All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (16/30)
पत्रसंचयः ।उद्गमः अवो भवनं तत्र यथा-उत्थानोपनिवेशनानि कुरुते तल्पे मुहुः पांसुला ।वास्तु गेहं तस्यांतस्तत्र उद्यमें अंगने च यथा-सूत्थाने सुजने जनस्य रमते चेतो यथा सद्मनि ।चैत्यं विहारः ॥ ३५१ ॥
2.351 · p. 60
metre not recognised
मलोत्सर्गः पुरीषोत्सर्गः ।अथोत्तानः सुप्तोन्मुख गभीरयोः ।उत्तन्यते उत्तानः ।वाच्यलिंगः ।सुप्तश्चासावुन्मुख श्च सुप्तोन्मुखस्तत्र यथा-डिम्भैरुत्तानशायिभिः ।अगभीरमुन्नत मध्यं तत्र यथा - उत्तानपाणिद्वयसन्निवेशात्प्रफुल्लराजीवमिवांक मध्ये ।उद्यानं स्यान्तिःसरणे वनभेदे प्रयोजने ।उद्यायते उद्या त्यनेन अस्मिन्वा उद्यानं ।निःसरणं निर्गमनं ।वनभेदो राजा दिक्रीडास्थानं पुष्पवाटी वा ।तत्र पुंक्लीबः ।यथा-विश्रांतः सन् व्रज नवनदीतीरजातानि सिंचन्नुद्यानानां नवजलकणै यूंथिकाजालकानि ।प्रयोजनं प्रवृत्तिसाध्यं फलं ॥ ३५२ ॥
2.352 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
उद्धानमुद्गमे चुल्ल्यां ।ओहांक् गतौ ।डुधांग्क् धारणे च वा ।उद्घायते उद्दधत्यत्र वा उद्धानं ।उद्गमे यथा उद्घानं धान्यसंततेः ।चुल्ल्यां यथा-उद्घानाद्भांडमुत्क्षिप्य ।उदानः पवनान्तरे ।सर्प भिद्युदरावर्ते ।ऊर्ध्वमानयति रसादीन् उदानः ।क्वचिदिति डः ।उदानिति वा पवनांतरे यथा-उदानो हच्छिरांतरे ।सर्पभित् सर्पभेदः ।उदरावर्त उदररोगविशेषः ।कमनोशोकपादपे ।कामिकामाभिरूपेषु ।कामयते कमनः ।रम्यादिभ्यः कर्तरि (५ ।३ ।१२६) इत्यनट् ।काम्यभिरूपयोर्वाच्यलिंगः ।चतुर्वपितृतीयः काण्डः (१५७) कामिकामाभिरूपेषु कठिनं निष्ठुरोखयोः ।कठिनी तु खटिका स्यात्कठिना गुडशर्करा ॥ ३५४ ॥
2.354 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 टि (wrong syllable)
कर्त्तनं योषितां तूलसेवने च्छेदनेऽपि च ।कंदनं रोदने ह्वाने कल्पनं कृप्तिकर्त्तने ॥ ३५५ ॥
2.355 · p. 60
अनुष्टुप्
कल्पनेभसज्जायां कलापी प्लक्षकेकिनोः ।कंचको जोंगकतरौ महल्ले पन्नमे विटे ॥ ३५६ ॥
2.356 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
यथा-निकामं कामिनीनां हि प्रयाति कमने मनः ॥ ३५३ ॥
2.353 · p. 60
कठिनं निष्ठुरोखयोः ।कठति कठिनं ।श्याकठीतीनः (उ० २८२) ।निष्ठुरे वायलिंगः ।तत्र यथा-न गूढान्तःकोपाकठिनहृदये संवृतिरियं ।उखा भाजनविशेषः ।तत्र यथा-मठे कठिनसंकठे प्रविलुठंति कष्टं शठाः ।कठिनी तु खटिका स्यात् ।यथा कठिन्या मारयन्त्येते गणयन्तो वणिक्शठाः ।कठिना गुडशर्करा ।गुडशर्करा शर्कराभेदः ॥ ३५४ ॥
2.354 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कर्त्तनं योषितां तूलसेवने च्छेदनेऽपि च ।कृत्यते कर्त्तनं ।तूलं निरस्थिकर्पासः तस्य सेवनं तत्र यथा-रंडाः कर्त्तनगोष्ठीषु न तिष्ठति कथां विना ।छेदने यथा-प्रथयतितरां स्वैराचारप्रवर्तनकर्तनम् ।क्रंदनं रोदने हाने ।ऋदु रोदनाह्वानयोः ।ऋद्यते कंदनं ।द्वयोर्यथा-कि कंदनेन न हि कोपि श्रृणोति शून्ये ।कल्पनं कृप्तिकर्त्तने ।कृप्यते कल्पनं ।कृप्तौ यथा-तल्पकल्पनविधेरनंतरम् ।कर्त्तने यथा-श्मश्रुकेशनख दैर्घ्यकल्पनम् ॥ ३५५ ॥
2.355 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कल्पनेभसज्जायां ।कल्पनं कल्पना ।णिवेत्यासेत्यनः (५ ।३ ।१११) ।यथा--कल्पनासज्जसेनानी नीतबंधुरसिंधुरः ।कलापी प्लक्षकेकिनोः ।कलापोऽस्त्यस्य कलापी ।प्लक्षो वृक्षः ।केकिनि यथा-कलापिनां प्रावृषि पश्य नृत्यं कान्तासु गोवर्धनकन्दरासु ।कंचुकी जोंगकतरौ महल्ले(१५८)अनेकार्थसंग्रहः सटीक:------~-..-कांचनं हेम्नि किंजल्के कांचनो नागकेसरे ।उदुंबरे कांचनारे पुन्नागे चंपकेऽपि च ॥ ३५७ ॥
2.357 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कांचनी तु हरिद्रायां कानीनः कन्यकासते ।कर्णे व्यासे काननं तु ब्रह्मास्ये विपिने गहे ॥ ३५८ ॥
2.358 · p. 60
अनुष्टुप्
कुहनो मूषिके सेर्पा कुहना दंभकर्मणि ।कुंडली वरुणे सर्व मयूरे कुंडलान्विते ॥ ३५९ ॥
2.359 · p. 60
अनुष्टुप्
पन्नगे विटे ।कंचुकमस्त्यस्य कंचुकी ।जोंगकतरुरगरुवृक्षः ।शेषेषु यथा-द्वारं रवद्भिरावृतं बहिरपि प्रक्लिन्मगंडेंर्गजैरन्त: कंचूकिभिः स्फूरन्मणिशिखैरध्यासिता भूमयः ॥ ३५६ ॥
2.356 · p. 60
metre not recognised
कांचनं हेम्नि किंजल्के ।काम्यते कांचनं ।विदनगगनेति (उ० २७५) साधुः ।हेम्नि यथा-क्षणं वपुरपावृणु स्पृशतु कांचनं कलिकाम् ।किंजल्के यथा-स्वर्णांबुजैः कांचनरेणुगर्भः ।कांचनो नागकेसरे ।उदुंबरे कांचनारे पुनागे चंपकेऽपि च ।पंचापि वृक्षभेदाः ।अत्तूरेऽपि ॥ ३५७ ॥
2.357 · p. 60
metre not recognised
कांचनी तु हरिद्रायां ।गौरा दित्वाड्डी: ।हरिद्रा रजनी ।कानीनः कन्यकासुते ।कर्णे व्यासे ।कन्याया: अपत्यं कनीनः ।कन्यायाः त्रिवेण्याः ।कनीन त्रिवणं चेति साधुः ।व्यासे यथा-वंदे वाल्मीककानीनौ ।काननं तु ब्रह्मास्ये विपिने गहे ।कस्य ब्रह्मणः आननं काननं ।कनति वा ।विदनेति (उ० २७५) इति साधुः ।विपिने यथा-शीतो वायुः परिणमयिता काननोदुंबराणाम् ॥ ३५८ ॥
2.358 · p. 60
metre not recognised
कुहनो मूषिके सेयॆ ।कुहणि विस्मापने ।कुहयते कुहनः ।सह ईयया वर्तते सेर्व्यः ।तत्र वायलिंगः ।तत्र यथा-प्रियजानिर कुहनः ।कुहना दंभकर्मणि ।कुहनं कुहना ।णिवेत्यासेत्यनः (५ ।३ ।१११) ।यथा-नो विद्मः कुहनाविटेन बटुना कि तेन कारिष्यते ।कुंडली ।तृतीयः काण्ड:केतनं सदने चिहने कृत्ये चोपनिमन्त्रणे ।केसर्यर्वणि पुन्नागे नागकेसरसिंहयोः ॥ ३६० ॥
2.360 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 चिह (syllable split)
कौपीनं गुह्यदेशे स्यादकायें चोवरान्तरे ।कौलीनं जनवादेऽहिपशुपक्षिशुनां युधि ॥ ३६१ ॥
2.361 · p. 60
अनुष्टुप्
वरुणे सर्पे मयूरे कुंडलान्विते-कुंडलमस्त्यस्य कुंडली शिखादि त्यादिन् ।कुंडलान्विते वायलिंगः ।तत्र सर्वं च यथा-जात्यैव ये वायुभुजो विकर्णास्तान् भोगिन: कुंडलिनो वदंति ॥ ३५९ ॥
2.359 · p. 60
metre not recognised
केतनं सदने चिह्न कृत्ये चोपनिमन्त्रणे ।केत्यते ज्ञायतेऽनेन केतनं ।सदने यथा-अकृतसकृतकृत्यः केतनं भूतभर्तुः ।चिह्न पुंक्लीबः ।तत्र यथा-समाललंबे वृषराजकेतनः ।कृत्यम वश्यकार्यम् ।तत्र उपनिमंत्रणे च यथा-पूर्वेद्यु: केतनं कार्य वृद्धानां गृहमेधिनाम ।केसर्यर्वणि नागे नागकेसरसिंहयोः ।केसराः सन्त्यस्य केसरी ।अर्वणि अश्वे यथा-सह्यः केन स केसरी ।पुन्नागनागकेसरौ वृक्षौ ।सिंहे यथा-केसरी निष्ठुरक्षिप्तमृग पूगो मृगाधिपः ॥ ३६० ॥
2.360 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कौपीनं गुह्यदेशे स्यादकार्ये चीवरा न्तरे ।कूपप्रवेशनमर्हति कौपीनं ।शालीनकौपीनाविंजीनमिति (६ ।४ ।१८५) ।इति साधुः ।गुह्यं पायोपस्थं तच्च तद्देशश्च ।तत्र यथा--कौपीनाच्छादनं वल्कमक्षसूत्रं जटाजिनम् ।अकार्य पापकर्म तत्र यथा-उत्सर्पत्पीनकौपीननाशिताशेषविग्रहः ।चीवरान्तरे गुह्याच्छादनवाससि यथा-कौपीनं वसनं कदन्नमशनं शय्या धरा पांसुरा ।कौलीनं जनवादेऽहिपशुपक्षिशुनां युधि ।अकार्ये गुह्यकौलीन्ये ।कुलस्य जल्पः कौलीनं ।कुलाजल्पे (७११८६) इति ईन ।कुलीने भवं कुलीनस्य भावः कर्म युवादेरण् ।जनवादो लोकापवादः ।तत्र यथा-मा कौलीना.अनेकार्थसंग्रहः सटीकःअकार्ये गुह्यकौलीन्ये गहनं वनदुःखयोः ।गह्वरे कलिले चापि गंधनं तु प्रकाशने ॥ ३६२ ॥
2.362 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सूचनोत्साहहिंसासु गर्जनं स्तनिते क्रुधे ।गुंजनं विषदिग्धस्य पशोर्मासे रसोनके ॥ ३६३ ॥
2.363 · p. 60
अनुष्टुप्
गोस्तनो हारभेदे स्याद्गोस्तनी हारहूरिका ।घट्टना चलनावृत्योश्चलनः पादकंप्रयोः ॥ ३६४ ॥
2.364 · p. 60
अनुष्टुप्
दसितनयने मय्यविश्वासिनी भूः ।अहिपशुपक्षिशुनां युधि युद्धे यथा--कौलीनकेलिसमये समये क्षितोऽभूत् ॥ ३६१ ॥
2.361 · p. 60
metre not recognised
अकार्य कुत्सितं कर्म ।गुह्यं गोप्यं ।कोलीन्यं कुलीनत्वं ।गहनं वन दुःखयोः ।गह्वरे कलिले चापि ।गाह्यते गहनं ।विदनेति (उ० २७५) साधुः ।दुःखकलिलयोर्वाच्यलिंगः ।वने यथा-अवि शदशनैविध्यगहनं ।दुःखं दुरवगाहं ।तत्र यथा-कि गहनं स्त्री चरितम् ।गह्वरे ।यथा-गिरिगहनानि विगाहयंति मोहात् ।कलिल माकीर्णं तत्र यथा-शार्दूलगहनं वनम् ।गंधनं तु प्रकाशने ।सूचनोत्साहहिंसासु ।गंधिण् अर्दने ।गंध्यते गंधनं ।प्रकाशनं प्रकटनं ॥ ३६२ ॥
2.362 · p. 60
metre not recognised
सूचनं द्रोहाभिप्रायेण परदोषोद्धट्टनं ।उत्साह उद्यमः ।हिंसा प्राणिवधः ।सर्वेषु यथा-तद्गंधनं प्रोद्धर कंधराणां नैवाद्रियन्ते सुजनाः खलानां ।गर्जन स्तनिते क्रुधे ।गय॑ते गर्जनं ।द्वयोर्यथा-न बिभ्यति भटा यस्माद्विपां गर्जनतर्जनैः ।गूजनं विषदिग्धस्य पशोर्मासे रसोनके ।गृजु शब्दे ।गुजति गृजनं ।धसिरसीत्यनः ।रसोनकः कंकभेदः ।तत्र पुंक्लीबः ।तत्र यथा रसोनो लशुनो रिष्टो गूंजनो दीर्घपत्रकः ॥ ३६३ ॥
2.363 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गोस्तनो हारभेदे स्यात् ।गोस्तनाकृतित्वात् गोस्तनः ।यथा-तस्याःतृतीयः काण्डः--wwwvanचलनं कंपे चलनी चारोभिद्वस्वघर्घरी ।चंदनो बानर भिदि श्रीखंडे चंदनी नदी ॥ ३६५ ॥
2.365 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: wwwvannearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 पे (wrong syllable)
चेतनः स्यात्सहृदयप्राणिनोश्चेतना तु धीः ।चोलकी तु नागरंगे किष्कुपर्वकरीरयोः ॥ ३६६ ॥
2.366 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 तु (wrong syllable)
कंपितगोस्तना स्तनतटी ।गोस्तनी हारहूरिका ।हारहूरिका द्राक्षा ।तत्र यथा-संजातो बत गोस्तनो फलरसस्वत्त्वेऽपि वस्त्वंतरम् ।घट्टना चलनावृत्योः ।घट्टनं घट्टना ।चलनं कंपनं ।आवृत्तिरावर्तनं ।द्वयोर्यथा-रणद्भिराघट्टनया नभस्वतः ।चलनः पादकंप्रयोः ।चलतीत्येवं शील: चलनः ।चाल्यशब्दार्था दकर्मकाद् (५ ।२ ।४३) ।इत्यनः ।पादे यथा-चपलचलनकाक प्रेरणोतुंगिताग्रं ।कंप्रे वायलिंगः ॥ ३६४ ॥
2.364 · p. 60
metre not recognisednearly upajati 12
चलनं कंपे ।चल्यते चलनं ।यथा-दिग्दतिरोमचलनं धरणी धुनोति ।चलनी चारोभिद्वस्त्रधर्धरी ।चलत्यनया चलनी ! चारीभेदो भरत शास्त्रप्रसिद्धः ।वस्त्रघधरी बालिकापरिधानविशेषः ।चंदनो बानरभिदि ।श्रीखंडे ।चंदति चंदनः ।धसिरसीत्यनः ।श्रीखंडे पुंक्लोबः ।तत्र यथा-यद्यपि चंदनविटपी विधिना फलपुष्प वजितो विहितः ।चंदनी नदी ।गौरादित्वाङ्डीः ॥ ३६५ ॥
2.365 · p. 60
metre not recognised
चेतनः स्यात्सहृदयप्राणिनोः ।चेतयते चेतनः ।सहृदये यथा-चेतन स्य न मतिविरुध्यते ।प्राणिनि यथा--कामार्ता हि प्रकृतिकृपणा श्चेतनाचेतनेषु ।चेतना तु धीः ।चेतनं चेतना ।णिवेत्यासे त्यनः ।(५ ।३ ।१११) ।यथा-अवगच्छति मूढचेतमः प्रिय नाशं हदि शत्यमर्पितम् ।चोलकी तु नागरंगे किष्कुपर्वकरीरयोः ।बोलकोऽस्त्यस्य चोलको ।नागरंगकरीरौ वृक्षो ।किष्कपर्वाऽक्षु(१६२)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःछईनोऽलंबुषे निबे छर्दनं वमनेऽपि च ।छदनं पर्णगरुतोश्छेदन कर्त्तने भिदि ॥ ३६७ ॥
2.367 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 नि (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 न (wrong syllable)
जयनं विजयेश्वादिसंनाहे जघनं कटौ ।स्त्रियः श्रोणिपुरोभागे जवनो वेगिवेगयोः ॥ ३६८ ॥
2.368 · p. 60
अनुष्टुप्
वेग्यश्वे नोवृति जवन्यपट्यांमोषधोभिदि ।जीवनस्तु पुत्रंजीवे जीवनं वृत्तिवारिणोः ॥ ३६९ ॥
2.369 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 पु (wrong syllable)
वंशो वा ॥ ३६६ ॥
2.366 · p. 60
छर्दनोऽलंबुषे निबे ।छद्यतेऽनेन छर्दते वा छर्दनः ।अलंबुषो राक्षसविशेषः ।निंबो वृक्षः ।छर्दनं वमने ऽपि छ ।छद्यते छर्दनं ।यथा-दालव्यं छर्दनौषधं ।छदनं पर्ण. गरुतोः ।छादयति छदनं ।विदन (उ० २७५) इति साधुः ।पर्णे यथा-छदनांतरितातपा द्रुमाली ।गरुति पक्षे यथा-चरन्ति चित्रच्छदनाः शिखण्डिनः ।छेदनं कर्त्तने भिदि ।छिद्यते छेदनं ।कर्तने द्वैधीकरणे यथा-शरैः शरच्छेदनमाचरंति ।भिदि विदारणे यथा-तुंदछेदननिर्यदंत्रविसरा बीराः क्रमन्ते पुरः ॥ ३६७ ॥
2.367 · p. 60
metre not recognised
जयनं विजयेऽश्वादिसंनाहे ।जयो जीयतेऽनेन वा जयनं ।घसिरसीत्यनः ।अश्वादिसंनाहे यथा-जयति जयनशाला वाजिनां राजकीया ।जघनं कटौ ।त्रियाः श्रोणिपुरोभागे ।हन्यतेऽस्मिन् जघनं ।हनेर्पतजधौ चेत्यनः ।(उ० २७२) ।कटौ यथा-पृथुल पृथुलास्थूलस्थूलाकृता जघनस्थली स्त्रियाः ।श्रोणिपुरोभागे यथा-ज्ञातास्वाद: पुलिनजघनां को विहातुं समर्थः ।पश्चादर्थे ऽपि मंखः ।यथा-पश्यति यन रिपवो जघनं हयानां ।जवनो वेगिवेगयोः ।वेग्यश्वे नीवृति ।जवति जवनः ।भूषाकोघेत्यनः ।(५ ।२ ।४२) ।जवतेऽनेन वा ।वेगिनि वायलिंगः ।तत्र यथा तत्प्रार्थितं जवनवाजिगतेन राज्ञा ॥ ३६८ ॥
2.368 · p. 60
metre not recognised
नीवृत् देशः ।तृतीयः काण्डः(१६३)स्याज्जीवना तु मेदायां जोवनी तु मधुस्त्रवा ।तलिनं विरले स्वच्छे स्तोकेऽथ तपनो रवौ ॥ ३७० ॥
2.370 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
भल्लाते नरके ग्रीष्मे तलुनो यूनि मारुते ।तमोघ्नो वह्विसूर्यन्दुबुद्धकेशवशंभुषु ॥ ३७१ ॥
2.371 · p. 60
अनुष्टुप्
उपस्वी तापसे दोने तरस्वी वेगिशरयोः ।तेमनं व्यंजने क्लेदे तेमनी चुल्लिभिद्यपि ॥ ३७२ ॥
2.372 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 श (wrong syllable)
जवन्यपट्यांमोषधीभिदि ! अपटी प्रतिस्रोरा ।तत्र यथा-समीर शिशिरः शिरःसू वसतां सताम् ।जवनिका निकामसुखिनाम् ।जीवनस्तु पुत्रंजीवे ।जीवयति जीवनः ।नंद्यादित्वादनः ।पुत्रं जीवो वृक्षविशेषः ।जीवनं वृत्तिवारिणोः ।जीव्यतेऽनेन जीवनं ।वृत्तौ यथा-क्व यामः किं कुर्मो गृहिणि गहनो जीवनविधिः ।वारिणि यथा-जगज्जीवति जीवनैः ॥ ३६९ ॥
2.369 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
स्याज्जीवना तु मेदायां ।मेदा ओषधिः ।जीवनी तु मधुस्रवा ।जीव्यतेऽनया जीवनो ।अनट् ।मधुस्रवा लीवन्ती ।तलिनं विरले स्वच्छे ।स्तोके ।तलति तलिनं ।विपिनेति (उ० २८४) ।साधुः ।बाच्यलिंगः ।विरले यथा-तलिनमलिनदंतः सोऽयमग्रे पिशाचः ।स्वच्छे निर्मले यथा-सौधानां तलिनोदरेषु पतितम् ।स्तोकेऽल्पे यथा-मृगेक्षणानां तलिनोदरीणां ।निरंतरं विग्रहशितानाम् ।अथ तपनो रवौ ।भल्लाते नरके ग्रीष्मे ।तपति तपनः ।नंद्या दित्वादनः ।रवौ यथा-पंचम: पंचतपसस्तपनो जातवेदसां ॥ ३७० ॥
2.370 · p. 60
metre not recognised
नरके यथा-अबीचौ तपने कल्पं बसेयुर्ब्रह्मघातकाः ।तलुनो यूनि मारुते ।तरति तरुणः ।यम्यजिशक्य (उ० २८८) इत्युनः ।रुफिडादित्वाल्लत्वे तलुनः ।यूनि वायलिंगः ।तत्र यथा नखैस्तलिनमौलिभिस्तलूनलून पीनस्तना ।तमोघ्नो वह्निसूर्ये दुबुद्ध केशवशंभुषु ।तमोऽधकारं पापं वा हन्ति तमोघ्नः ।ब्रह्मादि त्वादृक् ।सर्वेषु यथा-निहन्तु विघ्नं जगतस्तमोघ्नः ॥ ३७१ ॥
2.371 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
(१६४)अनेकार्थसंग्रहः सटीकःAAVAJVAAAAAANAANwARAANAMANNAJANतोदनं व्यथने तोत्रे दहनो दुष्टचेष्टिते ।भल्लाते चित्रकेऽग्नौ च दमनो वीरपुष्पयोः ॥ ३७३ ॥
2.373 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: AAVAJVAAAAAANAANwARAANAMANNAJAN
दर्शनं दर्पणे धर्मोपलब्ध्योर्बद्धिशास्त्रयोः ।स्वप्नलोचनयोश्चापि दंशनं वर्मदेशयोः ॥ ३७४ ॥
2.374 · p. 60
अनुष्टुप्
तपस्वी तापसे दीने ।तपोऽस्त्यस्य तपस्वी ।अस्तपोमायेति (७ ।२ ।४७) विन् ।वाच्यलिंगः ।तापसे यथा-तपस्विभिर्या सुचिरेण सभ्यते ।दीने यथा-किमनेन तपस्विना ।तरस्वी वेगिशूरयोः ।तरो वेगो बलं वाऽस्त्यस्य तरस्वी ।वाच्य लिंगः ।नेगिनि यथा-असकुदेव हितेन तरस्विना हरिहयाग्र शरेण धनुर्भूता ।शूरे यथा-समरमूर्धनि तेन तरस्विना ।तेमनं व्यंजने क्लेदे ।तिम्यते तेमनं ।व्यंजने यथा-संभारस्पृह णीयतेमनरसानास्वाच किंचित्ततः ।क्लेदे यथा-स्वेदतेमनवि लिग्नकंचुकाः ।तेमनी चुल्लिभिद्यपि ।यथा-खातास्तेमनि काश्चमू वरनरैरस्तोकपाकोत्सुकैः ॥ ३७२ ॥
2.372 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
तोदनं व्यथने तोत्र ।तुद्यते तुदं त्यनेन वा तोदनं ।व्यथने यथा-विधातव्यं न वाचापि बुधैः सज्जन तोदनम् ।तोत्रे यथा-नालस्यतश्चलति तोदनताडितोऽपि ।दहनो दुष्टचेष्टिते ।भल्लाते चित्रकेऽग्नौ च ।दहति दहनः ।दुष्ट चेष्टिते वाच्य लिंगः ।तत्र भल्लाते चित्रके च यथा-दहनो दाहकः खलु ।अग्नौ यथा-धूमांधितेन दहनेन न वीक्षितासि ।दमनो बीरपुष्पयोः ।दाम्यति दमयति वा दमनः ।पुष्पे यथा पूजाविधिर्दमनकेन चयः स्मरस्य तस्मिन्मधुः स भगवान् गुरुरंगनानां ॥ ३७३ ॥
2.373 · p. 60
वसन्ततिलकाmetre not read in every line
दर्शनं दर्पणे धर्मोपलब्ध्योर्बुद्धिशास्त्रयोः ।स्वप्नलोचनयोश्चापि ।दृष्टिदृश्यतेऽनेन अस्मिन्वा दर्शनं ।सप्तस्वर्थेषु दर्पणे यथा-अंधस्य किं दर्शनदर्शनेन ।धमें यथातृतीयः काण्डः(१६५)rAA-A---द्विजन्मा वो रदे विप्रे दुर्नाम पुनरर्शसि ।दुर्नामा दीर्घकोश्यां स्याद्देवमोऽक्षेऽथ देवनं ॥ ३७५ ॥
2.375 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: rAALatin letters: A
व्यवहारे जिगीषायां क्रीडायां धमनो नले ।करे भस्वाध्मायके च धमनी कंधरा सिरा ॥ ३७६ ॥
2.376 · p. 60
अनुष्टुप्
अहिंसा जिनदर्शने ।उपलब्धिनि ।तत्र यथा-सम्यग्दर्शन संपन्नः कर्मभिर्न निबध्यते ।बुद्धिमतं तत्र यथा-इत्येकेषां हि दर्शनम् ।शास्त्रे यथा-ज्ञाला षण्णां दर्शनानां अस्मिन् वाङ्मय सद्मनि ।स्वप्ने यथा-दर्शनेऽद्य मया दृष्ट: सुप्तया निशि वल्लभः ।लोचनं दृष्टिस्तत्र यथा-पापिना कुरुते बाला दर्शनस्पर्सनं मुहुः ।विलोकनेपि ।यथा-तां पुण्यदर्शनां दृष्ट्वा निमित्तज्ञस्तपोनिधिः ।दंशनं वर्मदंशयोः ।दंशयलि दश्यते वा दंशनं ।वर्मणि यथा अंसर्दशनबंधुरैः ।दंशे यथा-दंशदंशनभयेन धेनवः ॥ ३७४ ॥
2.374 · p. 60
metre not recognised
द्विजन्मा वौ रदे विप्रे ।वे जन्मनी यस्य द्विजन्मा ।तारका स्वपि मंखः ।विः पक्षी ।विप्रेत्युपलक्षणम् ।तेन क्षत्रियवैश्य योरपि ।वौ विप्रे तारकासु च यथा-हिरण्यगर्भो भुवनांडकादिव क्षपाकरः क्षीरमहार्णवादिव ।अभूत्सुपर्णो विनतोदरादिव द्वि जन्मनामर्थपतिः पतिस्ततः ।रदे यथा-सद्य एव तु शुद्धिः स्यादजातेषु द्विजन्मसु ।दुर्नाम पुनरर्शस्मि ।दुष्टं नामास्य पाप रोगत्वात् दुर्नाम ।क्लोबे ।यथा-दुर्नामभिर्वामन एष जातः ।दुर्नामा दीर्घकोश्यां स्याख् ।दुष्टं नमति दुर्नामा ।खात्मनात्म निति (उ० ९१६) साधुः ।स्त्रियां ।दीर्घकोशी जलजंतुवि शेषः ।देवनोऽक्षे ।दीव्यंत्यनेन देवनः ।अक्षः पाशकः ।यथा देवनाच्छलकृतो हि किमत्र ।अथ देवनं ।व्यवहारे जिगीषायां क्रीअयां ।दीव्रते देवनं ॥ ३७५ ॥
2.375 · p. 60
वंशस्थम्two metres in one verse
त्रिष्वपि यथा-प्रकटीकृत(१६६)अनेकार्थसंग्रहः सटोकः--हरिद्रा च धावनं तु गतौ शौयेऽथ नंदनम् ।इन्द्रोद्याने नंदनस्तु तनये हर्षकारिणि ॥ ३७७ ॥
2.377 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 च (wrong syllable)
नलिनं नलिकातोयेऽबुजेषु नलिनी पुनः ।पद्माकरे गंगाब्जिन्योनिधनं कुलनाशयोः ॥ ३७८ ॥
2.378 · p. 60
अनुष्टुप्
देवनान्कुरून् ।धमनो नले ।क्रूरे भस्त्राध्मायके च ।धमिः सौत्रः ।धमति धम्यते वा धमनः ।यूसिरसीत्यनः ।नलस्तृणविशेषः ।अनल इत्यन्यः ।यदाह-धमनोऽप्यनले भत्राध्मायकक्रूरयोः स्मृतः ।क्रूरभस्त्राध्मायकयोर्वाच्यलिंगः ।तयोर्यथा-धमनानां मन: शुद्धिर्वर्त्तते न मनागपि ।धमनी कंधरा सिरा ।हरिद्रा च ।धमति धमनिः ।शदिवृत्यमीति अनिः ।ङ्यां धमनी ।कंधरायां यथा-चंच्वाक्षेपप्रहारैस्तुटितधमनिभिदिक्षु विक्षिप्यमाणे राशापालोपहारं दशभिरपि भृशं त्वच्छिरोभिः करोमि ।सिरायां यथा-धमन्यो नाभिसंबद्धा विंशतिश्चतुरुत्तरा ॥ ३७५ ॥
2.375 · p. 60
metre not recognised
हरिद्रा रजनी अग्न्युद्दीपनभांडेऽपि मंखः ।यथा-मुखेनोपधमेदग्निं धमन्यं तरितेन तु ।धावनं तु गतौ शौचे ।वाव्यते धावनं ।गतौ वेगवति यथा-धने पुण्यैकसंसाध्ये मुधा धावनमर्थिनां ।शौचे यथा-- साधुभिः प्रातरुत्थाय विधेयं दन्तधावनम् ।अथ नंदनं ।इन्द्रो द्याने ।नंदति नन्दनं ।यथा-अभिज्ञाः छेदपातानां क्रियन्ते नन्दनद्रुमाः ।नन्दनस्तु ननये हर्षकारिणि ।हर्षकारिणि वाच्य लिंगः ।द्वयोर्यथा-पांडोर्नदन नंदनं वनमिदम् ॥ ३७७ ॥
2.377 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
नलिनं नलिकातोयेंऽबुजेषु ।नलति नलिनं ।श्याकठीति (उ० २८२) इनः ।अंबुजे पुंक्लीबः ।गौंडस्तु नलिनी पद्मिनी व्योमनिम्नगा कमलाकरे ।नपुंसकं नलिकायां न पुंसि सरसीरुहे ।इत्याह ।नलिका अंतःशुषिरमुपकरणं ।तत्र यथा-तलिननलिनवातैर्वह्निमुतृतीयः काण्डः(१६७)निदानं कारणे शुद्धौ तपसः फलयाचने ।वत्सदाम्यवसाने च प्रधनं युधि दारुणे ॥ ३७९ ॥
2.379 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रधानं प्रकृतो बुद्धावुत्तमे परमात्मनि ।महामात्रे प्रसून तु प्रसूते फलपुष्पयोः ॥ ३८० ॥
2.380 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 न (wrong syllable)
न्मीलयंति ।तोये यथा-पुलिन नलिनं स्वल्पं ।अंबुजे यथा चरणनलिनन्यासोदचन्नवांकुरकोरकः ।नलिनी पुनः ।पद्मा करे गंगाब्जिन्योः ।पद्माकरे यथा-गलिनी निगढसलिला च यत्र सा स्थलमित्यदः ।पतति यासु योषने ।मंगायां यथा द्विपैर्मदजलासारैर्नलिनी मलिनीकृताः ।अब्जिन्यां यथा-निरर्थक जन्म गतं नलिन्या यया न दृष्टं तुहिनांशूबिंबम् ।निधनं कुलनाशयोः ।नियतं धनमत्र निवृत्तं धनमत्र वा निधनं ।निपूर्वो धनिर्मरणार्थे इति सभ्याः ।पुंक्लीबः ।कुले यथा-कल चुरिनिधना धनानि दद्युः ।नाशे यथा-कृष्णाकोषाग्रदूतः कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्धातवातः ।अंतेऽपि ।यथा-ध्वनंति धेनवो ग्रामनिधनेषु प्रतिव्रजम् ॥ ३७८ ॥
2.378 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
निदानं कारणे शुद्धौ तपसः फळयाचने ।वत्सदाम्न्यबसाने च ।डुदांक् दाने ।दांक्वलवने देवशोधने वा यथायोगं करणे भावे च अनटि निदानं ।कारणे यथा--अयथाबलमारंभो निदानं क्षयसंपदः ।शुद्धौं यथा-कार भोजनपात्राणां निरानं वह्निना भवेत् ।तपस: फलयाचने यथा रागाभिभूतः संभूतो निदानमिति निर्ममे ।वत्सदाम्नि यथा निदानसंदानितबालवत्सम् ।अवसाने यथा-निदानेंतर्वक: सपदि मरुता सोऽप्यपहृतः ।प्रधनं युधि दारुणे ।धनिर्मरणा र्थोत्र निधनवत् ।प्रधन्यतेऽस्मिन्ननेन वा प्रधनं ।वर्षादयः क्लीबे (५ ।३ ।२९) इत्यल् ।द्वयोर्यथा-क्षेत्र क्षत्रप्रधन पिशुनं कौरवं तद्भजेथाः ॥ २७९ ॥
2.279 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रधानं प्रकृतौ बुद्धावुत्तमे(१६८)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःप्रज्ञानं बुद्धौ चिह्न च स्यात्प्रसन्नं प्रसादवत् ।प्रसन्ना तु मदिरायां पवनो वायुवल्लयोः ॥ ३४१ ॥
2.341 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 चि (wrong syllable); pāda 3, syllable 6 दि (wrong syllable)
पवनं पुनरापाके पद्मिनी योषिदन्तरे ।अब्जेऽब्जिन्यां सरस्यां च पावनं मलकृच्छ्योः ॥ ३८२ ॥
2.382 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
परमात्मनि ।महामात्र ।प्रधीयतेऽस्मिन् प्रधत्ते वा प्रधानं ।अजहत् ।क्लीबलिंगः ।प्रकृतिः सत्त्वरजस्तमसां साम्यवस्था ।तत्र उत्तमे च यथा-न महानयं न च बिभर्ति गुणसमतया प्रधानताम् ।बुद्धौ परमात्मनि महामात्रे च यथा-वृत्तिः प्रधानानु गता जनस्य ।प्रसून तु प्रसूते फलपुष्पयोः ।प्रसूयते स्म प्रसूनं ।सूयत्याद्योदित इति तस्य नः ।प्रसूते वाच्यलिंगः ।तत्र यथा-प्रसूनसूनुर्वनिता नितांतम् ।फलपुष्पयोर्यथा-प्रसूनक्लुप्त ददतः सदर्तवः ।पुरे स्य वास्तव्यकुटुंबितां गताः ॥ ३८० ॥
2.380 · p. 60
metre not recognised
प्रज्ञानं बुद्धौ चिह्न च ।प्रज्ञायतेऽनेन प्रज्ञानं ।बुद्धौ यथा प्रज्ञानमीदग्विधमस्ति यस्य ।चिह्न यथा-प्रज्ञानेन वृषेण विद्धि गिरिशम् ।स्यात्प्रसन्न प्रसादवत् ।प्रसीदति स्म प्रसन्न ।वायलिंगः ।यथा-अपि प्रसन्नं हरिणेषु ते मनः ।प्रसन्ना तु मदिरायां ।यथा-प्रसन्नामासन्नामपि दधति नो निर्मलधियः ।पवनो वायुवल्लयोः ।पुनाति पूयतेऽनेन वा पवनः ।वायौ यथा-पवनश्च धूतनवनीपवनः ।वल्लो निष्पावः ॥ ३८१ ॥
2.381 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पवनं पूनरापाके ।आपाक: कुलालपाकस्थानं ।तब यथा-पवने पावकं कोपि पापः शिपति निष्कृपः ।पद्मिनी योषिदंतरे ।अब्जेब्जिन्यां सरस्यां च ।पयामि विद्यतेऽस्यां पधिनी ।योषिदं तरं कामशास्त्रप्रसिद्धं ।शेषेषु यथा-जावं मन्ये तुहिनमथितां पद्मिनी वान्यरूपाम् ।पावनं जलकृच्छ्रयोः ।पावयति पावनं ।तृतीयः काण्डः( १६९) पावनः पावके सिल्हेऽध्यासे पावयितर्यपि ।पावनी तु हरीतक्यां पाठोनो गुग्गुलुद्रुमे ॥ ३८३ ॥
2.383 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पाठके मीनभेदे च पिशुनः सूचके खले ।कप्यासे पिशुना स्पृक्का स्यापिशुनं तु कुकुमम् ॥ ३८४ ॥
2.384 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पीतनं तु हरिताले पीतदारुणि कुकुमे ।पीतनः पुनराम्राते पूतना तु हरीतकी ॥ ३८५ ॥
2.385 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
ईजलं नोरं ।कृच्छ्रे सांतपनादिकम् ।द्वयोयथा-वने मुनिः पावन पूतगात्रः ॥ ३८२ ॥
2.382 · p. 60
metre not recognised
पावनः पावके सिल्हेऽभ्यासे पावयितर्यपि ।पावकोऽग्निः सिल्हो गंधद्रव्यं ।अधिकमसारमस्यते क्षिप्यतेऽनेन अभ्यासः ।शूर्पमिति यावत् ।पावयितरि वाच्यलिंगः ।तत्र यथा संभावयत यान्येव पावनैः पादपांसुभिः ।पावनी तु हरीतक्यां ।हरीतकी पथ्या ।पाठोनो गुग्गुलुद्रुमे ।पाठके मीनभेदे च ।पठति पाठीनः पठेणिदिति ( उ० २८७ ) ईनः ॥ ३८३ ॥
2.383 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पाठके बाच्यलिंगः ।तत्र यथा-नवीनः पाठीनो लुठति पदपोठे निज गुरोः ।मीनभेदे यथा-मैनाकोऽपि गभीरनीरविलुठल्पाठीन पृष्टोल्लसच्छेवालांकुरकोटिकोटरकुटोंकुड्यांतरे निवृतः ।पिशुनः सूचके खले ।कप्यासे ।पिंसति पिशुनः ।पिशिमिथि कुधिभ्यः ( उ० २९०) उनः ।सूचकखलयोर्वाच्यलिंगः ।सूच कथके यथा-पद्मभेदे पिशुनाः सिषेविरे गंधमादनवनांतमारुताः ।खले. दुर्जने यथा-वद शुना पिशुनासदृशः कथं ।कप्यासं कपिमुखं ।पिशुना स्पृकां स्यात् ।स्पृक्का गंधद्रव्यभेदः ।पिशुनं तु कुंकुमं ।यथा-कान्तोपभोगपिशुनं' पिशुनं स्तनानाम् ॥ ३८४ ॥
2.384 · p. 60
metre not recognised
पीतनं तु हरिताले पोतदारुणि कुंकुमे ।पीतयति पोतनं ।पीतदारु दारु हरिद्रा त्रिष्वपि यथा-पीतं पीतनरेणुना ।पोतनः(१७०)अनेकार्थसंग्रहः सटीकः-वध्या च वासुदेवस्य पृतनाऽनीकिनी चमू ।सेना सैन्यविशेषश्च फाल्गुनो मासपार्ययोः ॥ ३८६ ॥
2.386 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
नदीजेऽर्जुनवृक्षे च फाल्गुनी पूर्णिमाभिदि ।भवनं सदने भावे भंडनं कवचे युधि ॥ ३८७ ॥
2.387 · p. 60
अनुष्टुप्
पुनराम्राते ।आम्रातो वृक्षविशेषः ।पूतना तु हरीतकी ।वध्या च वासुदेवस्य ।पूयते पूतना ।पृपूभ्यां किदिति (उ० २९३) तनः ॥ ३८५ ॥
2.385 · p. 60
metre not recognised
वासुदेवस्य वध्यायां राक्षस्यां यथा-यदि नांगतेति मतिरस्य मृदुरजनि पूतनां प्रति ।मंखस्तु पूतना तु हरीतकी ।भूतभेदे ।पुत्रोलिंगः ।द्वयोरित्याह-यथा एतत्पूतन चक्रमक्रमग्रासार्द्ध मुक्तैः ।पृतनाऽनीकिनी चमू: ।सेना सैन्यवि शेषश्च ।पिपर्ति पृतना ।पृपूभ्यां किदि (उ० २९३ ) ति तनः ।तिस्रो वाहिन्यः सैन्यविशेषः ।तैस्त्रिभिश्चमूः ।ताभिस्तिसृभिरनी किनी ।सेना सैन्यमानं ।सर्वेषु यथा-श्रीभीमपृतनोखात रजोभिरिभूभुजा ।फाल्गुनो मासपार्थयोः ।नदीजेऽर्जुनवृक्षे च ।फाल्गुनी पौर्णमासी अस्य फाल्गुनः ।सास्यपौर्णमामीत्यण् (६ ।२ ।९८) ।फल्गुनीषु जातः फल्गुनः ।फल्गुन्याष्ट इति ( ६ ।३ ।१०६) टे ।प्रज्ञादित्वात्स्वार्थेऽणि वा ।मासे यथा-भवन्ति फाल्गुने मासि वृक्षशाखा विपल्लवाः ।पार्थे यथा-अर्जुनः फाल्गुनः पार्थः किरीटी श्वेतवाहनः ॥ ३८६ ॥
2.386 · p. 60
metre not recognised
नदीजो विटमाक्षिको नाम धातुभेदः ।फाल्गुनी पूर्णिमाभिदि ।फल्गुनीभिश्चन्द्र युक्ताभिर्युक्ता फाल्गुनी ।यथा-न फाल्गुनीपबंणि फल्गु दत्तम् ।भवनं सदने भावे ।भवन्त्यस्मिन्निति भूयते वा भवनं ।अनट सू धू भू इति अनो वा ।सदने पुंक्लीबः ।तत्र यथा-दृष्ट्वा दृष्ट्वा भवनवलभीतुंगवातायनस्थाम् ।भंडनं कवचे युधि ।सूतीयः काण्डः( १७१)--खलीकारे भट्टिनो तु ब्राह्मण्यां नृपयोषिति ।भावना वासना ध्यानं भुवनं लोकखांबुषु ॥ ३८८ ॥
2.388 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
भूतात्मा द्रुहिणे देहे मदनः सिक्थके स्मरे ।राडे वसंते धत्तूरे मलिनं कृष्णदोषयोः ॥ ३८९ ॥
2.389 · p. 60
अनुष्टुप्
खलीकारे ।भडुड परिभाषणे ।भंड्यते भंडनं ।त्रिष्वपि यथा--भटभंडनमंडितैः ॥ ३८७ ॥
2.1873 · p. 60
metre not recognised
भदिनी तु ब्राह्मण्यां नृप योषिति ।भट्टो द्विजन्मा नृपतिर्वा पतिरस्त्यस्या भट्टिनी ।द्वयोर्यथा-भट्टिनो भट्टवेष्टिता ।भावना तु वासना ध्यानं ।भाव्यते भावना ।द्वयोर्यथा-भावना भवनाशिनी ।भुवनं लोक खांबुषु ।भवन्त्यनेन अस्मिन्वा भुवनं ।सू धू भू इति किदनः ।लोको विष्टपं तत्र पुक्लोबः ।तत्र अबुनि च यथा-करबदर सदृशमखिलं भुवनतलं यत्प्रसादतः कवयः ।पश्यन्ति सूक्ष्ममतयः सा जयति सरस्वती देवी ॥ ३८८ ॥
2.388 · p. 60
metre not recognised
भूतात्मा द्वहिणे देहे ।भूतानामात्मा भूतान्येवात्माऽस्येति वा भूतात्मा ।द्रुहिणे यथा-भगवांस्ते स भूतात्मा निर्वाणं सम्प्रदास्यति ।देहे यथा-कदा भूतात्मानं सुरसरिति मुक्त्वा सुखमियां ।मदनः सिक्थके स्मरे ।राडे (राढेजले) वसंते धत्तरे ।माद्यति मदयति वा मदनः ।सिक्थके मधूच्छिष्टे यथा-मदनगोलकमृष्टरदच्छदाः ।राडो वृक्षविशेषः ।यथाह- मदनः ।सल्यको राडः ।तत्र स्मरे च यथा-अद्योधानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवम् ।वसन्ते यथा-उपययौ मदनोथ यथार्थताम् ।मलिनं कृष्णदोषयोः ।मलोस्त्यस्य मलिन ।मलादीमसश्चेति इनः ।कृष्णे वाच्य लिंगः ।तत्र यथा--अथ नागयूथमलिनानि जगत्परितस्तमांसि( १७२)अनेकार्थसंग्रहः सटीका मलिनी रजस्वलायां मंडनं तु प्रसाधने ।मंडनोऽलंकरिष्णौ स्यान्मार्जनो लोध्रशाखिनि ॥ ३९ ॥
2.39 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मार्जनं शुद्धिकरणे मार्जना पुरजध्वनौ ।मालिन्युमायां गंगायां चंपावृत्तप्रभेदयोः ॥ ३९१ ॥
2.391 · p. 60
अनुष्टुप्
मालिक्यां मिथुनो राशौ मिथुनं पुंत्रियोयुगे ।मुंडनं रक्षणे क्षौरे मेहनं मूत्रशिश्नयोः ॥ ३९२ ॥
2.392 · p. 60
अनुष्टुप्
मलिनी रजस्वलायां ।गौरादित्वाडोः ।यथा-स्पृशति ।नो बत जातिवियोगतः कमलिनी मलिनीमिव घट्पदः ।मंडनं तु प्रसाधनं ।मंड्यते मंडनं ।यथा-मंद मंदमकारि येन निजयोदोर्दडयो मेडनम् ।मंडनोऽलंकरिष्णौ ।मंडयति इत्येवंशीलो मंडनः ।भूषाकोधार्थत्यनः ।वायलिंगः ।यथा-तत्रापि वरदातीर मंडनं कुडिनं पुरम् ।स्यान्मार्जनो लोध्रशाखिनि ।मार्यतेऽनेन मार्जनः ॥ ३९० ॥
2.390 · p. 60
metre not recognised
मार्जनं शुद्धिकरणे ।माज्यते मार्जनं ।यथा कुर्वाणानां संपरायांतरायं भूरेणूनां मृत्युना मार्जनाय ।मार्जना मुरजध्वनों ।माज्यते मार्जना ।णिवेत्यासेत्यनः ।यथा-आसीनाः किमिति स्थिता ननु सखे प्रसूयतां मार्जना ।वाद्यवदनदेयध्यान्य पिंडयोमिति मखः ।मालिन्युमायां गंगायां चंपावृत्तप्रभेदयोः ।मालिक्यां ।मलतेऽवश्यं मालिनी ।णिचावश्यकेति णिन् ।माला अस्त्यस्या इति वा मालायाः क्षेपे इतीन् ।पंचस्वर्थेषु उमा गौरी गंगा जाहवी ।चंपा नगरी ।वृत्तप्रमेदे च यथा ननमय ययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः ॥ ३९१ ॥
2.391 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 व (syllables merged)
मालिकी पुष्पलावी ।तत्र यथा-सा मालिनी चंपकमालभारिणी ।मिथुनो राशौ ।मेथति मिथुनः ।पिशिमिथीति ( उ० २९०) किदुनः ।यथातृतीयः काण्डः मैथुनं रतसंगत्योः यमनं यमबंधयोः ।यापनं कालविक्षेपे निरासे वर्तनेऽपि च ॥ ३९३ ॥
2.393 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
योजनं चतुष्क्रोश्यां स्याद्योगपरमात्मनोः ।रसनं ध्वनिते स्वादे रसज्ञारास्नयोरपि ॥ ३९४ ॥
2.394 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
पंचव्योमहताशनैश्च मिथुनः कः कुवेदोऽग्निभिः ।मिथुनं पुस्त्रियोयुगे ।पुस्त्रियोरिति सौत्रो निर्देशः ।यथा-परस्पराक्रदिनि चक्रवाकयोः पुरो वियुक्त मिथुने कृपावती ।मुंडनं रक्षणे क्षौरे ।मुडुङ् मज्जने ।मुड खंडने वा ।मुंड्यते मुंडनं ।क्षुरस्येदं क्षौरं कर्म तत्र यथा-राज्ञो हि दुष्टनिग्रहः शिष्टपालनं च धर्मो न पुरः शिरोमुंडनं जटाधारणं वा ।मेहनं मूत्रशिश्नयोः ।मिह्यते मेहति वा मेहनं ।द्वयोर्यथा-मेहनं देहिनां गोप्यं ॥ ३९२ ॥
2.392 · p. 60
metre not recognised
मैथुन रतसंगत्योः ।मिथुनस्य भावः कर्म वा मैथुन ।युवादेरण् ।रते यथा आहारो मैथुन निद्रा सेवमानस्य वर्द्धते ।संगतिः संबन्धमात्र ।तत्र यथा-मैथुन कुथकंथयोः ।यमन यम बंधयोः ।यम्यते यमन ।यमः संयमः ।द्वयोर्यथा--मर्कटस्येव मनसो विदथ्याचमनं मुनिः ।यापन कालविक्षेपे निरासे वर्तने ऽपि च ।याप्यते यापयति बा यापन ।कालविक्षेपे वर्तने च यथा-मुक्त्यर्थी यत्र तत्रस्थः कुर्याजीवस्य यापनम् ।निरसन निरासः ।त्याग इत्यर्थः ।तत्र यथा प्रबलशक्रपराभवशंकया यदि करोति धनस्य स यापनम् ॥ ३९३ ॥
2.393 · p. 60
द्रुतविलम्बितम्metre not read in every line
योजन चतुष्क्रोश्यां स्याद्योगपरमात्मनोः ।युज्यते युंजंति वा योजनं ।चतुष्क्रोश्यां यथा--युक्तो नु क्रोशसंपन्नोजनैरिव योजनैः ।योगः संबन्धमात्रं ।तत्रं यथा- करपंकजयोजनम् ।रसन ध्वनिते स्वादे रसज्ञारास्नयो रपि ।रस्यते रसंत्यनेन वा रसन ।रसज्ञायां स्त्रीक्लीबः ।२( १७४)अनेकार्थसंग्रहः सटीका---enAm+----रंजनं रजके रक्तचंदनेप्यथ रंजनी ।मंजिष्ठारोचनानीलीगुडाल रजनी निशि ॥ ३९५ ॥
2.395 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: enAm
लाक्षानीलीहरिद्रासु राधनं प्राप्तितोषयोः ।साधने रेचनी गुंडा दंती रोधनिका त्रिवृत् ॥ ३९६ ॥
2.396 · p. 60
अनुष्टुप्
रोदनं त्वश्रुणि दे रोचमः कूटशाल्मली ।रोचना रक्तकल्हारे गोपित्ते वरोषिति ॥ ३९७ ॥
2.397 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
ध्वनिते यथा--जलदरसनभीता कांतमालिंगति स्वम् ।स्वादे आस्वादने यथा-श्रृंगाररसनान्नाट्ये ।रसज्ञायां यथा-यदमी दर्शति दशना रसना तत्स्वादसुखमवाप्नोति ।रास्ना औषधिः ॥ ३९४ ॥
2.394 · p. 60
metre not recognised
रंजन रंजके रक्तचंदनेऽपि ।रंजयति रज्यतेऽनेन वा रंजन ।रंजके वाच्यलिंगः ।तत्र यथा-राजा सज्जनरंजनः ।अथ रंजनी मंजिष्ठारोचनानीलीगुडासु ।चतस्रोऽप्योषधयः ।रजनी निशि ।लाक्षानीलीहरिद्रासु ।रज्यति रजनी ।रंजः किदिति ( उ० ६८१ ) अनिः ।ड्यां रजनी ।निशि यथा-द्विगुणी भूता रजनी वृद्धव शनैः शनैः याति ॥ ३९५ ॥
2.395 · p. 60
metre not recognised
राधनं प्राप्ति तोषयोः ।साधने ।राध्यते राधनौं ।त्रिष्वपि यथा-धनराधन दुर्बिधः ।रेचनी गुंडा दंती रोचनिका त्रिवृत् ।रेचयति रेचनी ।चतस्रोऽप्योषधयः ॥ ३९६ ॥
2.396 · p. 60
metre not recognised
रोदनं स्वश्रुणि क्र'दे ।रोदित्यनेन रुद्यते वा रोदनं ।अश्रुणि यथा-लोचने रोदनाताने ।दे यथा-करुणो रोदनध्वनिः ।रोचनः कूटशाल्मलौ ।रोचते रोचनः ।इडितो व्यंजनार्यतादित्यवनः ।कूटशाल्मलिभेदः ।रोचना रक्तकल्हारे गोपित्ते बरयोषिति ।रक्तकल्हारं जलज विशेषः ।गोपित्त गोरोचना ।तत्र यथा-वः रोचनागौरशरीरतृतीयः काण्डः(१७५)लंघनं भोजनत्यागे प्लवने क्रमणेऽपि च ।ललाम वल्ललामाश्वे शृंगे चिहपताकयोः ॥ ३९८ ॥
2.398 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
रम्ये प्रधाने भूषायां पुद्रे पुछप्रभावयोः ।ललना स्त्रीनाडिजिवाः लांछनं लक्ष्मसंज्ञयोः ॥ ३९९ ॥
2.399 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ना (wrong syllable)
लांगली स्यादबलभद्रे नालिकेरेऽय लेखनम् ।भूर्जे च्छेदे लिपिन्यासे व्यसनं निष्फलोधमे ॥ ४० ॥
2.40 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
लंघनं मोननत्यागे प्लवने क्रमणेऽपि च ।लभ्यते लंघनं ।भोजमस्यागे क्रमणे अतिक्रमे च यथा-मक्ते द्वेषो जडे प्रीती रुचितम् गुरुलंघनम् ।मुखे च कटुता नित्यं धनिनां स्वरिणामिव ।सबने यथा-पोतो पाया दिह हि बहवो लंघनेऽपि क्रमते ।ललाम बल्ललामाश्वे शृंगे चिहपताकयोः ।रम्ये प्रधाने भूषायां पुरे पुच्छप्रभावयोः ।लाति ललाम ।सात्मन्नात्मन्निति ( उ० ९१६) साधुः ।क्लीबे ।रुक्मग्रीष्मेति ( उ० ३४६) निपातनात् ललाम पुक्लीवः ।द्वावपि रम्यप्रधानयोर्वाच्य लिंगौ ।दशस्वर्थेषु ।अश्वो हयः ।शृंगं विषाणं ।चिह्न लक्षणं ।पताका ध्वजः ॥ ३९८ ॥
2.398 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
रम्ये प्रधाने भूषायां :च यथा-निर्मापितस्त्रिभुवनैकललामभूतः ।पुद्रोऽश्वस्य स्वाभाविकः श्वेतो मुखपट्टः ।तत्र यथा-सिंदूरपूरपरिपूर्णललाम भंग्या; पत्युः प्रतापमिव दर्शयते वराश्वः ।पुच्छे यथा लीलाविलोलितललामविलासभासः ।ललनाः स्त्रीनाडिजिह्वाः ।ललति ललना ।नंद्याधनः ।त्रियां यथा-हम्र्थेष्वस्याः कुसुम सुरभिष्वध्वखिन्नांतरात्मा नीत्वा खेदं ललितललनापादरागां कितेषु ।नाडिः सिरा ।जिहा रसना ।लांछन लक्ष्मसंज्ञयोः ।लांच्यतेऽनेन लांछन ।लक्ष्मणि यथा-कठोरताराधिपलांछन छवि ।संज्ञा अभिवानं ॥ ३९९ ॥
2.399 · p. 60
metre not recognised
लांगली स्यादबलभद्रे नाति( १७६ )अनेकार्थ संग्रहः सटीकः दैवानिष्टफले सक्तौ स्त्रीपानमृगयादिषु ।पापे विपत्तावशुभे व्यंजनं श्मश्रुचिह्नयोः ॥ ४.१ ॥
2.1897 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
तेमनेऽवयवे कादौ वमन छर्दनेऽदने ।वसनं छादने वस्त्रे वर्जनं त्यागसियोः ॥ ४०२ ॥
2.402 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
केरे ।लांगलमस्त्यस्य लांगली ।द्वयोर्यथा-लांगलिलीलाललिते माधवविच्छित्तिजनितसौभाग्ये ।अथ लेखनं ।भूर्जे च्छेदे लिपिन्यासे ।लिख्यतेऽस्मिन् लेखनं ।भूजों बहुत्वक्कः ।तत्र लिपिन्यासे च यथा-- विधेयं लेखने तज्ज्ञ राजादेशस्य लेखनम् ।च्छेदे यथा-करोतु तत्र किं नाम वनिता नखलेखनम् ।व्यसनं निष्फलोद्यमे ।दैवानिष्टफले सक्ती. स्त्रीपानमृगयादिषु ।पापे विपत्तावशुभे ।व्यस्यति श्रेयोमार्गात व्यस्तिर्वा व्यसन ।निष्फलोद्यमे यथा-पठकः पाठकश्चैव ये चान्ये शास्त्रचितकाः ।तेऽमी व्यसनिनः सर्वे यः क्रियावान्स पंडितः ॥ ४०० ॥
2.400 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
देवानिष्टफले यथा -ये प्राप्ते व्यसनेऽप्यना कुलधियः संपत्सु नेवोन्नताः ।सक्तिरासक्तिस्तत्र यथा-परोपकार व्यसन महात्मनाम् ।खोपानमृगयादिषु ।द्यूतं च मांसं च सुरा च वेश्या, पापर्द्धि चौर्य परदारसेवा ।एतानि सप्तव्यसनानि लोके, पापाधिके युंसि सदा भवंति ।पापे यथा-देवः स वो दिनमणिर्व्यसनानि हन्तु ।विपत्तौ यथा-यदेंदोरन्वेति व्यसन मुदयं वा निधिरपां ।अशुभे यथा-व्यसने नियोजयेच्छत्रु ।व्यंजन श्मश्रुचिह्नयोः ।तेमनेऽवयवे कादौ ।व्यज्यतेऽनेन व्यंजनौं ।पंचस्वर्थेषु श्मश्रुणि यथा-आकुचितव्यंजनभक्तिभाजा मुखेन नारीनयनानि मुष्णन् ।चिढ्ने यथा--अमात्यव्यंजनराज्ञां दुष्यास्ते शत्रुसंज्ञिताः ।अत्र हि अमात्यत्वं व्यंजनचिह्नमेषामि व्यर्थः ॥ १०१ ॥
2.101 · p. 60
इन्द्रवज्राmetre not read in every linenearly इन्द्रवज्रा: pāda 2, syllable 5 र्य (wrong syllable)
तेमन निष्ठानादि ।तत्र कादौ च यथा--- तृतीय ड… १७७ ) वर्द्धनं छेदने बस चईनी तु गलतिका ।… वपनं मुंडने वीजाधानेऽय वर्तनी पधि ॥ ४०३ . वर्तने तर्कुपिंडे च पनका विप्रतारके ।
2.1901 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
जनैः प्रववृते सुसंस्कृतैर्वागिय रसवती कवैरिव ।अवयवः शरोरैकदेशः ।सत्र यथा-उभयव्यंजमा पोटा ।नमनं छईमेऽदने ।बम्यते वमनं ।छदेने यथा-पण्मास्यां कुरुते यस्तु वमनं वा विरेचनम् ।अदनं पीडा ।वसनं छादने - वस्त्रे ।वसिक् आच्छा दने ।वस्यतेऽनेन वसनं ।मदने आच्छादने यथा-दशनबसन भूमिबंधुजीव दुनोति ।वस्त्रे यथा-मात्मनैव … रुरुधे कृतिनेछ स्वेदसंगिवसनं जघनेन ।बर्जनं त्यागहिंसयोः ।वय॑ते वर्जनं ।त्यागो दानं ।परिहारो वा ।दाने - यथा-श्रीणां व्यथा जन मर्जितानां ।परिहारे यथा-खलानां कृतिभिः कार्य दूरादेव तु वर्जनम् ।हिसायां यथा-न स्यात्कलौ वर्जनमर्जुनोनां ॥ ४०२ ॥
2.402 · p. 60
metre not recognised
वर्द्धनं छेदने वृद्धौ ।वर्द्रण छेदनपूरणयोः ।वृधड्वृद्धौ वा ।भावेऽनटि वर्धनं ।छेदने यथा--प्राक् नालवर्द्धनात्पु'सो जातकर्म विधीयते ।वृद्धौ यथा-अवंध्यवचसा येन निरुद्धं विंध्यवर्द्धनम् ।वर्द्धनी तु गलंतिका ।वार्द्धियतेऽस्यां वर्द्धनी ।पृषोदरादित्वात् ।गलंतिका गर्गरी ।तत्र यथा--न वृद्धा वर्द्धनी वोढुं सुदृढा नीरपूरिताम् ।समार्जिन्यामपि ।यथा-सम्मार्जनी बहुकरी वर्द्धनी च समूहिनी ।वपनं मुंडने बीजाधाने ।उप्यते वपनं ।मुंडने यथा-तीर्थे वपनमाचरेत् ।बीजाधाने यथा-कुर्वति व्रीहिवपनं क्षेत्रे तप्तांबुपूरिते ।अथ वर्तनी पथि ।वर्त्तने तर्कपिंडे च ।वर्तन्ते ऽस्यां अनया वा वर्तनी ।पथि यथा-अकीर्तिवर्तनी चैषा कुकवित्वविडंबना ॥ ४०३ ॥
2.403 · p. 60
metre not recognised
वर्त्तने जीविकायां यथा-कां वर्तनी(१७८) अनेकार्यसंग्रहः सटीकाखर्वेऽकोठे वाहिनी तु सेनासभेदसिन्छ ।स्याद्वामिनी तु नर्तक्या छेकमतस्त्रियोरपि ॥ ४०५ ॥
2.405 · p. 60
metre not recognised
वितानं कदके यो विस्तारे ऋतुकर्मणि ।तुच्छे मंदे वृचमेदे शून्यावसरयोरपि ॥ ४०६ ॥
2.406 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 6 च (wrong syllable)
मनुसरविह साधुवर्गः ।तारपस्तात्पाषाणादिमयः पिंडस्त' पिंडः ।वनश्वा विप्रतारके ।शार्दूले गंधमाजार ।वने श्वेव वनश्वा ।त्रिश्चपि यथा-वनश्वा विश्वासे विशति न हि कस्यापि नितराम् ।विप्रतारकोऽरण्यश्वेत्यन्ये ।वामनो दिग्गजेऽच्युते ।सर्वेऽकोठे ।वाम हुस्वावयवत्वमस्त्यस्य वामनः ।नांगादेरिति नः ।सर्वे वायलिंगः ।दिग्गजे दक्षिणाशाद्विपे यथा-काव्यालं कारमूर्वी वामनेनैव धारिता ।अच्युते यथा-वामनाश्रमपदं ततः परं ॥ ४०४ ॥
2.404 · p. 60
metre not recognised
खर्वे यथा-उद्बाहुरिव वामनः ।अंकोठो वृक्षः ।चाहिनी तु सेनातभेदसिंधुषु ।वाहाः सन्त्यस्य वाहिनी ।वहत्यवश्यं वा ।आवश्यके णिन् ।सेना सेनामात्र ।तस्याः सेनायाः भेदः प्रकारः ।यदाह-त्रिभिगुल्मैगणस्तैस्तु वाहिनी त्रिभिरिष्यते ।सिंधु दी ।त्रिष्वपि यथा-वाहिन्यः पाश्चमेताः क्षणमपि भक्तो नैव मुचन्त्यमीक्ष्णम् ।स्याद्वाणिनी तु नर्तक्यो छेकमत्तस्त्रियोरपि ।वणति अवश्यं वाणिनो ।वानिनी त्यमरः ।छेका विदग्धा ।मत्ता उन्मत्ता ।त्रिवपि यथा यस्मिन्मही शासति वाणिनीनां निद्रा विहारार्द्धपथे गतानाम् ॥ ४०५ ॥
2.405 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वितानं कदके यज्ञे विस्तारे ऋतुकर्मणि ।तुच्छे मंदे वृत्तमेदे शून्यावसरयोरपि ।वितन्यते वितानं ।नवस्वर्थेषु तुच्छमंदयोर्वाच्यलिंगः ।वृत्तभेदे क्लीबे ।अन्यत्र पुंक्लीबः ।तृतीयः काण्डः(१७९)-----------विज्ञानं कार्मणे ज्ञाने विलग्नं मध्यलग्नयोः ।विक्लिन्ना जीर्णशीर्णाः विलीनौ लीनविद्रुतौ ॥ ४०७ ॥
2.407 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
विषघ्नः शिरीषतरौ विषघ्ना त्रिवृताऽमृता ।विच्छिन्नं तु कुटिले स्यात्समालब्धविभक्तयोः ॥ ४०८ ॥
2.408 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 शि (wrong syllable); pāda 3, syllable 6 टि (wrong syllable)
कदक उल्लोचः ।तत्र शून्वे च यथा-बृहत्तलैरप्यतुलैर्वितान मालावनदैरपि चावितानैः ।यज्ञे क्रतुकर्मणि च यथा-सोम पायिनि भविष्यते मया वांच्छितोत्तमवितानयाजिना ।विस्तार यथा-विललितकमलौषः कीर्णवल्लीवितानः ।तुच्छे मंदे च यथा-चित्रं तेऽतिवितानमारमति चेद्देवं भवानीपतिम् ।वृत्त भेदोऽष्टाक्षरजाती छन्दः ।यदाह-अन्यदतो हि वितानं ।अवसरे यथा-वितानेतानेवं नटयति नटान्भूपतिलकः ॥ १०६ ॥
2.106 · p. 60
metre not recognised
विज्ञानं कार्मणे ज्ञाने ।विज्ञायते विज्ञानं ।द्वयोर्यथा-विज्ञान योगिनामेव नैवान्यत्र विलोक्यते ।विलग्न मध्यलग्नयोः ।विल गति स्म विलग्न ।क्त क्षुब्ध विरिब्धेति (११४७० ) साधुः ।विलज्जते स्म वा ।मध्ये पुंक्लीबः ।तत्र यथा- मध्येन सा वेदि विलग्नमध्या ।लान सक्त ।राशीनामुदयो वा ।सक्तेर्वाच्य लिंगः ।तत्र यथा--नमंति यं मौलिविलानपाणयः ।राशीनां मेषादीनामुदये यथा--विलानभुवनं गते ।विक्लिन्ना जीर्ण शीर्णाः ।विक्लिदयति विक्लिन्नः ।वाध्यलिंगः ।त्रिष्वपि यथा-बिक्लिन्नान्नपरीभोगाद्रोगः स्यादंगिनां ध्रुवम् ।जरया जीर्णे इत्यनः ।विलोनौ लीनविदुतौ ।विलीयते स्म विलीनः ।वाच्यलिंगः ।लीनं संश्लिष्टं ।विदुतं विनष्टं द्रवीभूतं वा सर्वत्र यथा-स्वर्ण तरिकं न तत्रैव विलीनं दहनोदरे ॥ ४०७ ॥
2.407 · p. 60
metre not recognised
विषघ्नः शिरीषतरौ ।विष हंति विषघ्नः ।अचित्ते रगिति( १८० )… अनेकार्यसंग्रहः सटीकःविमानं देवतायाने सप्तभूमगृहेऽपि च ।विधानं हस्तिकवले प्रेरणेऽभ्यर्चने धने ॥ ४०९ ॥
2.409 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वेतनोपायविधिषु प्रकारे वैरकर्मणि ।विपन्नो भुजगे नष्टे विश्वप्सा वहिचंद्रयोः ॥ ४१० ॥
2.410 · p. 60
अनुष्टुप्
समीरणे कृतांते च विलासी भोगिसर्पयोः ।विषयी विषयासक्ते वैषयिकजने नृपे ॥ ४११ ॥
2.411 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 ष (wrong syllable)
( ५:१४८३) टक विषना त्रिवृताऽमृता ।विषं हन्यतेऽनया विषघ्ना ।स्थादित्वात्कः ।द्वेऽपि लताभेदी विघ्नी इत्यन्ये ।विच्छिन्नं तु कुटिले स्यात्समालब्धविभक्तयोः ।विच्छियते स्म विच्छिन्नं वाच्यलिङ्गः ।कुटिलं वक्र ।समालब्धं वर्द्धितं विभक्त पृथक्कृतं ।त्रिष्वपि यथा-अविच्छिन्नतरुश्रेणिविच्छि न्नाप्ततपसंचरम् ।समाप्तावपि मङ्खः ।यथा-अविच्छिन्नोऽभवत् जलधिलहरी सङ्गसुभागे ॥ ४०८ ॥
2.1916 · p. 60
metre not recognised
विमानं देवतायाने सप्तभूम गृहेऽपि च ।विमान्त विमानं ।पुक्लीबः ।देवतायाने यथा खिलोभूते विमानानां तदापातनयात्यवि ।सप्तभूमिगृहे यथा नरेन्द्रकृतसन्मानो विमाने मानवेश्वरः ।अश्वयानमात्रयोरपि ।विधानं हस्तिकवले प्रेरणेऽभ्यर्चने धने ।वेतनोपायविधिषु प्रकारे वैरकर्मणि ।विधियतेऽनेन विधि; विधानं ।नवस्वर्थेषु यथा स सिन्धुरविधानेन कुटुंबं परिपुष्यति ॥ ४०९ ॥
2.409 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विपन्नो भुजगे नष्टे ।विपद्यते स्म विपन्नः ।नष्टः परासुः ।तत्र वाध्यलिगः ।द्वयोर्यथा-चंद्रचूडाभिधो जातो विपन्नः पन्नगाऽन्वये विश्वासा बहिचंद्रयोः ।सभोरणे कृतांते च ।विश्वं प्साति विश्वप्सा ।श्वान्मातरिश्वान्निति ( उ० ९०२) साधुः ।पुसि ।चतुर्वपि यथा--विश्वप्सा विश्वविश्रुतः ॥ ४१० ॥
2.410 · p. 60
metre not recognised
विलासीतृतीयः काण्डः( १८१)कामे विषयिहषीके व्युत्थानं प्रतिरोधने ।विरोधाचरणे स्वैरवृत्तौ समाधिपारणे ॥ ४१२ ॥
2.412 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ह (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 स (wrong syllable)
वृजिनः केशे वृजिनं भुग्नेऽधे रक्तचणि ।वेष्टनं मुकुटे कर्णशष्कुल्युष्णीषयो तौ ॥ ४१३ ॥
2.413 · p. 60
metre not recognised