अथोन्नं क्लिन्ने दयापरे ।उन्दैप क्लेदने क्ते उन्नम् ।वाच्यलिङ्गः ।क्लिन्ने यथा-समुन्नमद्भि न समुन्नमद्भिः ।ऊष्माणस्तु निदायोष्णनोष्माः शषसहा अपि ऊषति ऊमा ।मन् ।चतुर्वर्थेषु पुसि ।निदाघः स्वेदाम्बु तत्र यथा - निपीताध्वश्रमामभिः ।उष्णे यथा-स्मृतसयौवन सोष्मपयोधरान् सतुहिनस्तुहिनस्तु वियोगिनः ।ग्रीष्मे यथा सूक्ष्माण्युप्माणि वस्त्राणि श्रीखण्ड मौक्तिकस्रजः ।शषसहेषु यथा कस्यापि न भवन्ति स्वा ऊष्माण इव योषितः ।॥ २५५ ॥
2.255 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कर्मकारकमेपे स्वास्क्रियायाञ्च शुभाशुभे ।क्रियते तदितिद्वितीयः काण्डःकर्म कारकभेदे स्याक्रियायां च शुभाशुभे ।कामी स्यात्कमने चक्रवाके पारावतेऽपि च ॥ २५६ ॥
2.256 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कृती योग्ये बुधे खड्गी गण्डके खडगधारिणि ।ग्रावाश्मनि गिरौ गोमी फेरौ गोमत्युपासके ॥ २५७ ॥
2.257 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
करण वा कर्म मन् ५ ।१ ।१४७ इति मन् ।पुक्लोबः ।कारकमेदे यथा-दुहादेगोणकं कर्म नीवहादेः प्रधानकम् ।क्रियायां यथा कुमारभृत्याकुशलैरनुष्ठिते भिषम्भिराप्तैरथ गर्भकर्मणि ।शुभाशुभे यथा-नमस्तु कर्मभ्यो विधरपि न येभ्यः प्रभवति ।कामी स्यात्कमने चक्रवाके पारावतेऽपि च ।कामोऽस्यास्तीति कामी कमनः कामुकः ।तत्र वालिङ्गः ।यथा-कामिनां मण्डनत्व श्री–जति हि सफलत्वं वल्लभालोकनेन ॥ २५६ ॥
2.256 · p. 60
वंशस्थम्two metres in one verse
कृती योग्ये बुधे ।कृतमस्त्यस्य कृती ।वायलिङ्गः ।योग्ये यथा-चय तत्त्वान्वेषान्मधुकरहतास्त्व खलु कृती ।बुधे यथा - जडानप्यनु लोमार्थान् प्रवाचः कृतिनां गिरः ।कृतकृत्येऽपि ।यस्य चेतसि वर्तेथाः ।स तावत् कृतिनां वरः ।खड्गी गण्डके खड्गधारिणि ।खड्गः शृङ्गमसिर्वा अस्त्यस्य खडिगी ।खड्गधारिणि वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा - द्वार खडि गभिरावृतं बहिरपि प्रक्लिन्नगण्डैगजैः ।ग्रावाश्मनि गिरौ- ।गृह्यते पाया ।ग्रहेराच [ उ० ९०५ ] इति वन् ।पुसि ।अश्मनि यथा - ग्रावानासि गिरेः क्षता ।गिरौ यथा-कूर्मराज भुजगाधिप गोत्रग्रादिक्करभिरेकधुरीणः ।गोमी फेरौ गोमत्युपासके गोगावो वासि गोधन चाऽस्त्यस्य गोमी ।गोरिति मन् गोमति उपासके च वाच्यलिङ्गः ।फेरौ शृगाले यथा-क्रमेण जाह्नवीं याति यामिन्यां गोमिनां रुतम् ।(१५२)अनेकार्थसङ्ग्रहः सटीकःघनः सान्द्र दृढे दाढ्य विस्तारे मुद्गरेऽम्बुदे ।सड घे मुस्ते धनं मध्यनृत्तवाद्यप्रकारयोः ॥ २५८ ॥
2.258 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
गोमति यथा-त-क्रातन जल कश्चिन्मिनोति गोमिनो गृहे ।उपासको बौद्धभक्तस्तत्र यथा - न चन्द्रगोमी सुगत निहन्ति ।॥ २५७ ॥
2.257 · p. 60
metre not recognised
घनः सान्द्रे दृढे. दाढयें विस्तारे मुद्गरेऽम्बुदे ।सङघे मुस्ते ।हन्यते घनः मूर्तिनिचिताभ्रे धनः १५३ ॥ ३७ ॥
2.37 · p. 60
metre not recognised
इति साधुः ।सान्द्र निबिडं दृढं कठिन तयोर्वाच्यलिङ्गा शेषेषु पुंसि ।सान्द्राम्बुदयोर्य था-उपरि घन धनपटलम् ।दृढे यथा-बलाद्धन स्तनतटसलितानि मन्दम् ।दाढचैं काठिन्ये विस्तारे सङ्घ च यथा - पितुर्जवादभ्रवनादिवापः बहूत्वमपि विस्तारविशेष एव ।तत्र यथा-कंकतकदन्तका इव लब्धप्रसरास्ततोऽनुघनाः ।मुद्गरे लोहमुद्गरे यथा-अपतत्सघनैरिवाहतः ।मुस्तमौषधं तत्र मेघनामत्वात् घनः यथा - घनपर्पटकोशीरम् ।धन मध्य नृत्तवाद्यप्रकारयोः ।मध्यनृत्ते यथा-विलम्बित हुतं तत्वमोघो घन क्रमात् ।वाद्यप्रकारे यथा-कांस्यतालादिक धनम् ॥ २५८ ॥
2.258 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
चर्म स्वचि स्फुरे ।चरन्त्यनेन चर्म ।मन् ।५ ।१११४७ इति मन् ।क्लीवे ।त्वचि यथा-चकासत चारु चमूरु चर्मणा ।स्फुरे फलके यथा प्राप्यासह्यां वेदनामस्तथैर्यादप्यभ्रश्यञ्चम वान्यस्य पाणौ ।चर्मी भूजे फलकीभृङ्गिणोः ।चर्म चक् फलक वाऽस्त्यस्य चर्मी ।शिखादित्यादिन् ।फलकिनि वाच्यलिङ्गः ।भृङ्गी भृशिरिटः सर्वे बेषु यथा-कैलास गमिव चमिवृत वलन्ते ।चक्रो कोके कुलालेऽहो वैकुण्ठे चक्रवर्तिनि ।चक्रमस्थास्तीति चक्री ।कोके यथा-चक्रो क्षिपासु विरहे खलु चक्रवाक्याः ।कुलाले वैकुठे च यथा-अल्या कः कपाटे प्रहरति कुटिलो माधयःद्वितीयः काण्डः(१५३) चर्म त्वचि स्फुरे चर्मो, भर्जे फलकिभगिणोः ।चक्री कोके कुलालेहो वैकुण्ठे चक्रवर्तिनि ॥ २५९ ॥
2.259 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 भ (wrong syllable)
चिन्हमके पताकायां, चोनो देशैणतन्तुषु ।ब्रीही वस्त्रे छमशाइयेऽपदेशे घातिकर्मणि ॥ २६० ॥
2.260 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 म (wrong syllable)
छन्नं रहश्छादितयोश्छिन्ना स्यादमतेत्वरी ।छिन्न भिन्ने जनो लोके जगभेदे पृथग्जने ॥ २६१ ॥
2.261 · p. 60
अनुष्टुप्
किं वसन्तो ।नाहं चक्री कुलालो नहि धरणिधरः किं फणीन्द्रो द्विजिह्वः ।अहौ यथा-पदास्पृशन्तं सहते न चक्रो ।चक्रवर्तिनि यथा-विजिग्ये भरतश्चक्री राजचक्रं रणाङ्गणे ।तैलिकरथयोरपि मंखः ।क्रमेण यथा-दशशुनासमश्चक्री ।वेगात्येतुश्चक्रिणो वक्रिताश्वाः ॥ २५९ ॥
2.259 · p. 60
metre not recognised
चिन्हमले पताकायाम्-चह कल्कने ।दिननग्न (उ० २६८) इति निपातनात् चिन्हम् ।अङ्गं यथा-करजदशन चिन्हं नैशमङ्गेऽन्यनारीजनितमिति ।पताकायां यथा उच्च चिन्हमुरसद्मगोचरः ।चीनो देशैणतन्तुषु ।वीही वस्त्रे ।चीयते चीनः ।दिननग्न (उ० २६८) इति साधुः ।सर्वेषु यथा-चीनावीनं समनन्ति चीनांशुकसुकोमलाः ।छद्मशाठ्येऽपदेशे घातिकर्मणि ।छाद्यते छद्म मन् क्लीबः ।छदेरिस्मन् । ४ ।२ ॥ ३३ ॥इति हस्वत्वम् ।शाठ्ये कतवे यथा-दुरोदरच्छद्मजितां समीहते नयेन जेतुं जगतीं सुयोधनः ।अपदेशे व्याजे यथा-जगाद वदनच्छद्मपद्मपर्यन्तपातिनः ।घातिकर्मणि यथा-छमस्था न वदन्ति किञ्चन जिनाः ।अत्र हि छयानि घातिकर्माणि ज्ञानावरणीयादीनि तिष्ठन्ति-अत्रेति छद्मस्थः ॥ २६० ॥
2.260 · p. 60
metre not recognised
छन्नं रह'छादितयोः-छाद्यते स्म छन्नम् ।णौदान्तशान्त ४ ।४ ॥ ७४ ॥इति साधुः ।छादिते वाच्यलिङ्गः ।रहसि यथा-अथ प्रच्छन्न पापानां शास्ता वैवश्वतो यमः ।छादिते यथा-छन्नोपान्तः(१५४)अनेकार्थसंग्रहः सटीकः जनी स्नुषावनितयोर्जिनोऽहंबुद्धविष्णुषु ।ज्योत्स्ना स्याज्ज्योतिः संयुक्तनिशिचन्द्रातपेऽपि च ॥ २६२ ॥
2.262 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 तिः (wrong syllable)
ज्योत्स्नी पटोली ज्योत्स्नावन्निशोस्तनुर्वपुस्त्वचोः ।विरलेऽल्पे कृशे दण्डी, यमे द्वाःस्थसदण्डयोः ॥ २६३ ॥
2.263 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 स्त (wrong syllable)
परिणतफलद्योतिभिः काननानैः ।छिन्नास्यादमृतेत्वरी ।छिद्यते स्म छिन्ना ।अमृता गुडूची ।इत्वरी असती ।छिन्न भिन्ने ।वाच्यलिङ्गः ।यथा-सच्छिन्नबन्धद्रुतयुग्मशून्यम् ।जनो लोके जगद्भदे पृथग्जने ।जायते जनः ।लोके यथा-दुर्वृ त्तेऽप्यकुलीनेऽ पि जनो दातारि रज्यते ।जगद्देदो भूलेकादि सप्तलोकी मध्ये जग्लोकारव्यं जगत् ।पृथग्जने यथा-ननाटयञ्जनरञ्जकम ॥ १२६१ ॥
2.430 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
जनी स्नुषा वनितयोः गौरादित्वाद्डी: । २ ।४ ॥ १९ ॥द्वयोर्यथा-यातेति जन्या न वदत्कुमारी ।अत्र हि जनीं वहन्ति जन्याः ।जिनोऽहंदुद्धविष्णुषु ।जयति जिनः जीण्शीदी (उ० २६१) इति कित् नः ।अर्हति यथा-दशमद्वाररोधेन केशानां सागसामिव ।य: समुन्मूलनं चक्रे स वीरः पातु वो जिनः ।बुद्धे या-सेयं मारवधूभिरित्यभिहितो बुद्धो जिनः पातु वः ।विष्णौ यथा-जिग्ये दैत्यजनो जिनेन ।ज्योत्स्ना स्याज्ज्योतिः संयुक्त निशिचन्द्रातपेऽपि च ।ज्योतींषि सन्त्यस्यां ज्योत्स्ना ।तमिस्रार्णव ज्योत्स्नाः ।७ ।२ ॥ ५२ ॥इति साधुः ।ज्योतींषि नक्षत्राणि तत्संयुक्ता निशा निरभ्रेत्यर्थः ।तत्र यथा-ज्योत्स्नासु कृत्स्नानि विभान्ति भानि ।चन्द्रातपे चन्द्रप्रभायां यथा-नित्यज्योत्स्नाप्रतिहत तमोवृत्तिरम्याः प्रदोषाः ॥ २६२ ॥
2.262 · p. 60
metre not recognised
ज्योत्स्नी पटोली ज्योत्स्ना वन्निशोः ।ज्योत्स्नाऽस्त्यस्यां ज्योत्स्नी ।ज्योत्स्नादिभ्योऽण ।७ ।२ ॥ ३४ ॥इति अण् ।पटोली ओषधिः ।ज्योत्स्नावन्निशि यथा-भूयस्तराणि यदमूनि तमस्विनीषु ज्योत्स्नीषु च प्रविरलानिद्वितोयः काण्ड:(१५५)दानं मतगजमदे, रक्षणच्छेदशुद्धिषु ।विश्राणनेऽप्यथ घुम्नं द्रविणवद्धनौजसोः ॥ २६४ ॥
2.264 · p. 60
metre not recognised
ततः प्रतोमः ।तनुर्वपुस्त्वचोः ।विरलेऽल्पे कृशे ।तन्यते तनुः ।भृमृत्दृत्सरीत्युः (उ० २१६) वपुस्त्वचोस्त्रियाम् ।शेषेषु वाच्यलिङ्गः ।वपुषि यथा-तनौ ममुस्तत्र न कैटभद्विषस्त पोधनाभ्यागमसंभवा मुदः ।त्वचि यथा-तरुतनुभिः कृतवस्त्रसंहतिः ।विरले यथा-रराज तन्वी नवरोमराजिः ।अल्पे यथा-सुहृदपि न याच्यस्तनधनः ।कृशे यथा-तन्वङ्गी निरपायमध्वनि मुहः श्रोणीभरं निन्दति ।दण्डी यमे द्वाःस्थसदण्डयोः ।दण्डोऽस्यास्ति दण्डी ।सदण्डे वाच्य लिङ्गः ।यमे यथा-दण्डं दण्डीव भूतेषु धारयन् धरणीपतिः ।द्वाःस्थे यथा-नन्दिना हरदण्डिना ।सदण्डे यथा-व्याप्तं शाक्तीकयाष्टोकः खगिभिर्दण्डिभिनंभिः ।॥ २६३ ॥
2.263 · p. 60
metre not recognised
दानं मतङ्गजमदे रक्षणच्छेदशुद्धिषु ।विश्राणनेऽपि ।देंट् पालने ।दौंच छेदने ।दैच् शोधने ।डुदांक् दाने वा ।अनटि दानम् ।मतङ्गजमदे यथा--कटस्थलप्रोषितदानवारिभिः ।रक्षणे यथा-भूमण्डलदानशक्ता: ।छेदे विश्राणने च यथा गोत्राणां शतकोटिदाननिरतः ।शुद्धौ यथा-कृशानुयोगात्कनक स्य दानम् ।लवनेऽपि यथा-नामूलं वर्हिषो दानं कुर्यात्पित्र्येषु कर्मसु ।अथ द्युम्नं द्रविणवद्धनौजसोः ।दिविमीयते धुम्नम् ।धुसुनिभ्यो माङोडित् इति डित् नः ।द्रवति द्रविणम् ।द्रहवृहि (उ० ८८४) इति इणः ।घुम्नद्रविणशब्दौ प्रत्येक धनौज सोर्वर्तेते-इत्यर्थः ।द्युम्नशब्दोरूपेऽपि मंख: ।त्रिष्वपि यथा--: प्रद्युम्नः प्रद्युम्नो विरूपकः खलु विरूपको नियतम् ।द्रविणशब्दो धनौजसोः ।क्रमेण यथा-द्रविणमापदि भूषणमुत्सवे ।उपोढ(१५६)अनेकार्थसंग्रहः सटीक:धनं वित्ते गोधने च स्याद्धन्वस्थलचापयोः ।धन्धामरौ धन्वी पार्थे छेके ककुभचापिनोः ॥ २६५ ॥
2.265 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
धनुः 'शब्दः पियालद्रौ राशिभेदे धनुष्यपि ।धामरश्मौ गृहे देहे, स्थाने जन्मप्रभावयोः ॥ २६६ ॥
2.266 · p. 60
अनुष्टुप्
बाहुद्रविणः शशास ॥ २६४ ॥
2.264 · p. 60
धनं वित्तै गोधने च-धनति धनम् ।पुंक्लीबः ।वित्तं यथा-यदि भवति धनेन धनी ।गोधने यथा-धनमचारयत् केशवः ।स्याद्धन्वस्थलचापयोः ।धवु गतौ ।धन्वति धन्व ।उक्षि तक्षि (उ० ९००) इति अन् ।क्लीबे स्थले यथा-नीलेषु धन्वसु लुठन्ति नदन्ति दान्ताः ।चापे यथा-धुन्वन् धन्व विघट्टया शितशरैर्दानोद्धरान् सिन्धुरान् ।धन्वामरौ-पुंसि यथा-धन्वनि तृषितः पुरुषो रश्मिषु तोयाशया पतति ।धन्वी पार्थे छेके ककुभचापिनोः ! धन्व अस्यास्तीति धन्वी ।शिखादित्वादिन् । ७ ॥ २१४ ॥छेके चापिनि च वाच्यलिङ्गः ।तयोः पार्थे च यथा-धुन्वन्ति धन्विनो गाव: शिरः कस्य न हृद्गताः ।ककुभोऽर्जुन वृक्षः ॥ २६५ ॥
2.265 · p. 60
metre not recognised
धनुः शब्दः पियालद्रौ राशिभेदे धनुष्यपि ।धनति धनुः ।भृमृन्हत्सरि (उ० ७१६) इति उः ।धनुषि क्लीबे ।अन्यत्र पुंसि ।पियालदू राजादनः ।राशिभेदे यथा-स चक्राम धनौ शनिः ।धनुषि यथा-धनुमतां ननु बिभ्यति के न वा ।धाम रश्मौ गृहे देहे स्थाने जन्मप्रभावयोः ।धीयते दधाति वा धाम ।मन् ।क्लीबे ।रश्मौ यथा-उदयति विततोवरश्मिरज्जावहिमरुचौ हिमधाम्नि याति चास्तम् ।गृहे यथा-यस्यां कपोल: कलधौत. धामस्तम्भेषु भेजे नवदर्पणश्रीः ।देहजन्मप्रभावेषु यथा-आत्मा१ प्र० शब्दे । २ प्र० धामन् ।nmAAMANAMद्वितोयः काण्ड: (१५७)धाना भृष्टयवेकुरे धन्याके चूर्णसक्तुषु ।धेनः समुद्रे धेनी तु नद्यां 'नग्नो विवाससि ॥ २६७ ॥
2.267 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: nmAAMANLatin letters: AMnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 कु (wrong syllable)
मागधे क्षपणके च, नन्दी गिरिशवेत्रिणि ।गर्दभाण्डे वटे न्यूनं होनवच्चोनगर्दा योः ॥ २६८ ॥
2.268 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ण (wrong syllable); pāda 4, syllable 7 र्दा (wrong syllable)
धामनिर्धाम हित्वा याति क्षणान्तरात् ।स्थाने यथा-ध्वजाग्रधामा दद्दशेऽथ शौरिः ॥ २६६ ॥
2.266 · p. 60
metre not recognised
धानाधृष्टयवेङ्करे धन्याके चूर्णसक्तुषु ।धीयते धाना ।प्याधापनीतिनः (उ० २५८) खियाम् भ्रष्टयवे चूर्णसक्तुषु च यथा-देहि मे गुडधानाकाः ।अङ्कुरे यथा नहि सर्षपबीजं सर्षपाङ्कुरमिद जनयति न्यग्रोधधानाम् ।धन्याक कुस्तुंबुरु ।धेनः समुद्रे ।दधाति धेनः ।दिन नग्न (उ० २६८) इति साधुः ।धेनी तु नद्याम् ।गौरादित्वाद् ङीः (गौरादिभ्यः २ ।४ ।१९) नग्नो विवाससि ।मागधे क्षपणके च ।न वस्ते नग्नः ।दिन नग्न (उ० २६८) इति साधुः ।न विद्यन्ते नग्नः ।श्रियं छन्दांसि वा यस्येति वा नखादित्वात्साधुः (नखादयः ३ ।२ ।१२८) विवाससि वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा मद्यपानरसे मग्नो नग्नः स्वपिति चत्वरे ॥ २६७ ॥
2.267 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मागवे यथा यशो गायन्त्येते दिशि दिशि च नग्नास्तव विभो ।क्षपणके यथा-नग्नः कमण्डलुकरः ।नन्दी गिरिशवेत्रिणि ।गर्दभाण्डे चटे ।नन्दति नन्दी ।ग्रहादित्वाद् णिनिः (ग्रहादिभ्यो णिन् ५ ।१ ।५३) पुंसि ।गिरिशवेत्रिणि यथा-लतागृहद्वारगतोऽथ नन्दी ।गर्दभाण्डो बटश्च वृक्षविशेषः ।न्यूनं हीनबच्चोनगयोः ।ऊनण् परिहाणे निपूर्वादचि न्यूनम् ।हीयतेस्म हीनम् ।सूयत्यादिति क्तस्य नत्वम् ।वाच्यलिङ्गी ।द्वयोर्यथा-सूनुरन्यूनवैभवः ।नन १ मु० नयां स्याहारतीभिदि ।नुगेमात्रके दोग्ध्यां गवि नग्नो०(१५८)अनेकार्थसंग्रहः सटोक:पर्व प्रस्तावोत्सवयोर्ग्रन्थौ विषुवदादिषु ।दर्शप्रतिपत्सन्धौ च तिथिग्रन्थविशेषयोः ॥ २६९ ॥
2.269 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 प (wrong syllable)
पक्ष्माऽक्षिलोम्नि तन्त्वादिसूक्ष्मांशे कुसुमच्छदे ।गरुत्किञ्जल्कयोश्चापि पत्री काण्डे खगे द्रुमे ॥ २७० ॥
2.270 · p. 60
अनुष्टुप्
महीनमहीनपराक्रमम् ॥ २६८ ॥
2.268 · p. 60
पर्व प्रस्तावोत्सवयोर्ग्रन्थौ विषु. वदादिषु ।दर्शप्रतिपत्सन्धौ च तिथिग्रन्थदिशेषयोः ।पृणाति पर्व स्थामदि (उ० ९०४) इति बन् ।क्लीबे ।प्रस्तावे यथा-- अपर्वणि मुण्डितं शिरः ।उत्सवे यथा--विलोक्य कान्तागमपर्व सर्वतो विलम्बिता दिक्षु कटाक्षमालिका ।ग्रन्थौ यथा सावक्रनखधारिण्या वेणुकर्कशपर्वया ।विषुवदादिषु यथा-तुला संक्रमपर्वणि ।दर्शप्रतिपत्सन्धौ यथा-पर्वात्यये सोम इवोष्ण दीधितिः ।तिथिविशेषोऽष्टमीपूर्णिमादिः ।निजकरनिकर समृद्धया धवलय भुवनानि पार्वणशशाङ्क ।ग्रन्थविशेषे यथा महाभारतस्यादिपर्व ॥ २६९ ॥
2.269 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पक्ष्माऽक्षिलोम्नि तन्त्वादि सूक्ष्मांशे कुसुमच्छदे ।गत्किञ्जल्कयोश्चापि ।पच्यते पक्ष्म ।सात्मनात्मन (उ० ९१६) इति साधुः ।अक्षिलोम्नि तन्त्वादि सूक्ष्मांशे च पुंक्लीबः ।शेषेषु क्लीबः ।अक्षिलोम्नि यथा स्थिताः क्षणं पक्ष्मसुताडिताधराः ।तन्त्वोदिसूक्ष्मांश इति आदिशब्दाल्लोमादिग्रहः ।यथा-निसर्गचित्रोज्ज्वलसूक्ष्मपक्ष्मणा ।कुसुमच्छदे पुष्पपत्रे यथा-कुसुमपक्ष्मभिरतिमेकतः ।गरुति पक्षे यथा-लक्ष्मीपतिं वीक्ष्य सुवर्णपक्ष्मा ।किञ्जल्के केसरे यथा-कुसुमैश्चलसूक्ष्मपक्ष्मभिः कुसुमेषोरिव सायकैरियम् ।पत्री काण्डे खगे द्रुमे ।रथेऽद्रौ रथिके श्येने ।पत्रं पिच्छं दलं पक्षो वाहनं वास्त्यस्य पत्री पुंसि ।काण्डे यथा-तेनाभिघातरभसस्पविद्वितीयः काण्डः(१५९)रथेऽद्रौ रथिके श्येने, प्रेम तु स्नेहनर्मणोः ।ब्रह्मा तु तपसि ज्ञाने, बेदेऽध्यात्मे द्विजे विधौ ॥ २७१ ॥
2.271 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
ऋत्विग्योगभिदोश्वाथ बुध्नो गिरिशमूलयोः ।भर्म भारे भृतौ हेम्नि, भानुरंशौ रवौ दिने ॥ २७२ ॥
2.272 · p. 60
अनुष्टुप्
कृष्यपत्री वन्यस्य नेत्रविवरे माहिषस्य मुक्तः ।खगे यथा इतोऽपि शरणागताः शिखरि पत्रिणः शेरते ।शेषेषु यथा सपत्रिभिः क्रीडति राजपुत्रः ॥ २७० ॥
2.270 · p. 60
metre not recognised
प्रेम तु स्नेहनर्मणोः ।प्रोणाति प्रेम ।मन् (उ० ९११) इति मन् ।प्रियस्य भावो वा पृथ्वादित्वादिमनि प्रियस्थिरिति प्रादेशः ।पुंक्लीबः ।स्नेहे यथा-प्रेम पश्यति भयान्यपदेऽपि ।नर्मणि यथा-विधत्ते भत्तेयं निधुवनविधौ प्रेमकलहम् ।ब्रह्मा तु तपसि ज्ञाने वेदेऽध्यात्मे द्विने विधौ ।ऋत्विग्योगभिदोश्चाथ बृंहति ब्रह्मा बृहेर्नोऽच्च (उ० ९१३) इति मन् ।पुंक्लीवः ।तपसि यथा-ब्रह्माङ्गभूब्रह्मनियोजितात्मा ।ज्ञाने यथा-समीभूतादृष्टि त्रिभुवनमपि ब्रह्म मनुते ।वेदे यथा – यत्र त्वं ब्रह्म मीमांसा तत्वज्ञो दण्डधारकः ।अध्यात्मे यथा-तृणं ब्रह्म विदः स्वर्गः ।द्विजे यथा-ब्रह्मध्ने च सुरापे च वा स्तेने च. गुरुतल्पगे ।विधौ यथा-ब्रह्माऽप्यन्तं न गच्छति ॥ २७१ ॥
2.271 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
ऋत्विग्भेदे यथा-यजन्ति ब्रह्माणः ।योगभेदे यथा--ब्रह्मा ऐन्द्रोऽथ वैधृतिः ।तत्वेऽपि मंखः ।यथा--ब्रह्मज्ञाना भ्यसनविधिना योगनिद्रांगतस्य ।बुध्नो गिरिशमूलयोः ।बुध्यते बुध्नः ।जीण्शी (उ० २६१) इति कित् नः ।गिरिशे यथा अहये (शेषाय) बुध्नाय नमो नमोऽस्तु गणपतये ।मूले यथा बुध्नेन बुध्नाति बलिष्टतां तरुः ।भर्म भारे भृतौ हेम्नि-भरणं(१६०) अनेकार्थसंग्रहः सटीकःभिन्नोऽन्यः संगतः फुल्लो दीर्णो भोगी भुजङ्गमे ।वैयावृत्यकरे राज्ञि गामण्यां नापितेऽपि च ॥ २७३ ॥
2.273 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मानं प्रमाणे प्रस्थादौ, मानचित्तोन्नती ग्रहे ।मीनो मन्स्ये राशिभेदे, *मृत्स्ना मत्सा तुवर्यपि ॥ २७४ ॥
2.274 · p. 60
अनुष्टुप्
भ्रियतेऽनेन वा भर्म ।मन् (उ० ९११) इति मन् ।क्लीबे ।भारे यथा-त्रस्तस्य वर्म भर्मणे ।भृतौ यथा-कर्मणो भवति भर्म सर्वथा ।हेम्नि यथा-भाति भर्म परिकर्मकर्मणा ।भानुरंशो रवौ दिने ।भाति भानुः ।दाभाभ्यां नुः (उ०७८६) पुंसि ।अंशो रवौ च यथा-जगत्यपर्याप्तसहस्त्रभानुना न यन्नियन्तु समभावि भानुना ।दिने यथा - कृशानोन प्रभा भानौ भानोरत्युदये सति ॥ २७२ ॥
2.272 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
भिन्नोऽन्यः संगतः फुल्लोदीर्णः भिद्यते स्म भिन्नः ।वाच्यलिङ्गः ।अन्यस्मिन् पृथग्भूते यथा शम्भोभिन्नरसं समाधिसमये नेत्रत्रयं पातु वः ।संगते यथा-व्रीडा वक्रितकण्ठनालमवलाकः कैर्न भिन्ना रसः ।फूल्ले यथा-संसृज्यते सरसिजररुणांशुभिन्नः ।दीर्णे विदारिते यथा भिन्न शंख वलयं परिणेत्रा पर्यरम्भि रभसादचिरोढा ।भोगी भुजङ्गमे ।वैयावृत्त्यकरे राज्ञि ग्रामण्यां नापितेऽपि च ।भोगोऽ हिकायोऽस्त्यस्य भोगी ।भुङ्क्ते-इत्येवंशीलो वा युजभुज ५-२-५० इति घिनण् ।पुंसि ।भुजङ्गमे यथा यस्याबाधितबद्धनीडचटका श्चक्रुः स्थिति भोगिनः ।वैयावृत्यकरः परिचारकः ।व्यवहारिक इत्यन्ये तत्र यथा--पुष्पैर्गन्धसमुद्धरैर्विदघते देवार्चनं भोगिनः ।राज्ञि यथा-किं तेनैव सहस्वयंनृदलशो याताःस्थ भो भोगिनः ।ग्रामणीः प्रधानं पुण्यवानिति यावत् ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।तत्र *मु० मू० वाचंयमेऽर्हति, प्रियालाऽगस्तिः पालाशो मत्स्ना० ।-nnnद्वितीयः काण्डः (१६१) यानं युग्ये गतौ योनि:, कारणे भगताम्रयोः ।रत्नं स्वजातिशेष्ठे स्यान्मणौ राजा तु पार्थिवे ॥ २७ ॥
2.27 · p. 60
स्वागताtwo metres in one verseLatin letters: nnn
यथा-भोगिनामप्रतिष्ठन्ते मोगा एव निरन्तरम् ।नापिते यथा भोगी नियोगी वपनप्रयोगे ॥ २७३ ॥
2.273 · p. 60
metre not recognised
मानं प्रमाणे प्रस्थादौ ।मितिर्मीयतेऽनेन वा मानम् ।प्रमाणम् इयत्तापरिच्छेदमात्रम् तत्र यथा-स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः ।प्रमाणं प्रत्यक्षादि इति मंखः ।तत्र यथा-मातृमानमितिमेयमयीभिः प्रस्थादौ आदि शब्दादमुलितुलादौ ।यथा-न कूट मानानि समानयन्ति ।मानश्चित्तोन्नतौ ग्रहे ।माननं मानः ।चित्तोन्नतौ पुंक्लीबः ।तत्र यथा-नान्यस्य गन्धमपि मानभृतः सहन्ते ।ग्रहे निर्बन्धे यथा-कः प्रिये सुभगमानिनि मानः ।मानो मत्स्येराशिभेदे ।मीड्ढिंसायाम ।मीन: ।जीण् शीदी (उ० २६१) इति कित् नः ।मीनः ।मत्स्ये यथा-मृगमीनसज्जनानां तृणजलसन्तोषविहितवृत्तीनाम् ।राशिभेदे यथा-दिने दिने लब्धरुचिर्विवस्वान् ।मीनं च मेषं च वृषं च भुङ्क्ते ।मृत्स्ना मृत्सा तुवर्यपि ।प्रशस्तामृत् मृत्स्ना ।सस्नौ प्रशस्ते । ७-२-१७२ इति स्वार्थे स प्रत्ययः ।तुवरी धातुविशेषः ।मृत्स्नायां यथा-जाम्बूनदं जगति विश्रुतिमेति मृत्स्ना कृत्स्नाऽपि सा तव रुचा विजितश्रियस्या ॥ २७४ ॥
2.274 · p. 60
metre not recognised
यानं युग्ये गतौ ।यात्यनेन यायते वा यानम् ।युग्ये वाहने पुंक्लीबः ।तत्र यथा-यानाज्जनः परिजनैरवतार्यमाणः ।गतौ यथा--तस्मै निवेद्य नृपतेः परलोक यानम् ।नृपाणां गुणभेदेऽपि ।यथा-यानं समाचरेच्छक्तौ ।योनिः कारणे भगताम्रयोः ।यौति योनिः ।वीयुसूबह्यगिभ्योनिः (उ० ६७७) स्त्रीपुंसलिङ्गः ।कारणे यथा-विश्वयोनिस्ति रोदधे ।भगे यथा-योनियन्त्रसमुत्पन्नाः सुसूक्ष्मा जन्तुराशयः ।(१६२)अनेकार्थसंग्रहः सटीक:१/vUVAनिशाकरे प्रभौ शके यक्षक्षत्रिययोरपि ।रास्नैलापर्णी साक्ष्यो, रागो कामिनि रङ्क्तरि ॥ २७६ ॥
2.276 · p. 60
metre not recognisedLatin letters: vUVAnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 श (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 प (syllables merged)
रोही रोहीतकेऽश्वत्थे, बटे लग्नं तु लज्जिते ।राशीनामुदये सक्ते, लक्ष्म प्रधानचिन्हयोः ॥ २७७ ॥
2.277 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 प्र (wrong syllable)
ताम्रशुल्बम् ।तत्र यथा-योनि तेनैव वेश्येत् ।रत्नं स्वजातिश्रेष्ठे स्यान्मणौ ।रमतेऽस्मिन् रत्नम् ।रमेस्त च (उ० २६४) इति नः ।स्चजातिश्रेष्ठे यथा-पुरुषरत्नमलंकरणं भुवः ।यदाह जातौ जातौ यदुत्कृष्टं तद्रत्नभिधीयते ।मणौ यथा भास्वन्ति रत्नानि महौषधीश्च ।राजा तु पार्थिवे ।निशाकरे प्रभौ शके यक्षक्ष त्रिययोरपि ।राजते राजा ।उक्षितक्षि (उ० ९००) इति अन् ।पार्थिवनिशाकरयोर्यथा-राजा हरति लोकस्य हृदयं मृदुभिः करैः ॥ २७५ ॥
2.275 · p. 60
metre not recognised
प्रभौ यथा-हे नागराज पृथुमस्य नितम्बभागं भोगेन वेष्टय दृढं ननु मन्दराद्रेः ।शके इन्द्रे यथा-सौधर्मराजस्य रराज बाजी ।यक्षे यथा-चिरमनुचरो राजराजस्य दध्यौ ।क्षत्रिये यथा-जज्ञिरे राजपुत्राः ।रास्नै लापर्णीसपक्षियोः ।रसत्यनया रास्ना ।रसेर्वा (उ० २६०) इति नः ।द्वै अप्यौषधिभेदौ ।रागी कामिनि रक्तरि ।रागोऽस्त्यस्य रागी ।रञ्जनशीलो वा ।युजभुज ५-२-५० ।इति घिनण् ।अकट् धिनोश्च रजेः ४-२-५० ।इति नलोपः ।वाच्यलिङ्गः ।कामिनि यथा-अनिमिषमविरामा रागिणां सर्वरात्रं नवनिधुवनलीला: कौतुकेनाभिवीक्ष्य ।रक्तरि यथा वासांसि रागीव ररञ्ज लोकान् ॥ २७६ ॥
2.276 · p. 60
metre not recognised
रोही रोहीतकेऽश्वत्थे वटे ।रोहत्यवश्यं रोही ।णिन् चावश्यक ५-४-३६ ।इति णिन् ।त्रयोऽपि वृक्षाः ।लग्नं तु लज्जिते ।राशीनामुदये सक्ते ।द्वितोय: काण्डःवनं प्रस्रवणे गेहे प्रवासेऽम्भसि कानने ।वस्नं वस्त्रे धने मूल्ये, भृतौ वर्म पुनस्तनौ ॥ २७८ ॥
2.278 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रमाणे सुन्दराकारे वर्म नेत्रच्छदेऽध्वनि ।वर्णी पुनश्चित्रकार, लेखके ब्रह्मचारिणि ॥ २७९ ॥
2.279 · p. 60
अनुष्टुप्
लगतेस्म लग्नम् ।लगतिस्म वा क्षुब्धविरब्ध ४-४-७० इति साधुः ।लज्जितसक्तयोर्वाच्यलिङ्गः ।लज्जिते यथा-भानु भूमिपतिप्रतापविजितो लग्न : समग्नोऽम्बुधौ ।राशोनामुदये पुंक्लीबः ।तत्र यथा-बसिष्ठदत्तलग्नोऽपि रामः पवजितो बने ।सक्ते यथा-कराग्रलग्नाभिनवाथ बाला ।लक्ष्म प्रधान चिन्यो: ।लक्ष्यतेऽनेन लक्ष्म मन् क्लीबे ।प्रधाने यथा-वीक्ष्यव तं सूर्य कुलकलक्ष्म ।चिन्हे यथा-क्वाकार्यं शशलक्ष्मणः क्व च कुलम् ॥ २७७ ॥
2.277 · p. 60
metre not recognised
वनं प्रस्रवणे गेहे प्रवासेऽम्भसि कानने ।बन्यते वनम् ।वर्षादयः क्लीबे इत्यल ।प्रस्रवणे निर्झरे यथा-वनानि शिथिलेषु वहन्ति यत्र ।गेहे कानने च यथा-वनानि दहतो वह्न: सखाभवति मारुतः ।प्रवासे यथा-आहूतस्याभिषेकाय विसृष्ट स्य बनाय च ।अम्भसिं यथा-वनमनुसृतं पंकजवनैः ।समूह पर्वतयोरपि मंखः ।समूहे यथा-पङ्कजवनैरिति पर्वते यथा-वनं याम्यहमप्यद्य यथा जीमूतवाहनः ।वस्नं वस्त्रे धने मूल्येभृतौ ।वस्यते-आच्छाद्यते वसन्ति अनेनेति वा वस्नम् ।प्याधापनि (उ० २५८) इति नः ।मूल्यं पटादिभाण्डविक्रयाल्लभ्यम् ।तत्र पुंक्लीबः ।अन्यत्र क्लीबे ।भृति: कर्मकरादीनां वेतनम् ।सर्वेषु यथा-वस्नं न कृत्स्नं लभतेऽल्पपुण्यः ।वम पुनस्तनौ ।प्रमाणे सुन्दराकारे ।दृष्यति वर्म ।मन् (उ० ८११) इति मन् ।क्लीबे ।तनुः शरीरम् ॥ २७८ ॥
2.278 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
तत्र प्रमाणे च यथा-गजवमअनेकार्थसंग्रहः सटीकः wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwबानं शुष्कफले शुष्के, सोवने गमने कटे ।* जलसंप्लुतवातोमिसुरङ्गासौरभेषु च ॥ २८० ॥
2.280 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww
वाग्मी पटुबृहस्पत्योर्वाजी वाणे हये खगे ।विन् विचारिते लब्धे, स्थिते वृषा तु वासवे ॥ २८१ ॥
2.281 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
किरातेभ्यः शशंसुर्देवदारवः ।सुन्दराकारे यथा-वर्मणा विदधती जगज्जयम् ।वर्त्म नेत्रच्छदेऽध्वनि ।वर्ततेऽनेनास्मिन् वा वर्त्म ।मन् (उ० ९११) इति मन् ।क्लीबे ! नेत्रस्य छदं पक्ष्म(वर्म) ।तत्र यथा-नेत्रवमरुधिरारुणं ततः ।अध्वनि यथा-पुरस्कृता वर्त्मनि पार्थिवेन ।वर्णी पुनश्चित्रकारे लेखके ब्रह्मचारिणि ।वर्णो नीलपीतादिरकारादिः ब्रह्मचर्यं वाऽस्यास्तीति वर्णी ।वर्णाद्ब्रह्मचारिणि ७.२-६९ इत्यभिधानादन्यत्रापि -- इन प्रत्ययः ।चित्रकारे लेखके च यथा-वर्ण्यन्ते वर्णिनां वर्णाः ।ब्रह्मचारिणि यथा-अथाह वर्णी विदितो महेश्वरः ॥ २७९ ॥
2.279 · p. 60
metre not recognised
वानं शुष्कफले शुष्के सीवने गमने कटे ।जलसंप्लवातोमि सुरङ्गासौरभेषु च ।ओवै शोषणे ।वायतिस्म वानम् ।सूयत्यादीति ४-२-७० ।क्तस्य नत्वम् ।वेंग तन्तुसन्ताने वाक् गति गन्धनयोर्वा अनयोर्भावे करणे वा अनट् नवस्वर्थेषु ।शुष्के वाच्यलिङ्गः ।तत्र शुष्के फले वातोर्मिषु जलसंप्लवे च यथा वाने विताने नवगौस्तनीनां वानानि वानर्निपतन्ति वाने ।शेषेषु अन्वेष्यम् ॥ २८० ॥
2.280 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वाग्मी पटुबृहस्पत्योः ।प्रशस्ता वाग्विद्यतेऽस्य वाग्मी ।ग्मिन् । ७-२-२५ ।इति ग्मिन् ।पटौ वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-वागेका वाग्मिनः सतः ।बृहस्पतौ यथा-अत्र स्याज्जडजिह्वोऽपि वाग्मी विद्यामठे पठन् ।वाजी*प्र० संप्लव ।द्वितोयः काण्डः (१६५) वृषभे तुरङ्गे पुसि, शाखी तु मवेदयोः ।राजभेदे शिखीत्वग्नौ, वृक्षे केतुग्रहे शरे ॥ २८२ ॥
2.282 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
चूडावति बलोवर्दे, मयूरे कुक्कुटे हये ।शोनो मूर्खाजगरयोः, श्येनः शुक्ले पतत्त्रिणि ॥ २८३ ॥
2.283 · p. 60
अनुष्टुप्
बाणे हये खगे ।वाजः पत्रं वेगः पिच्छं वाऽस्त्यस्य वाजी ।बाणे हये च यथा-युक्तं चक्रुः सायका वाजितायाः ।खगे पक्षिणि यथा-वाजिनो वियति विभ्रममापुः ।विन्नं विचारिते लब्धे स्थिते ।विदिय् विचारणे विद्लती लाभे विदिच सत्तायां वा ।विद्यतेस्म विन्नं वाच्यलिङ्गः ।त्रिष्वपि यथा-अनिविण्णविन्नाः ।किल सकलशास्त्रोपनिषदः ।वृषा तु वासवे ।वृषभे तुरङ्गे पुंसि ।वर्षति वृषा लपूयुवृषि (उ० ९०१) इति किदन् ।चचुषु अर्थेषु पुमान् वात्स्यायनप्रसिद्धः ।वासवे यथा-वृषेव सीतां तदवग्रह क्षताम् ॥ २८१ ॥
2.281 · p. 60
metre not recognised
शेषेषु यथा-वृषानिषेकं कुरुते रतान्ते ।शाखी तु द्रुमवेदयोः ।राजभेदे ।शाखाः सन्त्यस्य शाखी ।शिखादिभ्य इन् । ७-२-४ ।द्रुमे यथा-नामाजिकेवलमभाजि गजेन शाखी ।वेदे यथा-पठन्ति शाखां वटवः स्वशाखिनः ।राजभेदे यथा-संख्ये सशाखी विशिखैर्निजघ्ने ।शिखी त्वग्नौ वृक्षे केतुग्रहे शरे ।चूडावति बलीवर्दे मयूरे कुकुटे हो ।शिखाऽस्त्यस्य शिखी ।शिखादित्वादिन् (७-२-४) चूडावति वाच्यलिङ्गः ।शेषेषु पुंसि ।अग्नौ यथा-स्पर्शमुष्णमुचितं दधच्छिखी यदाह हविरद्भुतं न तत् ।वृक्षे यथा-आखवः शिखिमूलानि खनन्ति नखरैः खरैः ।केतुग्रहे यथा-आख्याति संख्यं शिखिनः समुद्गमः ।॥ २८२ ॥
2.282 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
चूडावति यथा-जटी मुण्डी शिखी वापि मुच्यते नात्र संशयः ।मयूरे यथा-शिखिना बहभारेषु केशान् ।कुकुटे यथा(१६६)अनेकार्थसंग्रहः सटीकःwormawwwwwwwwwwwस्वप्नः स्वापे सुप्तज्ञाने, स्थानं स्थित्यवकाशयोः ।साहश्ये सन्निवेशे च स्नानं स्नानीय आप्लवे ॥ २८४ ॥
2.284 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: wormawwwwwwwwwwwnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 सु (wrong syllable)
शिखिकुलकूजितसुभगे प्रभातसमये प्रभुः समुत्थाय शेपेषु यथा आकर्ण्य शिखिनां घोषम् ।शीनो मूर्खाजगरयोः ।शीते शीनः ।जीणशीदी (उ० २६१) इति कित् नः ।मूर्खे वाच्यलिङ्गः ।श्येनः शुक्ले पतत्त्रिणि ।श्यायते श्येनः ।श्याकठि (उ०२८२) इति इनः ।शुक्ले गुणे पुंसि ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा जलनिधिनवफेनश्येनमेनं शजस्ते ।पतत्त्रिणि यथा-श्येनपक्षपरिधू सरालकाः ॥ २८३ ॥
2.283 · p. 60
metre not recognised
स्वप्न: स्वापे सुप्तज्ञाने ।स्वपनं स्वप्नः ।यजि स्वपि ५-३-८५ इति नः ।स्वापे यथा-स्वप्न जागरणातीतं पदमाहुर्मनीषिणः ।सुप्तस्य ज्ञानं बोधो दर्शनं वा तत्र यथा स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा ।स्थानं स्थित्यवकाशयोः ।सादृश्ये सन्निवेशे च ।स्थितिः स्थीयतेऽनेन वाऽस्मिन् वा स्थानम् ।स्थितौ यथा सतेषु स्थानमवाप शोकः ।अवकाशे यथा-दत्तस्थानः समुद्रेण समो ब्राह्मणदत्तभूः ।सादृश्ये यथा-स्थविरोऽयं पितृस्थानः ।सन्निवेशे यथा-उत्सन्नविषयग्रामा: स्थानादुच्चलितद्विजाः ।आश्रयप्रदेश मात्रालीढादिगीतविषययोग्यप्रसङ्गष्वपि मंखः ।आश्रये यथा स्थान भ्रष्टा न शोभन्ते ।प्रदेशमात्रे यथा-कियन्ति भवती स्थानानि रक्षिष्यति ।आलीढादौ यथा-स्थानान्यालीढवैशाख प्रत्यालिढानि मण्डलम् ।समपादं च ।गीत विषये यथा-स्थान प्रदायित्वमिवोपगन्तुम् ।योग्ये यथा-स्थानमेतदुचितस्य वस्तुनः ।प्रसङ्गे यथा-दर्भाणां स्थाने शरैरास्तरितव्यम् ।स्नानं स्नानीयआप्लवे ।ष्णांक शौचे ।भावे करणे का अनटि स्नानम् ।स्नायतेऽनेन स्नानीयं चूर्णम् ।तत्र यथा-स्नानधूपैर्नित्यमाराद्वितीयः काण्डः(१६७)स्त्यानं स्यास्निग्ध आलस्ये, प्रतिध्वानघनत्वयोः ।सादी तुरङ्गमारोहे, निषादिरथिनोरपि ॥ २८५ ॥
2.285 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
स्वामी प्रभौ गुहे सून, पुष्पे सूना पुनः सुता ।अधोजिह्वा वधस्थानं, सूनुः पुत्रेऽनुजे रवौ ॥ २८६ ॥
2.286 · p. 60
अनुष्टुप्
धयेच्छिवम् ।आप्लवेऽभिषवे यथा-लोक: प्रयागवासी कूपे स्नानं समाचरति ॥ २८४ ॥
2.284 · p. 60
metre not recognised
स्त्यानं स्यास्निग्ध आलस्ये प्रतिध्वान घनत्वयोः ।स्त्यायतिस्म स्त्यानम् ।ते "व्यञ्जनान्तस्था ४-२-७१ इति तस्य नत्वम् ।स्त्यायते वाऽनट् ।स्निग्धे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-वक्त्रं तन्व्याः स्तवकितमिदं स्त्यानक स्तूरिकाभिः ।घनत्वे काठिन्ये यथा--स्त्यानावनद्धधनशोणितशोण पाणिः ।सादीतुरङ्गमारोहे निषादिरथिनोरपि ।सीदति सादी ग्रहादित्वागिणन् ।निषादी गजारोहः ।रथी रथारोहः ।त्रिष्वपि यथा-विवादः सादिनां जज्ञे ॥ २८५ ॥
2.285 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
स्वामी प्रभौ गुहे ।स्वमस्यास्ति स्वामी ।स्वानमिन्नीशे । ७-२-४९ ।मिन् ।प्रभौ वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-जनतीते मुदितमनसा नित्यं सुस्वामिना कृतानन्दा ।सूनं पुष्पे सुनोति सूनम् ।सोरू च (उ० २६३) इति नः ।सूयतेस्म वा क्ते सूयत्यादीति तस्य नत्वम् ।यथा तस्यातसीसूनसमानभासः ।पुष्पितेऽपि तत्र तु वाच्यलिङ्गः ।सूना पुनः सुता ।अधोजिह्वा वधस्थानम् ।सुतायां यथा-सूनाः स्यु: न्यू नपुण्यानाम् ।अघोजिह्वा जिह्वातलम् ।तत्र यथा-- सूनाविधोच्छ्वासकासापनोदः ।वधस्थाने यथा-पञ्चसूना गृहस्थस्य स्वर्ग तेन न गच्छति ।सूनुः पुत्रेऽनुजे रवौ ।सूयते सूनुः ।सुवःकित् इति नुः ।पुत्र यथा-दिलीपसूनुर्मणिशकरोद्भवः प्रयुक्त संस्कार इवाधिकं बभौ ।अनुजे यथा-अनुस्मृताखण्डलसूनुविक्रमः ।(१६८)अनेकार्थसंग्रहः सटीकःहनुः कपोलावयवे, मरणामययोरपि ।हरिद्रायामायुधे च, हलो कृषकसीरिणोः ॥ २८७ ॥
2.287 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कल्पो विकल्पे कल्पद्रो, संवर्ते ब्रह्मवासरे ।शास्त्रे न्याये विधौ कूपो, गर्तेऽन्धौ गुणवृक्षके ॥ २८८ ॥
2.288 · p. 60
अनुष्टुप्
रवी यथा-सूनना निते ध्वान्ते ॥ २८६ ॥
2.286 · p. 60