All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (17/30)
भोगिसर्पयोः ।विलसतीत्येवं शीलो विलासी ।विले आस्ते इति वा ।अजातेः शील इति णिन् ।भोगिनि वायलिंगः ।द्वयोर्यथा-विलासिनां लासक एष वायुः ।विषयी विषयासक्ते वैषयिकजने नृपे ।कामे ।विषयः स्पर्शादिर्जनपदो वाऽस्त्यस्य विषयी ।विषये स्पर्शादौ आसक्तः ।विषयासक्तः ।तत्र वायलिंगः ।वैषयिकजनो ग्रामकुंडादिः ।नृपो राजा ।कामः स्मरः ।चतु यपि यथा-नो शक्यते विषयिणा विषयो विमोक्तुम् ॥ ४११ ॥
2.411 · p. 60
metre not recognised
विषयि हृषीके ।हृषीके इन्द्रिये क्लीबः ।व्युत्थान' प्रतिरोधने ।विरोधाचरणे स्वैरवृत्तौ समाधिपारणे ।विगतमुत्थानमत्र व्यु स्थान ।विरुद्धं विशिष्टं वा उत्थीयतेऽस्मिन्निति वा ।चतुर्वर्थेषु प्रतिरोधने समाधिपारणे च यथा-समाधिर्मरुतां चापि व्युत्थाने योगिनां मनः ।विरोधाचारणे स्वैरवृत्तौ च यथा-व्युत्थानं परि हत्य भूमिपतयो यातास्तव प्रेष्यताम् ॥ ४१२ ॥
2.412 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वृजिनः केशे ।वृज्यते बृजिनः ।वृजि तुहीति ( उ० २८३ ) किदिनः ।यथा ब्रजति वृजिनपाशः कामपाशत्वमस्याः ।वृजिनं भुग्नेऽचे रक्त चर्मणि ।भुग्नं कुटिलं ।तत्र वायलिंगः ।तत्र अघे च यथा शिवं दिशतु वः सर्वे निरस्तवृजिना जिनाः ।रक्तचर्मणि यथा वृजिनजनितवेषः सैष शंभुननर्त-वेष्टनं मुकुटे कर्णशष्कुल्युष्णाषयो वृतौ ।वेष्टतेऽनेन वेष्ट्यते वा वेष्टन ।चतुर्वर्थेषु मुकुटे उष्णीषे च यथा-तमरण्यसमाश्रयोन्मुखं शिरसा वेष्टनशोभिना6+---( १८२)अनेकार्थसंग्रहः सटीक वेदना ज्ञाने पीडायां शयनं स्वापशय्ययोः ।रते शमनस्तु यमे शमनं शांतिहिंसयोः ॥ ४१४ ॥
2.414 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
श्वसनं श्वासे श्वसनः पवने मदनद्रमे ।शकुनं स्यादेवशंसि निमित्ते शकुन: खगे ॥ ४१५ ॥
2.415 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 से (wrong syllable); pāda 4, syllable 6 न (wrong syllable)
सुतः ।कर्णशष्कुली कर्णपुत्रिका ।वृतिर्वरणं तत्र यथा-भोगि वेष्टनमार्गेषु चन्दनानां समर्पितम् ॥ ४१३ ॥
2.413 · p. 60
metre not recognised
वेदना ज्ञाने पीडायां वेचते वेदना ।णिवे त्यासेत्यनः ।( ५ ।३ ।१११) ।ज्ञाने यथा सम्मूञ्छिता हि सन्त्येव तिरश्चामपि वेदनाः ।पीडायां यथा व्याधेस्तत्त्वपरिज्ञानं वेदनायाश्च निग्रहः ।शयनं श्वापशय्ययोः ।रते ।शय्यते शेरतेऽत्र वा शयनं ।शय्यायां क्लीबः ।श्वाफे यथा-शयनं मह्यास्तले केवले ।शय्यायां यथा-संविष्टकुश शयने निशां निनाय ।रते सुरते यथा-क्लान्ति निहंति पवनः शयनावसाने ।शमनस्तु यमे ।शमयति शमनः ।यथा-असि भुजगविभूषणस्तवासावरिशमनो जयति क्षितीशबाहुः ।शमनं शान्तिहिंसयोः ।शम्यते शमन ।शांतौ यथा--मुनीनां कोपशमनं मुख्यमंगं तपोविधिः ।हिंसायां यथा-विवजयेद्यः शमन पशूनाम् ॥ ४१४ ॥
2.414 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
श्वसनं वासे ।वश्यते श्वसन ।यथा-श्वसनमुरजवं संत्यजोई प्रवृत्तम् ।पुल्लिंगोऽयमित्यन्यः ।श्वसनः पवने मदन द्रुमे ।खसिति श्वसनः ।पवने यथा-कुंठकुहरे विमूढः श्वसनो यावन्न निर्याति ।मेरुवकेपि मंखः ।तत्र यथा-कामाग्निः श्वसनेन दीपितः ।शकुन स्यादेवशंसि निमित्ते ।शक्यतेऽनेन शक्नोति वा शकुन ।यम्यजीपुनः ।यथा--शकुनादिव मार्ग वर्तिभिः पुरुषादुद्विजितव्यमीदृशः ।शकुन: खगे ।यथा-प्रभाते----- ---- --------------तृतीयः काण्डः(१८३) शनिः खगे करणभेदे कौरवमातुले ।शतघ्नी तु वृश्चिकाल्यां शस्त्रभेदकरंजयोः ॥ ४१६ ॥
2.416 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 4 तु (wrong syllable)
शासन नृपदत्तोया शास्त्रज्ञालेखशास्तिषु ।शिखरी कोहकोयष्टयो? मेऽपामार्गशैलयोः ॥ ४१७ ॥
2.417 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 न (wrong syllable)
निर्भीकैविपिनशकुनैकू जितमितः ॥ ४१५ ॥
2.415 · p. 60
शकुनिः खगे करणमेदे कौरवमातुले ।शक्नोति शकुनिः ।शकेरुनिः ।पुसि ।खगे यथा-वणिकचक्राक्रन्दविषि शकुनिकोलाहलाकुले ।करण मेदो ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धः ।तत्र यथा-शकुनिचतुष्पदनागे ।कौरखमातुले यथा- शात्रवं शस्त्रसंघातैर्दुनोति शकुनिः पुनः ।शतप्नी तु वृश्चिकाल्यां शबभेदकरञ्जयोः ।शतं हंति शतघ्नी ।मचित्ते टक ।वृश्चिकाली ओषधिः ।शस्त्रभेदः शस्त्रविशेषः ।यदाह-शतघ्नी तु चतुस्ताला लोहकंटकसंचिता ।तत्र यथा अयः संकुचितां रक्षः शतघ्नीमथ शत्रवे ।करंजो वृक्षः ॥ ४१६ ॥
2.416 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शासनं नृपदत्तोल् शास्त्राज्ञालेखशास्तिषु ।शासत्यनेन शास्तिर्वा शासनं ।पंचस्वर्थेषु ।आज्ञा आदेशः ।शास्तिः शिक्षणं पालनं वा ।नृपदत्तोया यथा-स्वदत्तं परदत्तं वा यो हरेदेवशासनम् ।शास्त्रे यथा-शब्दशासनविदः समासयोर्विग्रहं व्यवसासुः स्वरेण ते ।आज्ञायां शास्तौ च यथा-पाकशासनसमानशासनः ।लेखे यथा-तमभ्यनदत्प्रथमं प्रबोधितः प्रजेश्वरः शासनहारिणा हरेः ।शिखरी कोट्टकोयष्टयो?मेऽपामार्गशैलयोः ।शिखरमस्त्यस्य शिखरी ।पंचस्वर्थेषु कोट्टो दुर्ग तत्र यथा-शिखरिशिखरमेतन्मा लितं भूमिपालैः ।कोयष्टिः पक्षिविशेषः ।द्रुमे यथा-विवद्धन्ते कष्टं गिरिशिखरिणो वातविधुताः ।अपामार्ग ओषधिः ।शैले यथा---द(८४ )अनेकार्थेसंग्रह सटीक शिखण्डी कुक्कुटे चित्रमेखले बर्दिबहयोः ।भोष्मारौ बाणे श्रृंगारी सुवेषे क्रमुके द्विपे ॥ ४१८ ॥
2.418 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
इते मधमा स्यान्यल्लिकायां कपिल्यकाणिजयोः ।शोभनः सुन्दरे योगे सवनं स्नानयागयोः ॥ ४१९ ॥
2.419 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सोमनिर्दलने चापि सदन जलसद्मनोः ।स्तनन कुंथने मेघगर्जितध्वनिमात्रयोः ॥ ४२० ॥
2.420 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 द (wrong syllable); pāda 3, syllable 3 न (wrong syllable)
शिखंडी कुक्कुटे चित्रमेखले बर्हिबहयोः ।भीष्मारौ बाणे ।शिखंडोऽस्त्यस्य शिखंडी ।चित्रमेखल; पक्षी ।कुक्कुटे चित्रमेखले बर्हिणि च यथा-यद्वायुरन्विष्टमृगैः किरातैरासेव्यते भिन्नशिखंडिबर्हः ।बर्हे कलापे यथा- केकिनोऽपि विराजन्ते नवोद्भिन्नैः शिखंडिभिः ।भीष्मस्य अरिः शत्रुस्तत्र यथा-हते जरति गांगेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् ।बाणे यथा-शिखण्डिभिः खंडितमुडमंडलः ।शृंगारी सुवेषे क्रमुके द्विपे ।शृगारोऽस्त्यस्य शृंगारी ।सुवेषे वाच्यलिंगः ।तत्र यथा-शृंगारी नागरो नरः ।क्रमुकः धूगः ।द्विपो हस्ती ॥ ४१८ ॥
2.418 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
श्लेष्मना स्यान्मल्लि कायां कंपिल्यकफणिजयोः ।श्लेष्मा हन्यतेऽनया श्लेष्मन्ना स्थादिभ्यः क इति कः ।मल्लिका विचकिलः ।कंपिल्यको वृक्षः ।फणिजो मरुबकः ।शोभनः सुन्दरे योगे ।शोभते शोभनः ।इडितो व्यंजनाधतादित्यनः ।सुन्दरे वायलिंगः ।तत्र यथा शोभनाकृतिरयं नृपात्मजः ।योगे यथा-सौभाग्यः शोभनस्तथा ।सवनं स्नानयागयोः ।सोमनिर्दलने चापि ! सूयते सवनं ।स्नाने यथा-मध्यंदिने नरपतिः सवनं विधाय ।यागे यथा-समुच्चा रिततृतीयं सवनव्रतब्रह्मणि ब्रह्मणि ॥ ४१९ ॥
2.419 · p. 60
metre not recognised
सोमस्यतृतीयः काण्डः(१८५)स्पर्शनं हृषीके दाने, स्पशे च स्पर्शनोऽनिले ।स्पंदनं श्रवणे तोये स्पन्दनस्तिनिशे रथे ॥ ४२१ ॥
2.421 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 षी (wrong syllable)
संव्यानं छादने वस्त्रे समानो देहमारुते ।वरणभित्सत्समैकेषु संतानोऽपत्यगोत्रयोः ॥ ४२२ ॥
2.422 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
ओषधराजस्य निर्दलनं निर्मथनम् ।तत्र यथा-एतस्मिन्सवनविधौ विधृत पापाः ।सदनं नलसद्मनोः ।सीदन्त्यत्र सदनं ।जलं नीरं ।समनि यथा अमरसदनादिभ्यो भूतानकीर्तिरनश्वरी ।स्तननं कुथने मेघगजितध्व निमात्रयोः ।स्तन्यते स्तननं ।कुथनं संक्लेशः ।मेघगर्जिते यथा-जलद पंक्तय इव उच्चैः स्तननाभिरम्याः ।ध्वनितमात्रे यथा दुदुभिस्तनन पुष्पवर्षणैरन्वमोद्यत महः सुरैरपि ॥ ४२० ॥
2.420 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
स्पर्शनं हृषीके दाने स्पर्श च ।स्पृश्यते स्पर्शनं कर्मणि भावे वाऽनट् ।हृषीके यथा-स्पर्शनं रसनं घाणं चक्षुः श्रोत्रमितींद्रियं ।दाने स्पर्शे च यथा-अश्वत्थसेवा तिलपात्रदानं गोस्पर्शनं ब्राह्मणतर्पणं च ।स्पर्श!ऽनिले ।स्पृशति स्पर्शनः ।नंद्यादित्वादनः ।अनिले वायौ यथा-स्पर्शनं हि क उपैति चक्षुषा ।स्पन्दनं श्रवणे तोये ।स्पद्यते स्पंदनं ।द्वयोर्यथा-स्वेदस्पंदनलीनचीनवसने दृश्यांगयष्टिश्चिरम् ।स्पन्दनस्तिनिशे रथे ।तिनिशो वृक्षः ।रथे यथा-रहो भाजामक्षधूः स्पंदनानाम् ॥ ४२१ ॥
2.421 · p. 60
metre not recognised
संव्यानं छादने वस्त्रे ।संघीयते संव्ययति संवीयतेऽनेन वा संख्यानं ।द्वयोर्यथा-संख्यानलीला तरुवल्क लानि ।समानो देहमारते ।वर्णभित्सत्समैकेषु ।समानीयते समानः ।क्वचिदिति डः ।समानित्यनेन वा ।समानं तुल्यं मानं परिमाणमस्येति वा सह मानेन वर्तते इति वा ।सत्समैकेषु वाच्यलिंगः ।देहमारुते पुक्लीबः ।समेऽपीति लिंगविदः ।देहमारुते यथा-समानोऽग्निसमीपस्थः कोष्ठे चरति केवले ।वर्णभिदि समे च यथा-समानानां भवेद्देध्यं संहतानां परस्परम् ।सति साधौ यथा-समानो मान्यते न कैः ।एकस्मिन् असाधारणे यथा-समानस्थानलामेन जहर्ष मुनिकुजरः ।संतानोऽपत्य गोत्रयोः संततौ देववृक्षे च ।संतन्यते संतानः ।चतुर्वर्थेषु ।अपत्यं(१८६)भनेकार्थसंग्रहः सटीक : द्वितीयो विमागःसंततो देववृक्षे च संस्थानं त्वाकृतौ मृतौ चतुष्पथे संनिवेशे सज्जनं घट्टगुल्मके ॥ ४२३ ॥
2.423 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सज्जनस्तु कुलीने स्यात्सज्जनापि च कल्पना ।संधानं तु संघटनेऽभिषवे संधनी तु गौः ॥ ४२४ ॥
2.424 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 तु (wrong syllable)
वृषाक्रांताऽकालदुग्धा स्थापनं तु निवेशने ।पुंसवने समाधौ च साधनं सिद्धिसैन्ययोः ॥ ४२५ ॥
2.425 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 3 व (wrong syllable)
पुत्रपौत्रादिः ।गोत्रं वंशः ।संततिः प्रवाहः ।अपत्ये यथा-संतानकामाय तथेति कामं राज्ञे प्रतिश्रुत्य पयस्विनी सा ।गोत्रे यथा-संतानतानवकृतः पुरुषस्य जन्मः व्यथं भवेदिति किमत्र विचित्रता ते ॥ ४२२ ॥
2.422 · p. 60
metre not recognised
संततौ यथा-अस्यां शरदि नदीनां संतानस्तानवं याति ।देववृक्षे यथा-संतान कतरुच्छाया-सुप्त-विद्याधरावगं ।संस्थानं त्वाकृतौ मृतौ चतुष्पथे संनिवेशे ।संस्थितिः संस्थीयतेऽत्र वा संस्थानं ।आकृतौ टंके यथा संस्थानमास्थानमनो जहार ।मृतिमरणं ।संनिवेशो रचना तयोर्यथा मालाकार इव सजा स विदधे संस्थानमुच्चैर्द्विषाम् ।चतुष्पथे यथा विधेयः संस्थाने स्थिरतरमनोभिलिविधेः ।सज्जनं घट्टगुल्मके ।सत् जन यति सज्जति वा सज्जनं ।घट्टो नद्यवतारस्तत्र गुल्ममायस्थानं घट्ट गुल्मकं सेनासंनिवेशविशेषो वा ।तयोर्यथा-धीरोपि सज्जनमुखे मुखमेति कस्कः ॥ ४२३ ॥
2.423 · p. 60
metre not recognised
सज्जनस्तु कुलीने स्यात् ।संश्चासौ जनश्च सज्जनः ।वाच्यलिंगः ।यथा-साध्वी सदा सदाचारसज्जसज्जनसेविता ।सज्जनापि च कल्पना ।सज्जनं सज्जना ।णिवेत्यासेत्यनः (५ ।३ ।१११) कल्पना इभसज्जीकरणं ।तत्र यथा-किं दुष्करं भवति सज्जनया गजानां ।संधानं तु संघटनेऽभिषवे ।संधीयते संधानं ।संघटने यथा कामु केणेव गुणिना बाणः संधानमेष्यति ।अभिषवे यथा-साधुभिर्मद्यसाधनं न विधेयं कदाचन ।संधे(सेध)नी तु गौः वृषाक्रांताऽकालदुग्धा ।संधा गर्भग्रहणमस्त्यस्याः संवेनी ।शिखादित्वादिन ॥ ४२४ ॥
2.424 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वृषेणाक्रम्यते स्मतृतीयः काण्ड(१८७)उपायेऽनुगमे मेढे निवृत्तौ कारके वधे ।दापने मत्संस्कारे प्रमाणे गमने धने ॥ ४२६ ॥
2.426 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 म (syllables merged)
सुकर्मा योगभेदे स्यात्सत्किये देवशिल्पिनि ।सुदामा पर्वते मेघे सुधन्वा त्वदृष्धन्विनोः ॥ ४२७ ॥
2.427 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 दृ (wrong syllable)
वृषाक्रांता लग्नगर्भा इत्यर्थः ।न काले दुह्यते स्म अकालदुग्धा ।य क्त्वात्यः ।अदुग्धा दोहकाले तु संघेनी ।वृषाकांता अकालदुग्धेति च गोविशेषणं ।तेनार्थद्वयमेव ।द्वयोर्यथा-आविकं संधेनी क्षीरं न भोक्तव्यं द्विजन्मभिः स्थापनं तु निवेशने ।पुंसवने समाधौ च ।स्थाप्यते स्थापन निवेशने यथा-द्विषां पुनः स्थापनमाततान ।पुसबने गर्भक्रियाविधी यथा-संस्थापनं कारयते महिन्याः ।समाधौ यथा-योगी सदा स्थापनवीत मोहः ।साधनं सिद्धिसंन्ययोः उपायेऽनुगमे मेढे निवृत्तौ कारके वधे ।दापने मृत्संस्कारे प्रमाणे गमने धने ।साध्यते साध्यतेऽनेन वा साधनं ।त्रयोदशस्वर्थेषु ।सिद्धौ निष्पत्तौ च यथा-स्वार्थहान्यापि कुर्वीत गुरोरेवार्थ साधनं ।सैन्ये मेदू च यथा-साधनं समुहद्यस्य यनान्यस्य विलो क्यते ॥ ४२५ ॥
2.425 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
उपाये यथा-कृतं तपः साधनमेतयावपुः ।अनुगमे यथा गुरुणां साधनं कार्यमुदकात्यागिति स्थितिः ।निवृत्तौ निषेधे यथा. विधानमारब्ध ससाधनं मुधा ।कारके साधकतमे यथा-प्रतिकूलतामुप गते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता ।वधे यथा--अहन्यहनि भूपालः कुरुते वैरिसाधनं ।दापने यथा-साधनं द्विगुणं कार्य मृणिकस्योत्तमर्णकैः ।मृत्संस्कारे यथा-वहिना देहसाधनं ।प्रमाणे यथा-साधनं दूषणं चैव समासं परसंविदे ।गमने यथा-गंगा तीरे साधनं सिद्धिहेतुः ।धने यथा--तपस्विनामुच्छिलं हि साधनं ॥ ४२६ ॥
2.426 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सुकर्मा योगभेदे स्यात् ।सक्रिये देवशिल्पिनि ।शोभनं कर्मा ऽस्य सुकर्मा सक्रिये वाच्यलिंगः ।शेषयोः पुसि ।योगभेदे यथा-अति गंडः सुकर्मा च ।सत्क्रिये यथा-सुकर्मनिर्मणेन हि ।देवशिल्पिनि(१८८)भनेकार्थसंप्रहः सटीकः : द्वितीयो विमागःसुपर्वा पर्वरिण शरे त्रिदशे वंशधूमयोः ।सूचना स्यारभिनये गंधने व्यधने दृशि ॥ ४२८ ॥
2.428 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 त्रिद (syllable split)
सेवनं सीवनोपास्त्योः सेनानीः संन्यपे गुहे ।'हामनोऽचिवोहिम हादिनी वविद्य तोः ॥ ४२६ ॥
2.426 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
यथा-सुकर्मनिर्मिते हम्र्ये सुपर्वाणः सदासते ।सुदामा पर्वते मेधे ।सुष्टु ददाति सुरामा ।मन् ।पुस ।योर्यथा-सौदामन्या कनकनिकास्नि ग्धया दर्शयोर्वी ।अत्र सुदाम्ना पर्वतेन मेघेन वा एकदिक्सौदामनी ।टस्तुन्यदिशीत्यणि डीः ।सुधन्वा त्वष्ट्धन्विनोः शोभनं धन्नाऽस्य सुधन्वा ।पुसि ।त्वष्टो देववकिः ।पन्विनि यथा-अंधकार शरासारैः सुधन्वानो वितन्वते ॥ ४२७ ॥
2.427 · p. 60
metre not recognised
सुपर्वा पर्वणि शरे त्रिदशे वंशधूमयोः ।सुष्टु पृणाति सुपर्वा ।शोभनं पर्वास्य वा ।पुसि ।पर्व महः ।सर्वेषु यथा-प्रसर्वाः स्वगुणा यस्य स सुपर्वेव वय॑ते ।सूचना स्यादभिनये गंधने व्यधने दृशि ।सूचनं सूज्यतेऽनया वा सूचना ।णिवेत्यासेत्यनः (७३ ।१११) चतुष्वर्थेषु गंधनं द्रोहाभिप्रायेण परदोषोद्घट्टनं ।व्यधनं सूच्यादि ।दृक् दृष्टिः ।सर्वेषु यथा-जहे, मनः सूचनया न कस्य ॥ ४२८ ॥
2.428 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सेवनं सीवनोपास्त्योः ।शिवच् डतो ।पेवृट् सेवने या ।भावेऽनटि सेवनं ।द्वयोर्यथा-सेवनदृढीकृतानां स्वामिपटानां क्षतिःक्क संदृष्टा ।सेनानीः सैन्यपे गुहे ।सेनां नयति सेनानीः ।पुस ।सैन्यपे यथा-तदिच्छामः प्रभो स्रष्टु सेनान्यं तस्य (तारकदानवस्य) शान्तये ।गुहे षण्मुखे यथा-सेनान्यमालीढमिवासुरास्त्रेः ।हायनोऽर्चिव्रीहि वर्षे ।जहाति जिही ते वा हायनः ।हः कालत्रीह्योरिति टनण अचिंषि तु बाहुलकात् ।व्रीही पुसि ।अन्यत्र पुक्लीवः ।अचिंषि दीप्तौ यथा हन्यप्रवाह-बहु-हायनहव्यवाहस्यूर्जस्फुलिंगनिचयप्रकटीकृताशः ।वीही -e-rem…१ मुमू-हसन्यङ्गारधान्यां स्याद्धसनं हसिते मतम् ।हस्तिनी नायिकाभेदे मातङ्गत्य स्त्रियामपि ।हायनोतृतीयः काणः(१८९)हिंडनं क्रीडारतयोर्यानेऽनपस्तु सरिभे ।जनप्रायेऽप्पथावापः पातभेदालवालयोः ॥ ४३० ॥
2.430 · p. 60
वसन्ततिलकाtwo metres in one verseLatin letters: eLatin letters: rem
प्रक्षेपे भांडपचनेऽप्याक्षेपः परिभर्सने ।काव्यालंकरणाकृट्योः स्यादाकल्पस्तुमंडने ॥ ४३१ ॥
2.431 · p. 60
अनुष्टुप्
पष्टिकाख्ये यथा--यवका हायनाः पांसुवाप्यनैषधकादयः ।वर्षे यथा--तत्रैकहायन-कुरंगविलोचनायाः ।हादिनीवविध तोः ।हादः शब्दोऽस्त्यस्या हादिनी ।व यथा-हादिनी हादवित्रस्ता जग्मुः शैला महोदधिं ।विद्युति यथा-तासामासीत्तमसि शरणं हादिनीनां प्रकाशः ।समस्या नद्यां नादवत्यां च-मखः ।सल्लक्यां यथा-मातंगा हादिनी भंगं ।नद्यां यथा-श्रांता यांति त्वरितममरहादिनीपार्श्वमश्वाः ।नादवत्यां यथा-निर्हादिन्या विपंच्यामिलितमलिरतेनेव तंत्रीस्वनेन ॥ ४२९ ॥
2.429 · p. 60
metre not recognised
हिंडनं क्रोडारतयोर्याने ।हिंडतेऽस्मिन् हिंडयते वा हिंडनं ।विष्वपि यथा-भंडानां हिंडनस्थानं ।अथ पान्ताः ।अनूपस्तृ सरिमे ।जलप्रायेऽपि ।अनूपोऽस्त्यस्य अनूपः ।अभ्रादित्वादः ।अनुगता आपोऽत्र वा ।कक्यूः पथ्यपोदिति समासान्ते अनोदेशे उवित्युपादेशः ।से रिभो महिषः ।जलप्राये वाच्यलिंगः ।तत्र यथा--तामग्रतस्तामरतांतरा भामनूपराजस्य गुणैरनूनां ।अथावापः पातभेदालवालयोः प्रक्षेपे भांड पचनेऽपि ।आवत्यस्मिन्नित्यावापः ।आवपनं वा ।पातभेदस्तालकाल क्रियाविशेषः ।आलवाले यथा-आवापेषु पिबन्ति यत्र सलिलं सायं सम वासिनः ॥ ४३० ॥
2.430 · p. 60
metre not recognised
प्रक्षेपे यथा--शराबापाप्तं गगनतलमेतद्रघुपतेः ।भांडपचनं आपाकस्थानं ।तत्र यथा--आवापधूमपरिधूसरमंतरिक्षं ।अरिचिंतावलयोरपि ।अरिचितायां यथा--परं प्रत्यावापः फलति कृतसे कस्तरुरिव ।वलये क्लीबः ।तत्र यथा--प्रकोष्ठः शुशुभे तस्या गतोप्या वापशून्यतां ।प्राक्षेपः परिभसने ।काव्यालंकरणाकृष्टयोः ।आक्षे पणमाक्षेपः ।परिभर्सने यथा-आक्षेपर: वचनैर्विलक्षं ।काव्यालंकरणे(१९०)अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभाग:कल्पने चाप्युलपस्तु गुल्मिनी तृणभेदयोः ।उडुपः प्लवशशिनोः कलापो बहतूरर्णयोः ॥ ४३२ ॥
2.432 · p. 60
metre not recognised
संहती भूषणे कांच्या कच्छपो मल्लबंधके ।कमठे कच्छपी वीणा कसिपु ज्यवस्त्रयोः ॥ ४३३ ॥
2.433 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
यथा-निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया ।वक्ष्यमाणोक्त विषयः ।स आक्षेपो द्विधा मतः ।आकृष्टौ यथा-पत्रांशुकाक्षेप-विल ज्जितानां ।स्यादाकल्पस्तु मंडने कल्पने चापि ।आकल्पते आक न्पनं वा आकल्पः ।मंडने यथा-आकल्पसंकल्पितरूपशोभान ॥ ४३ ॥
2.43 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कल्पने उद्देशे यथा-आकल्पस्तस्य हविषः कर्तव्यो देवता प्रति ।उलपस्तु गुल्मिनी तृणभेदयोः ।चलते उलपः ।विष्टपोल पवातपादप (उ० ३.७) इति साधुः ।गुल्मिनी वेरुद्रेदः ।तत्र क्लीवे इत्यन्ये ।तृणभेदे यथा-उत्तीर्णभारलघुनाप्यलघूलपौधेसौहित्यनिःसहत रेण तरोरवस्तात् ।उडुपः प्लवशशिनोः ।उडु संघाते सौत्रः ।उच्यते उडुपः ।उडेरुपक् ।उडून्पाति वा ।सवे पुक्लीवः ।तत्र यथा-तितीर्ष दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ।शशिनि यथा-उडुप त्वं पूर्णकुभी भव ।कलापो बहतूरणयोः संहतौ भूषणे कांच्यां ।कल्पते कलापः कलेरापः ।कलामाप्नोति वा ।बहें यथा-दृष्ट्वेव निर्जितकलापभरामधस्ता द्वयाकीर्णमाल्यकवरी कबरीं तरुण्याः ।तूणे यथा-कलापयुक्तं कवचं धनुश्च ॥ ४३२ ॥
2.432 · p. 60
metre not recognised
संहतो यथा-भुजंगमानद्धजटाकलापं ।भूषणे यथा ध्वनिमधिकं कलमेखला कलापः ।कांच्यां यथा-श्यामा स्वर्णकलापेन विद्युतेव घनावलिः ।कच्छपो मल्लबंधके ।कमठे ।कत् कुत्सितं शपति कच्छपः ।कच्छेन पिबति वा ।मल्लको वंधविशेषः ।कमठे यथा-भेकैः कोटरशायिभिमृतमिव क्ष्मान्तर्गतं कच्छपैः ।कच्छपी वीणा ।यदाह सरस्वत्यास्तु कच्छपी ।तत्र यथा-तद्गच्छ कच्छपीध्वानश्रवणोत्सुक संसदि ।कसिपुर्भोज्यवस्त्रयोः ।एककस्मिन्द्वयोश्चापि ।कस गतौतृतीयः काण्डः(११)एककस्मिन्द्वयोश्चापि काश्यपो मुनिमीनयोः ।काश्यप्युयां कुतपस्तु छागकंबलदर्भयोः ॥ ४३४ ॥
2.434 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 त (wrong syllable)
वैश्वानरे दिनकरे द्विजन्मन्यतिथौ गवि ।भागिनेयेऽटमांशेऽहौ वाद्यऽथ कुटपो मुनौ ॥ ४३५ ॥
2.435 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 द्यऽ (wrong syllable)
निष्कुटे मानभेदे च कुरणपः पूतगंधिनि ।शवे जिह्वापस्तु शुनि व्याघ्र द्वीपिबिडालयोः ॥ ४३६ ॥
2.436 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 1 कुर (syllable split)
दंत्यांत्यः ।कसति कसिपुः ।कस्त्यतिभ्यामिति पुक् ।पुक्लीयः ।ता लव्यमध्येऽयमित्यन्ये ॥ ४३३ ॥
2.433 · p. 60
metre not recognised
एकैकस्मिन्निति भोज्ये वने च पृथक् वर्तते ।द्वयोरिति भोज्यवस्त्रयोः युगपदित्यर्थः ।तेनार्थत्रयं सिद्धं ।त्रिष्वपि यथा-सतां गृहे करोषि त्वं हिरण्यकसिपुस्थितिं ।काश्यपो मुनि मीनयोः ।कस्यापस्यापत्यं काश्यपः ।विदादे व्यद्धे इति अञ् ।कश्यप स्यायमिति वा ।तस्येदमित्यण ।द्वयोर्यथा-वने यास्यति काश्यपः ।काश्यप्युया ।यथा-त्वं न धारयसे चेत्तदधो यास्यति काश्यपी ।कुतपस्तु छागकंबलदर्भयोः ।वैश्वानरे दिनकरे द्विजन्मन्यतिथौ गवि भागि नेयेऽष्टमांशेऽहनौं वाद्य ।कुतिः सौत्रः ।कुत्यते कुतपः ।भुजिकिदीति किदपः ।कुपृथ्वीं तपति वा ।दशस्वर्थेषु-छागकंबलदर्भदिनाष्टमांशेषु पुक्लीवः ।शेषेषु पुसि ।दर्भे यथा-कुतपं चासने दद्यात्तिलैश्चावकरे न्महीं ॥ ४३४ ॥
2.434 · p. 60
metre not recognised
भागिनेये यथा-माधन्मित्र-कलत्र-पुत्रकुतप-श्रेणीरणच्छखला बंधध्वस्त-गतेनिरुद्धवपुषः कोधीदिविद्वेषिभिः ।अष्टमांशोऽ ह्रौ मध्याह्ना प्रवृत्तिः श्राद्धकालः ।यत्स्मृतिः-दिवसस्याष्टमे भागे मन्दी भवति भास्करे ।सकालः कुतपो यत्र पितृम्यो दत्तमक्षयं ।पाद्यमेदे यथा-कृतपस्य तु विन्यासः प्रात्याहार इति स्मृतः ।शेषेषु यथा-कुतप एष तपस्विजनप्रियः ।चार्मे स्नेहपात्रेऽपि ।यथा चकोराणां ज्योत्स्ना रसकुतपकौतूहलकृता ।अथ कुटपो मुनौ निष्कुटे मानभेदे च ।कुटं पाति कुटपः ।कुटति वा ।भुजिकुतीति किदपः ॥ ४३ ॥
2.43 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
निष्कुटो(१९२)भनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःपादपो द्रौ पादपीठे पादपा पादरक्षरणे ।रक्तपः स्याद्यातुधाने रक्तपातु जलौकसि ॥ ४३७ ॥
2.437 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
विटपः पल्लवे स्तंबे विस्तारे षिङ्गशाखयोः ।सुरूपस्तु बुधे रम्ये प्राप्तरूपाभिरूपवत् ॥ ४३८ ॥
2.438 · p. 60
अनुष्टुप्
कदंबः सर्षपे नीपे कदंब निकुरुंचके ।कलंबो नालिकाशाके पृषत्वे नीपपादपे ॥ ४३६ ॥
2.436 · p. 60
अनुष्टुप्
गृहारामः ।मानभेदः प्रस्थचतुर्थभागः ।कुरणपः पूतगंधिनि ।शवे ।कुणति कुणपः ।भुजि कुतीति किदपः ।पूतगंधिनि वाच्यलिंगः ।शवे पुक्लीवः ।द्वयोर्यथा-कुणपं कामिनी भक्ष्यमिति तिस्रो विकल्पनाः ।जिह्वापस्तु शुनि व्याघ्र द्वीपिबिडालयोः ।जिह्वया पिबति जिहां पाति वा जिह्वापः ।चतुयथेषु यथा-जिह्वापः पापचेष्टितः ॥ ४३६ ॥
2.436 · p. 60
metre not recognised
पादपो द्रौ पादपोठे ।पादै लैः पिबति पादौ चरणौ पाति वा पादपः ।द्रौ वृक्षे यथा--अद्रींद्रकुंजवरफुजर-गंडकाप--संक्रनिदान--पयसो वनपादपस्य ।पादपीठे पादासनं ।पादपा पादरक्षणे ।पादरक्षणं पादुका ।तत्र यथा न पंथा पांथसार्थेन सुगमः पादपा विना ।रक्तपः स्याद्यातुधाने ! रक्तं पिबति रक्तपः ।यातुधानो राक्षसः ।रक्तपा तु जलौकसि ।यथा-प्रसंते सर्वतो रक्तं कुटन्यो रक्तपा इव ॥ ४३७ ॥
2.437 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विटपः पल्लवे स्तंबे विस्तारे षिड्गशाखयोः ।विटति विटपः ।भुजि कुतीति किदपः ।विटं पाति वा ।षिड्गे पुसि ।शेषेषु पुक्लीवः ।पल्लवः किसलयं ।स्तंबो गुच्छः विस्तारोऽर्थाद्वक्षस्य पिड्गो विटः ।शाखा तरोः स्कन्धार्ध्वप्रसृता ।षिड्गवर्ज शेषेषु यथा-द्रुतसमीरचलैः क्षणलक्षितव्यवहिता विटपैरिख मंजरी ।षिड्ने यथा-नृपविविधविटपरूपस्तथापि विटपः कथं नासि ।सुरूपस्तु बुधे रम्ये प्राप्तरूपाभिरूपवत शोभनंरूपमस्य सुरूपः प्राप्तं रूप मनेन प्राप्तरूपः ।अभिमतोरूपेण अभिरूपः ।त्रयोऽपि वाच्यलिंगाः ।द्वयो यथा-हृदयावर्जनचतुराः केऽपि सुरूपाः विराजन्ते ॥ ४३८ ॥
2.438 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अथ बांताः ।तृतीयः काण्ड कादम्बः कलहंसेष्वोः नितम्बः कटिरोधसोः ।स्त्रियाः पश्चात्कटौ सानो प्रलम्बस्तु प्रलम्बनम् ॥ ४४० ॥
2.440 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
दैत्यस्तालाङ्कुरः शाखा प्रालम्बः स्यात्पयोधरे ।पुसे हारभेदे च भूजम्बूस्तु विकङ्कते ॥ ४४१ ॥
2.441 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
गोधमायधान्ये च हेरम्बः शौर्यगर्विते ।महिषे विघ्नराजे चारम्भस्तु वधदर्पयोः ॥ ४४२ ॥
2.442 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
कदम्बः सर्प पे नीपे ।कद वैक्लव्ये सौत्रः ।कदति कदंबः ।कदेर्णिद्वे त्यम्बः ।कुत्सितमम्बते वा ।नोपे यथा--नवकदंबरजोऽरुणिताम्बरे ।कदम्बं निकुरुम्बके ।यथा-छायानद्धकदंबकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्य तु ।कलंबो नालिकाशाके पृषत्वे नीपपादपे ।कलंबते कलंबः ।नालिकाशाके स्त्रीपुसः ।विश्वपि यथा-करकलितकलंबः कोयनेति प्रलंकः ॥ ४३९ ॥
2.439 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
___कादंवः कलहंसेष्वोः ।कदिः सौत्रः ।कति कादंबः ।कदेणिद्वेति णिदेवः ।कलहंसो धूसरपक्षो हंसः ।तत्र यथा-अब्ज चुम्बति कादम्बः ।इपौ बाणे यथा-तावत्पूगैरन्यनागाधिरोहः ।कादम्बानामेकपातैरसीव्यत् ।नितंबः कटिरोधसोः ।स्त्रियाः पश्चात्कटौं सानौ ।नितन्यते नितंबः ।वलिनितनिभ्यां वः ।कटौ पुरुषस्यापि श्रोणी यथा-नितंबधिबसंबंधबंधुरच्छु: रिकाधरः ।रोषसि क्ले यथा-रंतुं क्षतोत्तुंगनितंबभूमयो मुहुर्वजन्तः प्रमदं मदोद्धताः ।स्त्रियाः पश्चात्कटौ सानौ च यथा--सेव्या नितंबाः किमु भूधरा. णामुत स्मरस्मेरविलासिनोनाम् ।प्रलंबस्तु प्रलंबन, प्रलंबनं प्रलंबते वा प्रलम्बः ॥ ४४ ॥
2.44 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
दैत्यस्तालांकुरः शाखा ।दैत्यतालांकुरशाखासु यथा-कपिः प्रलम्ब मुसलीव कृन्तति ।पालम्बः स्यात्पयोधरे ।पुसे हारभेदे च ।प्रालम्बते प्रालम्बः ।पयोधरः स्तनः ।त्रपुसं त्रपुसीफलं ।त्रिष्वपि यथा-सगुणः शीतलो नव्यः प्रारम्बः कस्य न प्रियः ।भूजवस्तु विकंकते ।भुवि जंबूरिव भूजम्बूः ।स्त्रियां ।विकंकतः म॒वावृक्षः ॥ ४४ ॥
2.44 · p. 60
metre not recognised
गोधूमाह्वयधान्ये च ।हेरम्बः शौर्यगविते ।महिषे विघ्नराजे च ।(१९४) अनेकार्थसंग्रहः सटोकः द्वितीयो विभागःत्वरायामुद्यमे चाप्यात्मभूः ब्रह्मणि मन्मये ।ऋषभः स्यादादिजिने वृषमे भेषजे स्वरे ॥ ४४३ ॥
2.443 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 दा (wrong syllable)
कर्णरंधे कालपुच्छे श्रेष्ठे चाप्युत्तरस्थितः ।ऋषभी तु शूकर्शिव्यां पुरुषाकारयोषिति ॥ ४४४ ॥
2.444 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 शू (wrong syllable)
विधवायां सिरालायां करभो मय उष्ट्रके ।अंगृलेश्च कनिष्ठायां मणिबन्धस्य चान्तरे ॥ ४४५ ॥
2.445 · p. 60
अनुष्टुप्
हिनोति हेरम्बः ।तुंबस्तंबादय इति (उ० ३२०) साधुः ।शौर्यगर्विते वाच्य लिंगः ।तत्र यथा-हेरम्बडिम्ब विरलः सहेत ।महिषे यथा-हेरम्बवाहनभयं भजते न कस्कः ।विघ्नराजे विनायके यथा-हे हेरम्ब किमम्ब रोदयसि रे पुत्रं किमित्येष मे ।कर्णी मोटयते कुमार किमिदं ज्येष्ठेऽप्यनुष्ठीयते ।अथ भान्ताः ।आरम्भन्तु वधदर्पयोः ।आरम्भणमारंभः ।उद्यमः उत्साहः ।चतुर्वपि यथा-निरारंभास्तपस्विनः ।आदिकर्मण्यपि ।तत्र यथा-महारम्भाः कृतषियस्तिष्ठन्ति च निराकुलाः ॥ ४४ ॥
2.44 · p. 60
metre not recognised
त्वरायामुघमे चापि ।आत्मभूः ब्रह्मणि मन्मथे ।आत्मना आत्मनो बा भवति आत्ममूः ।पुंसि ब्रह्मणि यथा-वचस्यवसिते तस्य ससर्ज गिरि मात्मभूः ।मन्मथे कंद ।यथा-जितमात्मभुवा विश्वमाकृमेरा च ब्रह्मणः ।ऋषभः स्यादादिजिने वृषभे भेषजे स्वरे कर्णरंधे कोलपुच्छे श्रेष्ठे चाप्यु परस्थितः ।ऋषति ऋषभः ।ऋषि वृषोति (उ०३३१) किदभः ।आदि मिने यथा-आदिम तोर्थनार्थ च ऋषभस्वामिनं स्तुमः ।वृषभे बलोवर्दै यथा विस्पैर्दुग्धोऽपि भवति बत दुरधं किमृषभः ।स्वरे स्वरविशेषे यथा-सततमृषभहीनं भिन्नकीकृत्य षड्जम् ॥ १४३ ॥
2.143 · p. 60
metre not recognised
कर्णरंध्र श्रोत्रविवरं ।कोलपुच्छं सूकरलांगूलं ।उत्तरपदस्थितः श्रेष्ठे च यथा-धर्ने चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ ।ऋषभी तु शुकशिव्यां पुरुषाकारयोपिति गौरादित्वाडोः ।शुकशिंत्री कपिक छुः ॥ ४४४ ॥
2.444 · p. 60
metre not recognised
विधवायां सिरालायां ।सिराला ओषधिः ।करभो मय उष्ट्रके ।अंगुतृतीयः काण्डः ककुभो वीणाप्रसेवे रागभेदेर्जुनद्रुमे ।कुसुम्भं तु शातकुम्मे स्याल्लब्धायां कमण्डलौ ॥ ४४६ ॥
2.446 · p. 60
metre not recognised
गर्दभो रासभे गन्धे गर्दभी जन्तुरुभिदोः ।गर्दभं कुमुदभेदे दुर्लभः कच्छुरे प्रिये ॥ ४४७ ॥
2.447 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 रु (wrong syllable); pāda 3, syllable 6 द (wrong syllable)
दुष्प्रापेऽपि दुन्दुभिस्तु भेर्या दितिसुते विषे ।अक्षबिन्दु त्रिकद्वन्द्वे निकुम्भः कुम्भकर्णजे ॥ ४४८ ॥
2.448 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 पि (wrong syllable)
लेश्च कनिष्ठायां मणिबन्धस्य चान्तरे ।किरति कीर्यते वा करभः ।करुणा इत्यभः (३० ३२९) ।करे भाति वा ।मय उष्ट्रः ।हस्व उष्ट्र उष्ट्रको यदाह-करभस्तु बिहायशः द्वयोर्यथा-संविःपुरं वरविकासि चमूसमुत्थं ।पृथ्वीरम करभकंठकडारमाशाः ।कनिष्ट' मणिबंधांतरे यथा-क्व प्रस्थितासि करमोरूबने निशोधे ॥ ४४५ ॥
2.445 · p. 60
metre not recognised
ककुभो वीणाप्रसे वे रागर्भदेऽर्जुनहमे ।कक्यते ककुभः ।ककेरुभः ।वोणाप्रसेवे पुंजाबः ।वोगाप्रसेवे बोगावस्तात् तंत्रानिबन्धनस्थाने (चर्मपुटः) ।रागभेदे च यथा-नारदेन मनो जडे ककुभवानभिविभोः ।अर्जुनवृक्षे यथा-- कालक्षेपं ककुभसुरभी पर्व ते पर्वते ते ।कुसुम्भ तु शातकुम्भे स्याल्लन्या (द्धा)यां कमण्डलौ ।कुसच् इलेषे ।दंत्यान्तः ।कुस्यति कुमुंभः ।काकु सिभ्यां कुंभः ।पुंक्लीवः ।शातकुंभे सुवर्णे यथा--कुसुंमकुंभंपरस्तः स शंभो ।लब्धायां यथा-विकसत्कुसुम्भकुसुमारुणताम् ।कमण्डलो यथा-विस्त्र म्भेण कुसुम्भसंभृतजलैर्यात्रासु जग्मुर्जनाः ॥ ४४६ ॥
2.446 · p. 60
metre not recognised
____ गर्दभो रासभे गंथे ।गति गर्दभः ।क स गृ इ-यभः (उ० ३२९) ।रासमे यथा--गर्द्धभयानमसज्जनसेवा ।गंधो गंधविशेषः ।गर्दभी जंतुरुक भिदोः ।गौरादित्वाड्डी: जंतुभेदे रोगभेदे च ।गर्दभं कुमुदभेदे ।यथा इति गर्दभकोदभेदे कमलैर्मुकुलायितं ! दुर्लभः कच्छुरे प्रिये ।दुधापेऽपि ।दुःखेन लभ्यते दुर्लभः ।वायलिंगः ।कच्छुरः पामतः ।त्रिष्वपि यथा-स दुर्लभः सर्ववधूभिरेष्यते ॥ ४१७ ॥
2.417 · p. 60
metre not recognised
दुन्दुभिस्तु भेर्या दितिसुते विषे ।अक्षबिन्दुत्रिकद्वन्द्वे ।दाम्यतिअनेकार्थसंग्रहः सटीकः द्वितोयो विभागः ।दन्त्यां च वल्लभोऽध्यक्ष कुलीनाश्वे मियेऽपि च ।वर्षाभूः पुनर्नवायां स्याद्गण्डूपदभेकयोः ॥ ४४९ ॥
2.449 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 पु (wrong syllable)
विष्कम्भो विस्तृतौ योगविशेषप्रतिबंधयोः ।योगिनां च बन्धभेदे रूपकाऽवयवेऽपि च ॥ ४५० ॥
2.450 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 च (wrong syllable)
दुंदुभिः ।दमे भिर्दुम् च ।अक्षबिन्दुत्रिकद्वन्द्वेऽस्त्रियां ।अन्यत्र पुंसि ।मेर्या व्यथा-केनास्मसिंहनादप्रतिरसितसलो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम् ।दितिसुते यथा दुंदुभि नाम दैत्येन्द्र निष्पिपेष कपोश्वरः ।विषं विषमेदः ।अक्षबिंदु त्रिकद्वन्द्वे यथा-दुन्दुभ्या किल तत्कृतं पतितया यद्रौपदी हारिता ।निकुम्भः कुम्भकर्णजे दन्त्यां च ।नितरां स्कुम्नाति निकुम्भः ।पृषोदरादित्वान सलोपः ।कुंभकर्णजे कुम्भकर्णसुते यथा-निशुभिता निकुम्भेन कपयः कंप निर्भराः ॥ ४१८ ॥
2.418 · p. 60
metre not recognised
___ दन्ती ओषधिः ।वल्लभोऽध्यक्षे कुलीनाश्वे प्रियेऽपि च ।वल्लते बल्लभः ।क श ग (उ० ३२९) इति अभः ।प्रिये वायलिंगः अध्यक्षेत्र गवामधिकृतः ।तत्र यथा-गोष्ठेषु बल्लमकृतातिथिसत्क्रियेषु ।कुलीनाश्वे यथा स्तोकेन नाक्रमत बल्लभपालमुच्चकैः ।श्रीवृक्षकीपुरुषकोन्नमितानकायः ।प्रिये यथा--उपनोविकमरुद्ध किल स्त्रीवल्लभस्य करमात्मकराभ्यां ।वर्षाभूः पुनर्न वायां स्यात् गण्ड्पदभेकयोः ।वर्षासु भवति वर्षाभूः ।पुनर्नवायां स्त्रियां ।शेषयोः पुंसि ।वैजयन्तीकारस्तु "मेक्यां पुनर्नवायां स्त्री वर्षाभू दर्दुरे नषण् (नखे) इत्याह ।गंडूपदः कृमिभेदः ।मेके यथा-वर्षाभूनिवहा इव काले कोलाहलं कृत्वा ॥ ४४९ ॥
2.449 · p. 60
metre not recognised
विष्कम्मो विस्तृतौ योगविशेषपतिबन्धयोः ।योगिनां च बंधभेदे रूपकावयवेऽपि च ।विष्कमणं विष्कम्नाति वा विष्कभः ।वेः स्कन्न इति पत्वं ।विस्तृतो यथा-विष्कंभषष्टभोगव विष्कंभस्त्रिगुणश्च यः ।योगविशेषे यथा-विष्कभः प्रीतिरायुष्मान् ।प्रतिबंधे यथा-न कार्यः कार्यविष्कंभः ।योगिनां बंधमेदे यथा--योगी पवनविष्कंभाभ्यासनिर्भरमानसः ।रूपकस्य नाटएतीयः काण्डः विसम्भः केलिकलहे विश्वासे प्रणये वधे ।वृषभः स्यादादिजिने वृषपुंगवयोरपि ॥ ४५ ॥
2.45 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 दा (wrong syllable)
सनाभि तिसदृशोः सुरभिहेंम्नि चपके ।जातीफछे मातृभेदे रम्ये चैत्रवसन्तयोः ॥ ४५२ ॥
2.452 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 दृ (wrong syllable)
कादेरंशेऽवयवे यथा-वृत्तवर्तिध्यमाणानां अथांशानां निदर्शकः ।संक्षे रार्थस्तु विष्कभो मध्यपात्रप्रयोजितः ॥ १५ ॥
2.15 · p. 60
metre not recognised
विसम्भः केलिकलहे, विश्वासे प्रणये वधे ।विस्रमणं विनंभः ।केलिकलहे यथा--कोयं विषेभसंरंभो दंपत्योः प्रेममानयोः ।प्रणयः प्रेम ।विश्वासे प्रणये च यथा--तस्यां क्षणिकचित्तायां विनम्भः कोऽन्ययोषिति ।वधे यथा--चंडो निशुंभविनमजम्भिताभुतशक्तिका ।वृषभः स्यादादिजिने वृषपुंगवयोरपि ।वृषो धर्मस्तेन भाति वृषभः ।वर्षति वा ।ऋषि वृषोति किदभः ।आदिजिने यथा--पातु वो वृषभः स्वामो ।वृषे यथा-उच्छृङ्गितान्य वृषभाः सरिता नदन्तो ।रोपांसि धीरमपचस्किरिरे महोक्षाः ।पुंगवे प्रधाने यथा--मुखे सत्या वाणी पुरुषवृषमाणां व्रतमिदम् ॥ ४५१ ॥
2.451 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 दा (wrong syllable)
सनाभि तिसदृशोः ।समाना नाभिरस्य सनाभिः ।समानस्य धर्मा दिग्विति स भावः ।सदृशे तु उपचारात् ।ज्ञातो पुंसि ।सदृशि वायलिंगः ।ज्ञातिः स्वजनस्तत्र यथा-भ्रातरो ये च संसृष्टा भगिन्याश्च सनाभयः ।भगि नीपतिभागिनेयादयः ।सदृशि यथा वक्त्रमिन्दोः सनाभि ।सुरभिहेंम्नि चंपके ।जातीफले मातृभेदे रम्ये चत्रवसन्तयोः ।सुरभते सुरभिः ।पदि पठीति बहुवचनादिः ।मागमशा सनमनित्यमित्यनागमाभावः ।दशस्वर्थेषु रम्ये सुगन्धौ च वायलिंगः ।मातृभेदे गवि सल्लयां च स्त्रियां ।अन्यत्र पुंसि ।हेम्नि चंपके च यथा--तस्याः शरीरं सुरभेः सनाभि ।जातीफलं जातिकोशः ।मातृभेदे यथा--प्रारम्भसिद्धिं सुरभिस्तनोतु ।रम्ये श्रेष्ठे यथा तां सौरभेयीं सुरभिर्यशोभिः ।चैत्र वसंते सुगन्धौ च यथा-मृदुलतांतलतांतम कोकयत समुरभि सुरभि सुमनोभरैः ॥ ४५२ ॥
2.452 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
(१९८) भनेकार्थसंग्रहः सटीक हितीयो विभागःसुगन्धौ गवि सल्लयामधमो न्यूनगईयोः ।आगमस्त्वागतौ शास्त्रेऽप्याश्रमो अतिनां मठे ॥ ४५३ ॥
2.453 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
ब्रह्मचर्यादिचतुष्केप्युत्तमा दुग्धिकोषधे ।उत्तमं तु प्रधाने स्यात्कनमः शालिचौरयोः ॥ ४५ ॥
2.45 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 च (wrong syllable)
कुसुमं स्त्रीरजोनेत्ररोगयोः फलपुष्पयोः ।कृत्रिम लवणभेदे कृत्रिमः कृतसिल्हयोः ॥ ४५५ ॥
2.455 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मुगन्धौ गवि सल्लक्या ।गवि यथा--उर्जस्वलेन सुरभीमनुनिःसपत्नं जग्मे जयोधुरविशालविषाणमुक्त्वा ।सल्लक्यां यथा--सुरभिजंभमना वर कुञ्जरः ।अथ मान्ताः ।अधमो न्यूनगर्थयोः अद्यतेऽधमः अवेर्घववेत्यमः ।अधो भव इति वा ।अमोतावोधस इत्यमः ।वायलिंगः ।द्वयोर्यथा-वापी स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्त्राधमस्यांतिकम् ।आगमस्वागतौ शास्त्रपि ।आगमनं आगच्छत्यस्मादिति वा आगमः ।युवर्णेत्यल ।शास्त्रं आप्तवचनम् ।द्वयोर्यथा-कस्य नानंदनिध्येदं, विदधाति सदागमः ।आश्रमो तिनां मठे ।एत्य श्राम्यति अस्मिन्निति आश्रमः ।पुंक्लोवः ।मठेति स्थानोपलक्षणम् ।तत्र यथा--तो दम्पती वमिष्ठस्य गुरोजग्मतुराश्रमम् ॥ ४५३ ॥
2.453 · p. 60
metre not recognised
ब्रह्मचर्यादिचतुष्केऽपि ।ब्रह्मचर्यादिचतुष्क--ब्रह्मचारी गृहस्थों वान प्रस्थो यतिरिति चत्वारः ।तत्र यथा--पंचविंशतितत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे रतः ।उत्तमा दुग्धिकोषधे ।उत्कृष्टा उत्तमा ।उदःप्रकृष्टे तमम् ।उत्तमं तु प्रधाने स्यात् ।वाध्यलिंगः ।यथा--परितप्यत एवं नोत्तमः ।परितप्तोप्यपरः ससंवृत्तिः ।कलमः शालिचौरयोः ।कडत् मदे सपप्रधोत्यमेलत्वे च कलमः ।शालो यथा--आपादपद्मप्रणताः कलमा इव ते रघुम् ।चौरे यथा-कलमैः कमला… इता ॥ १५ ॥
2.15 · p. 60
metre not recognised
कुसुमै खीरजोनेत्ररोगयोः फलपुष्पयोः ।कुसच् प्रलेषे दंत्यान्तः ।कुस्यति कुसुमं ।उद्वष्टिकुल्पलीति कुमः ।पुष्पे पुंक्लीबः ।शेषेषु क्लीबः ।स्त्री रजसि यथा--कुसुमवतीमिह वल्ली मधुपादन्यो भजेत को नाम ।नेत्ररोगे यथादत्तायः काण्ड गोधमो भेषजे नागरंगबोहिप्रभेदयोः ।गोलोमी वारयोषायां पगन्धासितदूर्वयोः ॥ ४५६ ॥
2.456 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गौतमो गणभृद्भेदे शाक्यसिंहर्षिभेदयोः ।गौतम्युमायां रोचन्यां तलिमं तल्पखड्गयोः ॥ ४५७ ॥
2.457 · p. 60
अनुष्टुप्
विताने कुट्टिमे चापि दाडिमः करकैलयोः ।निष्क्रमो निर्गमे बुद्धिसम्पत्तौ दुष्कुलेऽपि च ॥ ४५८ ॥
2.458 · p. 60
अनुष्टुप्
विज्ञेयस्तितिडीबीजरसः कुसुमनाशनः ।फलपुष्पयोर्यथा--समभिसृत्य रसादवलं बितः प्रमदया कुसुमावविचोषया ।कृत्रिमं लवण भेदे ।करणे न निवृत्त कृ त्रिमं ।द्वितस्त्रिमा तत्कृतमिति त्रिम ।यथा--न रोचते भोज्यमकृत्रिमं नृणाम् ।कृत्रिमः कृतसिल्हयोः ।कृते वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा--जिघृक्षया कृत्रिमपत्र पंक्तः ।सिल्हो गन्धद्रव्यम् ॥ ४५५ ॥
2.455 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गोधमो भेषजे नागरंगनीदिप्रभेदयोः ।गुध्यते गोधूमः ।क्रुधिधे रूमः ।नागरंगबीहिप्रभेदयोर्यथा--गोधूमसदृशाकृतिः ।गोलोमी वारयोषायां षड्गन्धासितदूर्वयोः ।गां लुनाति गोभिर्खयते वा गोलोमी ।रुक्म-ग्रीष्मेति साधुः ।वारयोषा वारस्त्री ।षड्गन्धा वचा ।सितदूर्वा दूर्वाभेदः ॥ ४५६ ॥
2.456 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गौतमो गणभृद्भेदे शाक्यसिंहर्षिभेदयोः ।गोतमस्यापत्यं गौतमः ।ऋषिवृष्ण्यंधकेत्यण् गौतम एव वा प्रज्ञादित्वादण् ।गणभृभेदः श्रीमहावीरस्य प्रथमगणधर इन्द्रभूतिनामा तत्र यथा-तापसान् भोजयामास गौतमो गणद्वरः ।शाक्यसिंहे बुद्धे यथा-गौतमेन यदुदस्यता शयं प्रोद्धृतं जगदुपप्लुताशयम् ।ऋषिभेदे यथा--प्रत्यपधत चिरस्य यत्पुनश्चारु गौतमवधूः शिलामयी ।गौतम्यु मायां रोचन्यां ।प्रकृष्टा गौगोतमा तस्या इयं गौतमी ।उमा गौरी ।रोचनी ओषधिः ।तलिमं तल्पखड्गयोः ।विताने कुट्टिमे चापि ।तलति तलिमं वयिमखचिमादयः (उ० ३५०) इति साधुः ।वितानं चंद्रोदयः खड्गे यथा--तलिनलिमदंडैः शात्रवं खंडयन्ति ॥ १५ ॥
2.15 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शेषेषु यथा--श्रीखंडवधोतसोधतलिमोरम्यः क्षणो वर्तते ।दाडिमः करकै लयो ।यति पित्तमिति दाडिमः ।करको (करन-करन)वृक्षभेदः ।यदाह(२००) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः द्वितीयों विभागःनियमः स्यात्प्रतिज्ञायां निश्चये यन्त्रणे व्रते ।निगमाः पूर्वणिग्वेदनिश्चयाध्ववणिपथाः ॥ ४५९ ॥
2.459 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 णि (wrong syllable)
नैगमो नयपौरोपनिषदृतिषु वाणिजे ।प्रथमः स्यात्प्रधानाधोः प्रक्रमोवसरे क्रमे ॥ ४६० ॥
2.460 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 ष (wrong syllable)
दाडिमो दालिमः सारः कुट्टिमः फलखाडवः ।स्वाद्वम्लो रक्तबोजश्च करकः शुक वल्लभः ।तत्र त्रिलिंगे यथा--पाकारुणस्फटितदाडिमकांति वक्त्रम् ।एला वृक्ष मेदः ।निष्क्रमो निर्गमे बुद्धिसंपत्तौ दुष्कुलेऽपि च ।निष्क्रमणं निष्क्राम स्यनेन निष्कामति वा निष्कामः ।निर्गमे यथा--प्रवेशो निष्क्रमो वापि कार्यों राजकुले क्रमात् ।बुद्धिसंपत्तौ यथा-निष्क्रमोऽक्रमवतां दुरात्मनाम् सज्जनापक तये सनातनः ।दुष्कुले यथा--निमंत्री निष्क्रमः कार्यों राज्ञा विक्रममिच्छता ॥ ४५८ ॥
2.458 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
नियमः स्यात्प्रतिज्ञायां निश्चये यन्त्रणे व्रते ।नियमनं नियमः ।संनिव्युपायम इत्यन् ।प्रतिज्ञायां यथा--इति कृतनियमो जघान शत्रुन् ।निश्चये यथः -यमोऽयं नियमादेव हिनस्ति भुवनत्रयीम् ।यंत्रणे बंधने यथा-विभ्रम रमणी धत्ते नोवोनियमनिर्भरा ।व्रते यथा-मह्नाय सा नियमजं क्लमुत्ससर्ज ।निगमाः पूर्वणिग्वेदनिश्चयाध्वर्वाणपथाः ।निगच्छत्यत्र अनेन वा निगमः ।गोचर संचरेति घः ।षष्वर्थेषु पुरि वणिजे च यथा--न खलु निगममार्ग याति साध्वी कदाचित् ।वेदे यथा--साम्राज्यं निगमस्य सर्वविषये शंभोखिोज्जृम्भते ।निश्चये अध्वनि वणिपणे च यथा--सतां सम्जनसाहाय्यात् सुगमो निगमःखल ॥ ४५९ ॥
2.459 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: िषये शंभोखिोज्जृम्
नैगमो नयपौरोपनिषतिषु वाणिजे ।निगमे भवो नैगमः पञ्चस्व अषु ।नयो निस्वधारणः पक्षपरिग्रहः ।तत्र यथा--नैगमादयः सप्त नयाः ।पौरे वाणिजे च यथा--पुराणि श्रेणयश्चैव शिल्पिनो नैगमास्तथा ।उपनिषत् वेदान्तः ।इतिश्चमेग्रसेवकः ।प्रथमः स्याप्रधानाधोः ।प्रथमते प्रथमः ।सूपप्रथि चरीत्यमः ।वाध्यलिङ्गः ।प्रधाने यथा--गरिष्ठागोष्ठी प्रथमैः प्रमाथैः परिवारितः ।आदौ यथा--प्रथमबिदुभिरम्बुमुचोभसाम् ।प्रक्रमोऽवसरे क्रमे ।प्रक्रम्यते प्रक्रमः ।अवसरे यथा-दोलावे लिनिसण्ण पन्नगविधौ गीतोत्सवप्रक्रमे ।क्रमे यथा--नागतश्च स हहा कोऽयं विधे. क्रिमः ॥ ४६० ॥
2.460 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सृतीयः काण्डः पञ्चमो रुचिरे दक्षे पश्चानामपि पूरणे ।रागभेदे पंचमी तु द्रौपद्यां परमः परे ॥ ४६१ ॥
2.461 · p. 60
अनुष्टुप्
अग्रेसरप्रथमयोरौं कारे परमं पुनः ।स्यादव्ययमनुज्ञायां प्रतिमा प्रतिरूपके ॥ ४६२ ॥
2.462 · p. 60
अनुष्टुप्
गजस्य दन्तभेदे च मध्यमो मध्यजस्वरे ।देहमध्ये मध्यदेशे मध्यमा कर्णिकांगुलिः ॥ ४६३ ॥
2.463 · p. 60
अनुष्टुप्
पञ्चमो रुचिरे दक्षे पञ्चानामपि पूरणे ।रागभेदे ।पञ्चयते पञ्चमः ।रुक्म-ग्रीष्मेति (उ० ३४६) साधुः ।पञ्चानां प्रण इति वा ।“नोमट्" (७ ।१ ।१६९) ।रागभेदे पुसि, शेषेषु वाध्यलिंग ।रुचिरे दक्षे च यथा पञ्चमोऽयं विपश्चिताम् ।पञ्चानां परणे यथा--पञ्चमं पञ्चतपसस्तपनो जातवेदसाम् ।रागभेदे यथा-प्रीति पश्चमरागगोतिषु ।पश्चमी तु द्रौपद्याम् ।यथा प्रपञ्चः पञ्चमीगिराम् ।परमः परे अग्रेसरप्रथमयोरोंकारे ।पृणाति परमः ।सृषप्रथीत्यमः ।ॐकारे पुंसि शेषेषु वाच्यलिङ्गः ।परे उत्कृष्टे यथा-- परमं यो महत्तेजः ॥ ४६१ ॥
2.461 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अग्रेसरे प्रथमे च यथा-परमः स मनोषणा ।परमं पुनः स्यादव्ययमनुज्ञायाम् ।यथा-ततः परम मत्युक्त्वा प्रतस्थ मुनिमण्डली ।प्रतिमा प्रतिरूपके ।प्रतिमीयते प्रतिमा प्रतिरूपके यथा रत्नस्तंभेषु संक्रान्तप्रतिमाश्च चकासिरे ॥ ४६२ ॥
2.462 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गजस्य दन्तभेदे ।गजस्य दन्तभेदे (बन्धे) यथा-दन्तै सुवर्णनिहितप्रतिमैगजेन्द्र ।मध्यमो मध्यजे स्वरे देहमध्ये मध्यदेशे ।मध्ये जातो मध्यमः मध्यान्मः ।मध्यजे वाच्यलिंगः ।तत्र यथा--सर्वेषामेष तेषां समरमखभुवि क्रोधवह्नौ जुहोति ।द्विहुंकारमत्रैरभिजनसमिधो मध्यमः पांडवेयः ।स्वरे स्वरविशेषे यथा-क्रौञ्चः क्वणति मध्यमम् ।देहमध्ये पुंक्तीबः ।तत्र यथा-शुचौ चतुणा ज्वलतां शुचिस्मिता हविर्भुजां मध्यगता सुमभ्यमा ।मध्यदेशे यथा-हिमवद्विध्ययोमध्यं यत् प्राक् विनशनादपि ।प्रत्यगे च प्रयागाच्च मध्यदेश स(२०२) अनेकार्थसंग्रहः सटीक :: द्वितीयो विभागःराका रजस्वला चापि व्यायामः पौरुषे श्रमे ।वियामे दुर्गसंचारे विलोममरघट्टके ॥ ४६४ ॥
2.464 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विलोमो वरुणे सर्व प्रतापे कुक्कुरेऽपि च ।विलोमी स्यादामलक्यां विक्रमः शक्तिसंपदि ॥ ४६५ ॥
2.465 · p. 60
अनुष्टुप्
क्रांतौ च विद्रुमो वृक्षे प्रवालेऽप्यथ विभ्रमः ।शोभायां संशये हावे सत्तमः श्रेष्ठपूज्ययोः ॥ ४६६ ॥
2.466 · p. 60
अनुष्टुप्
मध्यमः ।मध्यमा कणिकांगुलि: राका रजस्वला चापि ।कर्णिका बीजकोशः ।अंगुलौ मध्यमांगुलौ यथा-अंगुष्ठमध्यमाभ्यां तु चक्षुषी समुपस्पृशेत् ॥ ४६३ ॥
2.463 · p. 60
metre not recognised
राका पूर्णिमा तत्र यथा-अमृतममृतरश्मिर्मध्यमा मध्यरात्रे ।रजस्वलायां यथा-मध्यमा न विवाह्या स्यात् कुलदोषकरी हि सा ।व्यायामः पौरुषे श्रमे ।वियामे दुर्गसंचारे ।व्यायमनं व्यायच्छतेऽत्र व्यायामः ।पौरुषे श्रमे च यथा--स्थाने शमवतां शक्त्या व्यायामे वृद्धिरंगिनाम् ।वियामस्तिर्यक् बाइ प्रसारितो व्याम इति यावत् ।यच्छेश:-अथ व्यायामे वियामः स्यात् बाहू चापस्तनूनल ।तत्र यथा-व्यायाममात्री परिखां खनंति ।दुर्गसंचार इति चाणाक्योक्तकृत्यांतराणामुपलक्षणम् ।तत्र यथा-- शमव्यायामाभ्यां प्रति विहिततंत्रस्य नृपतेः ।परं प्रयावापः फलति कृतसेकस्तरुरिव ।विलोममर घहके ।विल्यते विलूनाति वा विलोमम् रुक्म ग्रीष्मेति साधुः ।अरघट्ट को घटीयंत्रम् ॥ ४६४ ॥
2.464 · p. 60
metre not recognised
विलोमो वरुणे सर्प प्रतीपे कुक्कुरेऽपि च ।विपरीत लोमकरोति णिचि अचि च विलोमः ।प्रतीपे वाध्यलिंगः ।वरुण याद पतिः ।प्रतीपे यथा-गुणयेद्विलोमगत्या ।विलोमी स्यादामलक्याम् ।गौरादित्वात् डीः आमलकी धात्री ।विक्रमः शक्तिसंपदि क्रांतौ च ।विक्रमणं विक्रमः शक्तिसंपदि यथा-अनुस्मृताखंडलसूनुविक्रमः ॥ ४६५ ॥
2.465 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
क्रांति: पादविक्षेपः तत्र यथा-हंसेभ्यः क्रमविक्रमश्चलदृशो किं शिक्षितः सर्वतः ।विद्रमो वृक्षे प्रवालेऽपि ।विशिष्टो द्रुमो विद्रुमः विदधति वा कुंदुमलिंदुमेति साधुः ।वृक्षे यथा- वेलातटेषूद्तविमेषु ।प्रवाले यथा-लेखया विमल विद्मभासा ।अथ विश्रमः ।शोभायां संशये हावे ।विभ्रमणं विभ्राम्यस्यतृतीयः काण्डः(२०३)साधिष्ठे संभ्रमो भीतौ संवेगादरयोरपि ।मुषीमः शिशिरे रम्ये सुषमं रुचिरे समे ॥ ४६७ ॥
2.467 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सुषमा तु स्यात्परमशोभायां कालभिधपि ।अत्ययोऽतिक्रमे दोषे विनाशे दंडकृच्छ्योः ॥ ४६८ ॥
2.468 · p. 60
metre not recognised
अवध्यमवधाहे स्थादनथकवचस्यपि ।अभयमुशीराभीत्योरभया तु हरीतकी ॥ ४६९ ॥
2.469 · p. 60
metre not recognised
नेन वा विभ्रमः ।शोभायां यथा-इंदोविभ्रममाननं वितनुते ।संशये यथा पुंपोऽपि मृगतृष्णायां यस्यास्ति जलविभ्रमः ।हावे विलासे यथा-रुरुचिरे रुचिरे क्षणविभ्रमाः ।सत्तमः श्रेष्ठपूज्ययोः साधिष्ठे ।अतिशयेन सत् सत्तमः वाच्यलिंगः ।श्रेयः प्रशस्यतमः साधिष्ठः साधुतमः ।त्रिष्वपि यथा-शृणु एवं मुनिसत्तम ॥ ४६६ ॥
2.466 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
संभ्रमो भीतौ संवेगादरयोरपि ।संभ्रमणं संभ्रमः ।भोतो यथा-कुसुम सोरमलोलपरिभ्रमद्रमरसंभ्रमसंभृतशोभया ।संवेगो भयादिभिश्चितन्याक्षेपात् वरणम् तत्र यथा-गृहङ्गन केशेवपास्त चरण निपतितो नेक्षितः संभ्रमेण ।आदर यथा-संभ्रमः स्नेहमाख्याति वपुराख्याति भोजनम् ।सुषोमः शिशिरे रम्ये ।शोभना सोमाऽस्य सुषीमः ।पृषोदश दित्वात् षत्वम् ।वायलिगः ।सुषीमं रुचिरे समे ।शोभनं समं सुषमं सुष्टु समति वा ।निर्दः सुवेः समस् नेरिति पत्वम् वाच्यलिंगः ।द्वयार्थथा सुधमे भूप्रदेशे तु बद्ध्वा निश्चलमासनम् ॥ ४६७ ॥
2.467 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सुषमा तु स्यात्परम शोभायां कालभिद्यपि ।कालभिदि यथा- सुषमातो दुःघमायां कृपा फळवली तव ।अथ याताः ।अत्ययोऽतिक्रमे दोषे विनाशे दंडकच्छ्योः ।अत्य यन अत्ययः पंचर पर्थेषु ।अतिक्रमस्तूलं धनम् तत्र यथा-पर्वात्यये सोम इवाष्ण रश्मः ।दोषे यथा- नित्ययं साम न दानवर्जितं न भूरिदानं विरहथ्य सक्रि याम् ।विनाशे यथा-प्राण त्यो सर्वधनापहारः ।दंडे यथा-वामारुष्य इत्ययः शतम् ।कृच्छ्रे क्लेशे यथा-अस्ययो यस्य नैवास्ति शोते वाप्यातपेऽपि वा ॥ ४६८ ॥
2.468 · p. 60
metre not recognised
अवध्यमवधाहे स्यादनकवचस्यपि ।वधमर्हति वच्यम् ।दण्डा(२०४)अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःअनयोऽशुभदेवे स्याद्विपद्व्यसनयोरपि ।अश्वीयमश्वसंधेऽश्वहितेऽधृष्यः प्रगल्भके ॥ ४७० ॥
2.470 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अधृष्या निम्नगाभेदेऽहल्या गौतमयोषिति ।सरोभेदेऽप्यभिख्या तु शोभायां कीर्तिसंज्ञयोः ॥ ४७१ ॥
2.471 · p. 60
अनुष्टुप्
देर्यः ।न वध्यम् अवध्यं वाच्यलिङ्गः ।अवधाहें यथा-तिपतिवृद्धाद्ध्यवथ्यो यतः ।अभयमुशीराभोत्योः ।नास्ति भयमस्मादस्य वा न भयं वा अभ यम् ।उशीरं बोरणीमूलम् ।अभोतिरिति बहुव्रीहिस्तत्पुरुषो वा ।बहुव्रीहिपक्षे अभयशब्दो वाच्यलिंगः ।तत्र यथा- अभयाः सन्तु पन्थानः ।तत्पुरुषपक्षे लिबेः तत्र यथा-यो भूतेश्वभयं दद्यात् भतेभ्यस्तस्य नो भयम् ।अभया तु हरीतकी ।॥ हरीतकी पथ्या ॥ ४६९ ॥
2.469 · p. 60
metre not recognised
अनयोऽशुभदेवे स्यात् विपदव्य सनयोरपि ।अयः शुभं दैवं तद्विरोधी अनयः विरुद्धो नयः इति वा ।अशुभदैवे यथा--सर्वमेतदनयस्य जम्भितम् ।विपदि यथा-किं न पापमनयेन कुर्वते ।व्यसने स्त्रीमद्यादौ यथा-अनयेनैव राजश्रीः क्षीयते क्ष्माभृतां क्षणात् ।अश्वीय मश्वसंधेऽश्वहिते ।अश्वानां समूहोऽश्वोयम् ।वावादीय इति ईयः ।अश्वेभ्यो हितं वा तस्मै हिते इति इयः ।अश्वहिते वाच्यलिंगः ।अश्वसंघे यथा- मश्वीयं च खुरोद्धत्तावनितलम् ।अश्वहिते यथा-अश्वीयेषु याकुरेषु कुरुते वाहावली विक्रमम् ।अधृष्यः प्रगल्भके ।न धृष्यतेऽधृष्यः ।कृदुपांत्येति क्यप् ।प्रगल्भकः प्रौढोऽनाकलनीय इति यावत् ।तत्र वाच्यलिंगः तत्रयथा--अधृष्य श्वाभिगम्यश्च यादो रत्नरिवार्णवः ॥ ४७० ॥
2.470 · p. 60
metre not recognised
अधृष्या निम्नगाभेदे ।निम्नगा भेदो नदीविशेषः ।अहल्या गोतमयोषित सरोभेदेऽपि ।न हल्यते महल्या ।नत्रो इलिपतेरिति यः ।गौतमयोषिति यथा-त्रिदशपतिरहल्यां तापसी यः सिषेवे ।सरोमेदस्तडागविशेषः ।अभिख्या तु शोभायां कीर्ति संज्ञयोः ।अभिक्ष्यायतेऽनया अभिख्यानं वा अभिया ।शोभायां यथा-काप्यभिच्या तयोरासीद्व्रजतोः शुद्धवेषयोः ।की ती यथा-अभिल्या सांमुख्य नयति रिपुमप्याशु नृपतेः ।संज्ञायां यथा--असौ रामाभिख्यः स्मृति(२०५)तृतीयः काण्डः अहार्यों हमशक्ये शैलेऽथाशय आश्रये ।अभिप्रायपनसयोरादित्यस्त्रिदशार्कयोः ॥ ४७ ॥
2.47 · p. 60
metre not recognised
आत्रेयो मुनिरात्रेयी पुष्पवत्यां सरिद्भिदि ।आतिथ्योऽतिथौ तद्योग्येप्याम्नायः कुल आगमे ॥ ४७३ ॥
2.473 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 थौ (wrong syllable)