All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (5/30)
हन कपोलावयवे मरणामयोरपि ।हरिद्रायामायुधे च ।हन्यते हनुः ।कृहनेस्तुक्नुको (उ० ७९१) इतिनुक् ।बाहुलकान्नलोपः ।कपोलावयवे स्त्रीपुंसः ।हरिद्रायां स्त्रियाम् ।अन्यत्र पुंसि ।कपोलावयवे यथा-वसन्तकालो हनुमानिवागतः ।शेषेषु अन्वेष्यम ।हली कृषकसीरिणोः ।हलमस्त्यस्य हली ।कृषके कुटुम्बिनि यथा-कवलैर्गोरसान्नानां हलिनो बलिनः खलु ।सीरिणि बलभद्रे यथा-हलिनो नीलवाससः ॥ २८७ ॥
2.287 · p. 60
metre not recognised
अथ पान्ताः ।कल्पो विकल्पे कल्पद्रौ सम्वर्ते ब्रह्म वासरे ।शास्त्रे न्याये विधौ ।कल्पनं कल्प्यतेऽसावनेन वा कल्पः ।विकल्पे यथा-अनल्प कल्पाकुलितं मनो मे ।कल्पद्रौ यथा धुन्वन्कल्पद्रुमकिसलयान्यंशुकानीव वातैः ।संवर्ते प्रलये यथा कल्पान्तेष्वपि न प्रयाति निधनं विद्याख्यमन्तर्धनम् ।ब्रह्मवासरे यथा-नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि ।शास्त्रे शास्त्रविशेषे वेदाङ्गे यथा-शिक्षा कल्पो व्याकरणं छन्दोज्योतिर्निरुक्तयः ।न्याये यथा स एष प्रथमः कल्पः ।विधौ यथा-कल्पवित्कल्पयामास बन्यामिवास्य संविधौ ।कूपो गर्तेऽन्धौ गुणवृक्षके ॥ २८८ ॥
2.288 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मृन्माने कूपके ।कूयते कूपः ।युसुकुरु (उ० २९७) इति प ऊत्वं च ।अन्धौ स्त्रीपुंसः ।अन्यत्र पुंसि ।गर्ते यथा-एतन्मूषिककूपनिर्गतमहामृत्स्नाकुलं वैरिणाम ! अन्धौ उपादाने यथा- पयः कुग्रामकूपेऽपि तावन्मानं भविष्यति ।गुणवृक्षे प्रवहणस्तम्भेA AAAAAAAAAAAAAAAAAAAAnurvA.द्वितीयः काण्डः(१६९)मन्माने कूपके क्षेपो, गर्वे लङ्घननिन्दयोः ।बिलम्बे रणहेलासु, गोपौ भूपालवल्लवौ ॥ २८९ ॥
2.289 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: ALatin letters: AAAAAAAAAAAAAAAAAAAAnurvA
ग्रामोघगोष्ठाधिकृतौ, गोपी गोपालसुन्दरी ।शारिवा रक्तिका तल्पम शय्याकलत्रयोः ॥ २९ ॥
2.29 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
यथा-नौः कूपबद्धैत्र तरङ्गनुन्ना तत्रैव संयाति चलाचलत्वम् ।मृन्माने काचभाण्डे यथा--कूपे सुरूपे क्षिप गन्धतैलम् ।कूपके विदारके नद्यादिपुलिनस्थक्षुद्रगर्ते यथा-सरांस्यनम्भांसि कूपकानि ॥ २८८ ॥
2.288 · p. 60
metre not recognised
क्षेपो गर्वे लङ्घननिन्दयोः ।विलम्बे रणहेलासु ।क्षिप्यतेऽनेन क्षेपणं वा क्षेपः ।षट्ष्वर्थेषु ।गर्वे यथा-क्षेपेण चक्षुर्न जने क्षिपन्ति ।लङ्घने विलम्बे च यथा-हनमान् जलधि क्षेपमक्षेपेण चकार सः ।निन्दायामवज्ञायां यथा-आत्मश्लाघां परक्षेपं न कान्ति विच क्षणाः ।ईरणे प्रेरणे यथा-कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषामात्मबिम्बम् ।हेलायां यथा-भ्रूक्षेपैः कनकस्य दीपकपिशा विश्राणिता राशयः ।गोपी भूपालवल्लवो ।ग्रामौघगोष्ठाधिकृतौ ।गां पाति गोपः ।भूपाले गोष्टाधिकृते च यथा-गोपे सति त्वयि भयं कथमश्नुते गौः ।वल्लवे गोपाले यथा-बर्हेणेव स्फुरति रचना गोपवेषस्य विष्णोः ॥ २८ ॥
2.28 · p. 60
metre not recognised
ग्रामौघाधिकृते ग्रामवृन्दपतौ यथा-कुलानिश्रेणयो गोपा: शिल्पिनो वणिजस्तथा-पातर्यपि यथा-कलमगोपवधून मृगव्रजम् ।गोपी गोपालसुन्दरी ।शारिवा रक्तिका ।गोपालसुन्दर्या यथा-गोप्यैवं गदितः सलेशमवताद्गोष्ठे हरिर्वश्विरम् ।शारिवा ओषधिः ।रक्तिका गुञ्जा ।तल्पम? शय्याकलत्रयोः ।तल्पते तल्पम् ।भापाचणि (उ० २९६) इति पः ।शय्यायां पुंक्लीबः ।अन्यत्र क्लीबे ।अट्टः दुर्गादिप्राकारोपरि युद्धस्थानम् ।रणमण्डपे इत्येके ।अट्टे कलत्रे च यथा-यत्राधिरूढगुरुतल्पमतिग्मरश्मि(१७०)अनेकार्थसंग्रहः सटोकः----------त्रपा लज्जाकुलटयोख सीसकरङ्गयोः ।ताप: संतापे कच्छे च तापी तु सरिदन्तरे ॥ २९१ ॥
2.291 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 पे (wrong syllable)
दो मृगमदे गर्वे, पुष्पं विकास आर्तवे ।धनदस्य विमाने च, कुसुमे नेत्ररुज्यपि ॥ २९२ ॥
2.292 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
भ्रष्टप्रभं दुरितराशिरिव प्रचक्रे ।शय्यायां यथा-आस्तीर्ण तल्प रचिता वसवः क्षणेन वेश्याजनः कृतनवप्रतिकर्मकाम्यः ।वेश्मन उपरितनमण्डपिकायामपि यथा-विशीर्णतल्पो गृहसन्निवेशः ॥ २९० ॥
2.290 · p. 60
metre not recognised
त्रपा लज्जाकुलटयोः ।त्रपणं त्रपयति वा पा लज्जायां यथा-हृतेऽपि भारे बृहतवपाभरादुवाह दुःखेन भृशानतं शिरः ।कुलटायां यथा-न तृप्यति त्रपा पुंसाम् ।वपु सीसकरङ्गयोः ।अपते अपु भ्रमृतृत्सरि (उ० ७६१) इति उः ।क्लीबे ।रङ्गं वङ्गम् ।द्वयोर्यथा-कनकभूषणसंग्रहणोचितो यदि मणिस्त्रपुणि प्रतिबध्यते ।तापः सन्तापे कृच्छे च ।तपनं तापयति वा तापः ।सन्तापे यथा-तस्यास्तापमहं नृशंसकथयाम्येणीदशस्ते कथम् ।कृच्छे यथा-भवतापाभितप्तानां त्वमेवशरणं प्रभो ।तापी तु सरिदन्तरे गौरादित्वाद् ङीः ।सरिदन्तरे नदीभेदे यथा तापीनेयं नियतमथवा तानि तीराणि नास्याः ॥ २९१ ॥
2.291 · p. 60
metre not recognised
दो मगमदे गई ।दृप्यति अनेन दर्पणं वा दर्पः ।मगमदे यथा दर्पस्य गन्धेन ससर्प सर्पः ।गर्वे यथा-विनोदमिच्छन्नथ दर्प जन्मनः ।पुष्पं विकास आर्तवे ।धनदस्य विमाने च कुसुमे नेत्ररुज्यपि ।पुष्पणं पुष्पति वा पुष्पम् ।विश्वस्य दोपाविव पुष्प वन्तौं ।अत्र हि पुष्पं विकासो विद्यते ययोस्तौ चन्द्रार्की ।आर्तवे रजसि कुसुमे च यथा-लतां पुष्पवती स्पृष्ट्वा कृतस्नाना जलाशये ।धनदस्य विमाने यथा-धनदसौधमिव पुष्पालंकृतम् ।नेत्ररुजिद्वितीयः काण्ड:(१७१)APAHL.-----बाष्प ऊष्माऽक्षिजलयो, रूपं तु श्लोकशब्दयोः ।पशावाकारे सौन्दर्य, नाणके नाटकादिके ॥ २९३ ॥
2.293 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: APAHLnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 रे (wrong syllable)
ग्रन्थावृत्तौ स्वभावे च, रेपः क्रूरे विगर्हिते ।रोपौ रोपणे रोपं, रन्ध्र लेपस्तु लेपने ॥ २९४ ॥
2.294 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 1 रो (syllables merged)
यथा-पुष्पघ्नमिदमौषधम् ॥ २९२ ॥
2.292 · p. 60
बाष्प ऊष्माऽक्षिजलयोः ।बाधते बाष्पः ।शादि वाधि खनिहनेः ष च (उ० २९९) इति पः ।पुंक्लीबः ।द्वयोर्यथा--चिरविरहजं मुञ्चतो बाष्पमुष्णम् ।रूपं तु लोकशब्दयोः ।पशावाकारे सौन्दर्ये नाणके नाटकादिके ग्रन्थावृत्तौ स्वभावे च ।रूप्यते रूपयति वा रूपम् ।नवष्वर्थेषु ।लोको वृत्तम् ।तत्र यथा-रूपकं गाथको जगौ ।शब्दे यथा दारूपाणां भवति विधिना रूपमेकं चतुर्णाम् ।पशौ पशुविशेष सौन्दर्ये च यथा-क्रूराकारमपि रूपसम्पन्नम् ।आकारे यथा मनुष्यरूपेण मगाश्चरन्ति ।नाणके-यथा तदपि साम्प्रतमाहर रूपकम् ।नाटकादौ यथा-रूपं पुनातु जनितारिचमूविमर्शमुद्वृत्तदैत्यवध निर्वहणं हरेर्वः ॥ २९३ ॥
2.293 · p. 60
metre not recognised
प्रन्थावृत्तौ यथा--अयुग्मैः सम्पठेद्रूपः ।स्वभावे यथा-तदतद्रूपिणो भावास्तदतद्रूपहेतुजाः ।रेप: रे विगर्हिते ।रीयते रेप: ।पम्पाशिल्पादयः (उ० ३००) इति साधुः ।वाच्यलिङ्गः ।रोपौ रोपणेषु ।रोपणं रोपयति वा रोपः ।रोपणे इषौ च यथा--उत्पाद्यरोपै रिपुराजकानि रोपं पुनर्यः कुरुते जिगीषुः ।रोपं रन्ध्रे ।यथा-कोपेन गेपानिरगाद्भुजङ्गः ।लेपस्तु लेपने ।अशने च सुधायां च ।लेपनं लिप्यतेऽनेन वा लेपः ।लेपने यथा-स्तनान्तरे चन्दनपंकलेपः ।अशने भोजने यथा-लेपं विलेप्याविलपन्करोति ।सुधायां मत्कोले यथा लेपैर्विलिप्तं सदनं नृपस्य ।मृत्क्रियायामपि मंखः यथा लेपकर्म(१७२)अनेकार्थसंग्रहः सटीकः---------अशने च सुधायां च, वपा विवरमेदसोः ।शष्पं तु प्रतिमाहीनतायां बालतृणेऽपि च ॥ २९ ॥
2.29 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शापः शपथ आक्रोशे शिष्यं सवे क्रियोचिते ।स्वापो निद्रायां रुग्भेदे, शयनाज्ञानमात्रयोः ॥ २९६ ॥
2.296 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 स (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 यां (wrong syllable)
गुम्फो दोभूषणे दृब्धौ, रेफोऽवद्यरवर्णयोः ।शर्फ खुरे गवादीनां, मले विपिनामपि ॥ २९७ ॥
2.297 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
रचिते यदि दाढयं स्यात्तु कालपरिणामवशेन ।प्रत्युप्तेव च वज्रलेपघटिते वान्तर्निरवातेव चेत्यादौ मृत्क्रियत्वोपचारात् न हि तस्या हृदा पच्छाया मृत्क्रियत्वम् सम्भवत्यत एवोपचारः ॥ २९४ ॥
2.294 · p. 60
metre not recognised
वपा विवरमेदसोः ।उप्यते वपा भिदादित्वात्साधुः ।द्वयोर्यथा-एते वपा निवसनादिव जातगर्वा धूर्ता वपां समरभूमि गता वदन्ति ।शप्पं तु प्रतिभाहीनतायां बालतृणेऽपि च ।शीयते शिष्यम् ।शदि वाधि (उ० २९९) इति पो दस्य षत्वं च ।पुंक्लीबः ।बालतणे यथा-शष्पैरर्धावलीद्वैः श्रमविततमुखभ्रंशिभिः ।कीर्णवर्मा ॥ २९ ॥
2.29 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शाप: शपथ आक्रोशे ।शपनं शापः ।शपथे यथा-त्वत्पादस्पर्शनं शापो मम देवात्र वस्तुनि ।आक्रोशे वाक्यारुष्ये यथा-शापेनास्तंगमितमहिमा वर्षभोग्येन भर्तुः ।शिष्पं स्तुवे क्रियोचिते ।शिनष्टि शिष्पम् ।पम्पाशिल्येति साधुः ।स्रुवो होमोपकरणम् ।क्रियोचितः क्रियायोग्यः ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।स्वापो निद्रायां रुग्भेदे शयनाज्ञानमात्रयोः ।स्वपनम स्वपित्यनेन वा स्वापः ।शयनमत्र त्रस्तरादौ संवेशनमात्रम् ।निद्राशयनयोर्यथा-रोगमार्गश्रमौ मुक्त्वा स्वापश्च सकलां निशाम् ।रुग्भेदः प्रसूतिभेदः ।अज्ञानमात्रे यथा-स्वापेन पापानि समा चरन्ति ॥ २९६ ॥
2.296 · p. 60
metre not recognised
अथ फान्ताः ।गुम्फो दोभूषणे दृब्धौ ।द्वितीय काण्ड:(१७३)शिफा मातरि मांस्यां च, जटायां च सरित्यपि ।'कम्बिवंशलतादयोः कम्बुवलयशङ्खयोः ॥ २९८ ॥
2.298 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गजे शम्बूके 'कर्चुरे ग्रीवायां नलकेऽपि च ।जम्बूमरुतरङ्गिण्यां द्वीपवृक्षविशेषयोः ॥ २९९ ॥
2.299 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 क (wrong syllable)
गम्फति अनेन गुम्फनं वा गुम्फः ।दोभूषणे यथा-गुम्फगुम्फित दोलतः ।दृब्धौ सन्दर्भ यथा-गुम्फवलेशमुपासितुं कृतधियां कस्तत्र काले क्रमः ।रेफोऽवद्यरवर्णयोः ।रीद्र स्रवणे ।रीयते रेफः ।रोशीभ्यां फः (उ० ३१४) ।र एव वा रेफः ।रादेफ: । ७-२-१५७ ।इति स्वार्थे एफ: ।अवयं गद्यम् ।द्वयोर्यथा-रेफैर्द्वि रेफैः कमलेक्षणा क्षता ।शर्फ खुरे गवादीनां मूले विटपिनामपि ।श्यति शायते श्यायते शफ: ।शफ कफ (उ० ३१६) इति साधुः ।पुंक्लीबः ।द्वयोर्यथा-पशव इव शफौघः पादपाः क्ष्मां खनन्ति ॥ २९७ ॥
2.297 · p. 60
metre not recognised
शिफा मातरि मांस्यां च जटायाञ्च सरित्यपि ।श्यति शिफा शफ कफ इति साधुः ।चतुष्वर्थेषु ।अथ बान्ताः ।कम्बिवंशलतादोः ।काम्यते कम्बिः ।छविच्छिवि (उ० ७०६) इति साधुः ।स्त्रियाम् ।दर्वी दारुहस्त: ।द्वयोर्यथा - कम्बिचुम्बितकरः पुरो नरः ।कम्बुवलयशङ्खयोः ।गजे शम्बूके कर्चुरे ग्रीवायां नलकेऽपि च ।काम्यते कम्बुः ।कम्यमिभ्यां बूः (उ० ७९९) षट्ष्वर्थेषु ।शङ्के पुंक्लीबः ।शेषेषु पुंसि ।वलये यथा-शङ्खकम्बुरुचिरी कृतबाहुः ।शङ्के यथा-कम्बु कम्ब्याः क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्ति मुद्धर ।शङ्खः समुद्रजः ।शम्बूकोम्बुमात्रजः ।जम्बूमरुतरङ्गिण्यां१ शोफ औषधिभेदे स्याद्रुक कृते त्वग्विवर्धने ।कम्बि० । २ कळू रे ।२(१७४) अनेकार्थसंग्रहः सटोकःडिम्ब एरण्डभययोविप्लवे प्लीह्निपुप्फुसे ।बिम्बं तु प्रतिबिम्बे स्यान्मण्डले बिम्बिकाफले ॥ ३० ॥
2.30 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शम्बः पवौ लोहकाञ्च्यां, स्तम्ब आलानगुल्मयोः ।ब्रोह्यादीनां प्रकाण्डे च, कुम्भो वेश्यापतौ घटे ॥ ३० ॥
2.30 · p. 60
अनुष्टुप्
द्वीपवृक्षविशेषयोः ।जायतेऽस्यां जम्बूः ।कमिजनिभ्यां बूः (उ० ८४७) स्त्रियाम् ।मेरुतरङ्गिण्यां यथा-जाम्बूनदं जगति विश्रुतिमेति मृत्स्ना नृत्स्नाऽपि सा तव रुचा विजितश्रियस्याः ।तज्जाम् वद्रवभवास्य सुधाविधाम्बुर्जम्बूः सरिद्वहति सीमनि कम्बुकण्ठि ।द्वीपविशेषे यथा-यन्मौलिरत्नमुदितासि स एष जम्बूद्वीपस्त्वदर्थं मिलितैर्युवभिर्विभाति ।वृक्षविशेषे यथा-जम्बू कुञ्जप्रतिहतरयं तोयमादाय गच्छेः ॥ २९९ ॥
2.299 · p. 60
metre not recognised
डिम्ब एरण्ड भययोर्विप्लवे प्लीह्निपुप्फुसे ।डेयते डिम्बः ।डीनीबन्धि (उ० ३२५) इति डिम्बः ।पञ्चस्वर्थेषु पुंक्लीबः ।भयं भीतिः विप्लवे डमरः ।अनयोर्यथा-डिम्बानि बिवं हरतां हरेर्वः ।प्लीहा पुप्फुसश्व शरीरावयवविशेषौ ।तयोर्यथा-स्वादुं कारं कालखण्डोपदेशः क्रोष्टाडिम्बं व्यष्वणद्व्यस्वनच्च ।बिम्बं तु प्रतिबिम्बे स्यान्मण्डले बिम्बिकाफले ।बध्नाति बिम्बम् ।डीनीबन्धि इति डिंबः ।प्रतिबिम्बे मण्डले च पुंक्लीबः ।प्रतिबिम्बे यथा-बालं विहाय जलसंस्थितमिन्दुबिम्बमन्यः क इच्छति जनः सहसाग्रहीतुम् ।मण्डले यथा-निमग्नं रविबिम्ब ताम्रघटिकायन्त्रेण बारां निधौ ।बिम्बिकाफले यथा-तरुणि येन तवाधरपाटलं दशति बिम्बफलं शुकशावकः ॥ ३० ॥
2.30 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शम्बः पवौ लोहकाञ्च्याम् ।शाम्यति शम्बः ।शम्यमेणिद्वा (उ० ३१८) इति षः ।पविरशनिः ।लोहकाञ्चीसुसलाद्यग्रस्थोद्वितीयः काण्ड:(१७५)AAAAAmarद्विपाङ्गे राक्षसे राशौ कुम्भं त्रिवृतिगुग्गुलौ ।कुंभ्युखायां पाटलायां, वारिपयां च कटवफले ॥ ३० ॥
2.30 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: AAAAAmar
लोहमण्डलकः ।पवौ यथा-अनाकलितमाहन्ति शम्बत्वत्तः परोऽत्र कः लोहकाञ्च्यां यथा-शम्बाकृत इव क्षेत्रे बीजमाशु प्ररोहति ।अत्र शंबाकृत इति दारुकाण्डाग्रस्थितलोहमण्डल चूर्णीकृते इत्यर्थः ।श्रेयोऽन्वितेऽपि ।तदा तु शमस्यास्तीति शंबः ।कंशंभ्याम् ७-२-१८ ।इति वः ।स्तंब आलानगुल्मयोः ।ब्रोह्यादीनां प्रकाण्डे च ।स्तभ्नाति स्तंबः ।तुंबस्तंबादयः ।(उ० ३२०) इति साधुः ।आलाने यथा-स्तंबेरमः परिणिनं सुरसावुपैति ।अत्र स्तंबे आलाने रमते इति स्तंबेरमः ।गुल्मे यथा – कदंबलंबी रोलंबी निम्बस्तंब न चुंबति ।ब्रीह्यादिप्रकाण्डे यथा-अमी पृथुस्तंबभृतः पिशङ्गतां गता विपाके न फलस्य शालयः ।अथ भान्ताः ।कुंभो वेश्यापतौ घटे ।द्विपाङ्गे राक्षसे राशौ ।कायति कुंभः ।काकुसिभ्यां कुंभः ।(उ० ३३७) घटे स्त्रीपुंसः ।वेश्यापतौ यथा कुंभस्तम्भित शंभलीभुजलत: पानोत्सवे नृत्यति ।घटे यथा शक्ता हि कूपमपि शोषयितुं न कुंभाः ।कुंभोद्भवेन पुनरंबु धयोऽपि पीताः ।द्विपाङ्गे गजशिरः ।पिण्डे यथा-वक्षोजाविभ कुंभविभ्रमहरौ ।राक्षसे यथा - कुंभकर्णसुतौ कुंभनिकुंभौ दंभपण्डितौ ।राशौ यथा-समस्तु वृषकुभयोः ।कुभं त्रिवृतिमुग्गुलौ ।त्रिवृतनिश्रोत्रौषधिः ।गुग्गुलुर्महिषाक्ष: ।क्लीबे ।कुंभ्युखायां पाटलायां वारिपयां च कट्वफले ।उखा स्थाली ।पाटला पुष्पतरुः ।वारिपर्णी फंगानाम शाकः ।कटवफल:(१७६) अनेकार्थसंग्रहः सटोकःगर्भः कुक्षौ शिशौ सन्धौ, भ्रूणे पनसकण्टके ।मध्येऽग्नावपवरके, जम्भः स्याद्दानवान्तरे ॥ ३०३ ॥
2.303 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one versenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 व (wrong syllable)
दन्तभोजनयोरंशे हनौ जम्बीरतणयोः ।जम्मा जम्भणे विकासे, डिम्भो वैधेयबालयोः ॥ ३०४ ॥
2.304 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 त (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 म्भ (wrong syllable)
सोमवल्काख्यो वृक्षः ॥ ३०२ ॥
2.302 · p. 60
गर्भः कुक्षौ शिशौ सन्धी भ्रूणे पनसकण्टके ।मध्येऽग्नावपवरके ।गिरति गर्भः ।गृहरमि (उ० ३२७) इति भः ।कुक्षी यथा-लोक एंष तिमिरोलवण वेष्टितो गर्भवास इव वर्तते निशि ।शिशौ बोलके मध्ये च यथा-अम्भोजगर्भरुचिराथ विदभ्रसुभ्रूस्तं गर्भरूपमपि रूपजितं त्रिलोकम् ।अत्र हि प्रशस्तो गर्भो गर्भरूपम् ।सन्धौ दशरूप कोक्ते यथा-मुखं प्रतिमुखं गर्भाशर्मनिर्वहणान्यमी ।भ्रूणे उदरस्थे जन्तौ यथा-गर्भोऽभवद्भूधरराजपन्याः ।अग्नौ यथा-शशाम न शमीगर्भः ।अपवरके यथा-संचरन् सौधगर्भेषु ।जंभः स्याद्दानवान्तरे ।दन्तभोजनयोरंशे हनौ जंबीर तूणयोः ।जभतेऽसावनेन वा जंभ: ।जायते वा ।गृहरमि इति भः ।सप्तस्वर्थेषु ।जंबीरे पुंक्लीबः ।अन्यत्र पुंसि ।दानवान्तरे यथा-जंभारातीभकुंभोद्भवमिव दघतः सान्द्रसिन्दू ररेणुम ॥ ३०३ ॥
2.303 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
दन्ते हनौ अंशे च यथा-अहिपतिभुज जंभस्तंभसंरंभधीरः ।भोजने यथा-सज्जंभसज्जंभवती क्षणेन ।जंबीरो वृक्षः ।तूणा भस्वा जुम्भा जृम्भणे विकासे ।जम्भणं जम्मा त्रिलिङ्गः ।जृम्भणं वदनप्रसारणम् ।तत्र यथा जुम्भाविदारितमुखस्य परिस्फुरन्ती को हर्तुमिच्छति हरेः परिभूयदंष्ट्राम् ।प्रसराङ्गमोदनयोरपि ।तयोविकासे यथा - उद्दामोत्कलिकाञ्चिपाण्डुररुचं प्रारब्धजृम्भां क्षणात् ।डिम्भोद्वितीयः काण्ड:(१७७)दम्भः कल्के केतवे च, 'नाभिः क्षत्रप्रधानयोः ।चक्रमध्ये मृगमदे, प्राण्यङ्गे मुख्यराजि' च ॥ ३०५ ॥
2.305 · p. 60
वसन्ततिलकाtwo metres in one verse
निभः स्यात्सदृशे व्याजे, दम्भो वैणवदण्ड के ।रम्भा त्रिदशभामिन्यां, कदल्यां च विभुः प्रभौ ॥ ३०६ ॥
2.306 · p. 60
अनुष्टुप्
वैधेयबालयोः ।डिंभयति डिभः ।वैधेयो मूर्खः ।बाल: शिशुः ।द्वयोर्यथा-कृतमुखवाद्यविकाराः ।क्रीडन्ति सुनिर्भरं डिभा:(डिंभगाः) ॥ ३०४ ॥
2.304 · p. 60
metre not recognised
दंभः कल्के कैतवे च ।दभ्नोति दमनं वा दंभः ।कल्कः पापम् ।कैतवं छद्म ।द्वयोर्य था-सुप्रयुक्तस्य दंभस्य ब्रह्माऽप्यन्तं न गच्छति ।नाभि: क्षत्रप्रधानयोः ।चक्रमध्ये मृगमदे प्राण्यङ्गे मुरव्यराजि च ।नद्यते नाभिः ।नहेर्भ च (उ० ६२१) इति णिदिः ।छत्रियमुख्य राजयोः पृमि ।प्रधाने चक्रमध्ये मृगमदे च खियाम् ।प्राण्यङ्गे स्त्रीपुंसः ।क्षत्रं क्षत्रियविशेषः ।चक्रमध्यं चक्रपिण्डिका ।मुख्यराट द्वादशराजमण्डलमध्यवर्ती विजिगीषुः ।तेषु त्रिषु यथा-प्रयुक्तवेगा: सहसा सनाभयो रथाः समानं रथिनश्च सस्नुः ।प्रधाने यथा मेरु गिरीणां निगदन्ति नाभिम् ।मृगमदे यथा-निर्नाभिकौशेय मुपात्तवाणमभ्यङ्गने पथ्यमलंचकार ।अत्र निर्नाभिकौशेयमिति नाभ्या मृगमदेन कौशेयेन च रहितमभ्यङ्गने पथ्यमलंचकारेत्यर्थः ।नाभौ कौशेयमिति नाभीकौशेयमिति न व्याख्या ।अभ्यङ्गने पथ्ये प्राण्यङ्गोद्भबानां द्रव्याणां निषिद्धत्वात् ।प्राण्यङ्गे यथा-- नाभिप्रविष्टाभरणप्रभेण ।हस्तेन तस्थाववलम्ब्यवासः ॥ ३०५ ॥
2.305 · p. 60
इन्द्रवज्राmetre not read in every line
निभः स्यात्सदृशे व्याजे ।निभाति भिभः ।सदृशे वाच्यलिङ्गः ।१ मु० दर्भो ग्रन्थे कुशेऽपि च ।दृम्भूः पवौ भास्करे नाभिः । २ प्र० राशि च(१७८)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःव्यापके शङ्करे नित्ये, शम्भुबह्माहतोः शिवे ।शुभो योगे शुभं *भद्रे, स्तम्भः स्थूणाङ्गजाड्ययोः ॥ ३०७ ॥
2.307 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
व्याजे पुंक्लीबः ।सदृशे यथा-मुक्ताभानकपालशुक्तिषु जटावल्लीषु मल्लीनिभाः ।व्याजे यथा--कालकूटस्त्वया चक्रे कालकूट निभा प्रभो ।रंभो वैणवदण्डके ।रमतेऽनेन रंभः ।गृहरमि (उ० ३२७) इति भः ।रभते वा ।यथा-अमुष्य सन्ताप मुखामहिम्ना तृष्णाप्रशाम्येद्रजसा सहैव ।श्रीमन्महाहंसनिषेवि तत्वादद: सरोम्भो न रोचते मे ।अत्र सरो रेफसाहितांम्भो (सहिताम्भो) मह्यं रोचते रंभ इत्यर्थः ।अद: दकाररहितः ।दंभस्तु न रोचते-इत्यर्थः ।रंभा त्रिदशभामिन्यां कदल्यां च ।द्वयोर्यथा - रंभारंभादलाय॑जतुविरहतां(प्र० विहरतां)हारदानेन हाराः ।विभुः प्रभौ व्यापके शङ्करे नित्ये ।विभवति विभुः ।शंस स्वय विप्राद्भुवो डुः । ५-२-८४ ।इति डित् उ: ।शंकरे पुंसि ।शेषेषु वाच्यलिङ्गः ॥ ३०६ ॥
2.306 · p. 60
metre not recognised
प्रभौ व्यापके नित्ये च यथा-अप्यनारम्भमाणस्य विभोरुत्पादिताः पदैः ।व्रजन्ति गुणतामर्थाः ।शब्दा इव विहायसः ।शंकरे यथा-क्रमपरमवशनं न विप्रकुर्युविभुमपि तं यदमी स्पृशन्ति भावाः ।शम्भुब्रह्माहतो: शिवे ।शं सुखं तत्र भवति शुभुः ।शंसं स्वयम् ५-२-८४ ।इति डुः ।पुंसि ।ब्रह्मणि शिवे च यथा-त्रैलोक्यनगरारंभमूल स्तंभाय शंभवे ।अर्हति जिने यथा-शंभुः सप्तपदार्थभङ्गि *मु० म० शुभं भद्रे शुभा कान्तीच्छ्योर्मता ।स्तम्भोऽङ्गजाड्ये स्थूणायां सभा इतसमयोः ।गोष्टयां सभ्येषु शालायां स्वभूविष्णौ विद्यावपि ।स्तेभः स्यात्सामविच्छेदे हेलने स्थम्भनेपि च ।आमोऽपक्वे रोगभेदे रोगे चेमसमिद्भिदि ।कामे वसन्ते काष्ठे स्यादुमो नगरघट्टयोः ।उमा० ।-----द्वितोयः काण्ड:(१७९)..-...सभा सभ्येषु शालायां, गोष्ठयां द्यूतसमूहयोः ।स्वर्विष्णौ विधावामोऽपक्वे हाभेदरोगयोः ॥ ३०८ ॥
2.308 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 1 स्व (syllables merged)
उमा गोर्या हरिद्रायां, कीर्तिकान्त्यतसीष्वपि ।ऊर्मिः पीडा जवोत्कण्ठाभङ्गप्रकाशवीचिषु ॥ ३०९ ॥
2.309 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 प्र (wrong syllable)
घटनामासूत्रया जम्भते ।शुभो योगे ।शोभते शुभः ।नाम्युपान्त्य ५-१-५४ ।इति कः ।यथा-सिद्धः माध्यः शुभः शुक्ल: ।अजेपि मखः ।कस्याच्छुभापचितिबद्धधतिस्त्वदन्यः ।शुभं भद्रे ।यथा-हरत्यघं संप्रति हेतुरिप्यतः शुभस्य पूर्वाचरितः कृतं शुभैः ।स्तंभः स्थूणांगजाड्ययोः ।स्तनाति रतंभन वा स्तंभ: ।द्वयोर्यथा-स्तंभं महान्तमुचितं सहसा मुमोच दानं ददावतितरां सरसाग्रहस्तः ॥ ३०७ ॥
2.307 · p. 60
metre not recognised
सभा सभ्येषु शालायां गोष्ठयां द्यूतसमूहयोः ।सन्यते सभा ।सनेर्डित् (उ० ३३०) इति भः ।सभ्येषु यथा-सभायां न प्रवेष्टव्यं वक्तव्यं वा समञ्जसम् ।शाला मन्दिरं तत्र यथा-व्यद्योतिष्ट सभावेद्यां गोष्ठयां स हृदयः सह ।आसनबन्धे यथा-सभामौषीन्महीपतिः ।द्यूते यथा-सभायां तादृश्यां नरपतिशतैरक्षकितवैः समभ्याकी र्णायाम् ।समूहे यथा-(प्र० प्रसभोद्धृता सरभसा सभां जयद) प्रसभोद्धृतासुरसभोऽसभाजयत ।स्वभूर्विष्णौ विधौ ।स्वस्माद्भवति स्वभूः ।क्विप् ।पुंसि ।द्वयोर्यथा-देयात्स्वभूभूतिमनिन्दितां वः ।अथ मान्ताः ।आमोऽपक्वे रुग्भेदरोगयोः ।आमयति आमः अपक्वे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-आमगोरस सम्पृक्त द्विदलं पुष्पितौदनम् ।रुग्भेदे यथा-स्वेद्यमामज्वरं प्राज्ञः कोऽम्भसा परिषिञ्चति ।रोगमात्रे यथा-आम निकामं प्रवदन्ति कामम ॥ ३०८ ॥
2.308 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
उमा गौर्यां हरिद्रायां कीर्तिकान्त्यतसीप्वपि ।अवति(१८०)अनेकार्थसंग्रहः सटीक:वनसंकोचलेखायां, क्रमः कल्पाहि-शक्तिषु ।परिपाट्यां क्षमः शक्त, हिते युक्त क्षमावति ॥ ३१० ॥
2.310 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
उमा ।अवेह स्वश्च वेति मो मव्यवोति ऊटो हस्वत्वं च ।गौर्या यथा--उमामुखं तु प्रतिपद्यलोला ।हरिद्रायाम् अतस्यां च यथा समन्तादौ मीनैः पिहितपथमत्युच्चविटपैः ।कीर्तिकान्त्योर्यथा सोमालङ्कृतविग्रहो वृषगतिः श्रीशंकरः सर्वदा ।ऊर्मिः पीडाजवोत्कण्ठाभङ्ग-प्रकाशवीचिषु ।वस्त्र संकोचलेखायाम् ।इत्ति ऊर्मिः ।अत॑रुर्च (उ० ७३६) इति मिः ।सप्तस्वर्थेषु स्त्रीपुंसः ।पीडोत्कण्ठयोर्यथा-कुसुमकार्मुककर्मकृतोमिभिर्न लभते निशिशर्ममृगेक्षणा ।जवो वेगः वीचिः कल्लोलः ।तयोर्यथा-- अश्वाप्यधुर्वसुमतीमतिरोचमानाः तूर्ण पयोधय इवोर्मिभिरापतन्तः ।भङ्गो विच्छित्तिः भङ्गे प्रकाशे वस्त्रसंकोचे लेखायां च यथा-- वातनिर्मितवलोमिर्नर्मपात्रं बभूव सा ॥ ३०९ ॥
2.309 · p. 60
metre not recognised
क्रमः कल्पांहि शक्तिषु ।परिपाट्याम् ।कामन्ति अनेन क्रमः ।कल्पो न्यायः शास्त्रं वा ।न्याये यथा-कोऽयं क्रमो यत्परिहृत्य दक्षता, प्रयाति विक्लव्यमनुत्तरं भवान् ।शास्त्रे यथा-क्रममधीते ।अंहो चरणे यथा-क्रमपरिमिताभूमिर्विष्णोर्न गौर्न च लाङ्गलम् ।शक्ती यथा-राज्ये पुण्यैकसंसाध्ये किमर्थ क्रमसम्भ्रमम् ।परिणाट्यां यथा-प्रचक्रमे वक्तुमनुज्झितक्रमः ।परम्परा पादविक्षेपानन्तर्य पदसन्धिष्वपि मंखः ।परम्परायां यथा-न श्रीः कुलक्रमायाता शासने लिखितापि वा ।पादविक्षेपे यथा-न चित्रमुच्चैः श्रवसः पदक्रमम् ।आनन्तर्ये यथा--क्रमेण निस्तीर्य च दोहदव्यथाम् ।पदसन्धौ यथा-नारुद्धः (द्रः) क्रमपाठकः ।क्षम: शक्ते हिते युक्ते क्षमावति ।क्षमते क्षमः ।वाच्यलिङ्गः ।शक्ते यथा-सर्वोपकारद्वितोयः काण्डः(१८१)क्षमा क्षान्तौ क्षितौ कामं, बाढेऽनुमितिरेतसोः ।काम: स्मरेच्छाकाम्येषु क्षुमा स्यान्नीलिकातसो ॥ ३११ ॥
2.311 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कृमिः किमिश्व लाक्षायां, कोटे क्षेमस्तु मङ्गले ।लब्धरक्षणे मोक्षे च, क्षेमोमा धनहर्यपि ॥ ३१२ ॥
2.312 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 णे (wrong syllable)
क्षममाश्रमं ते ।हिते यथा-त्वत्पादपद्मप्रणतिः क्षमं परम् ।क्षमायुक्तं यथा-न समयपरिरक्षणं क्षमं ते ।क्षमावति सहिष्णो यथा-परीषहक्षमो भिक्षुः ॥ ३१० ॥
2.310 · p. 60
metre not recognised
क्षमा क्षान्तौ क्षितौ ।क्षमते क्षमणं वा क्षमा द्वयोर्यथा-व्यास: क्षमाभृतां श्रेष्ठो वन्द्यः स हिमवानिव ।कामं बाढेऽनुमितिरेतसोः ।कामयते कामम् ।बाढे भृशे यथा-कामं कामं कुसुमधनुषोप्यावहन्ती सुशोके ।लोकेऽनुमतौ यथा-कामं क्षाम्यतु यः क्षमी ।अनुमितौ अव्यय मिति केचित् ।रेतसि यथा-न शीघ्रकाम: किल कामिनीप्रियः ।कामः स्मरेच्छाकाम्येषु ।कामयते कामनं काम्यतेऽसाविति वा वा कामः ।इच्छायां पुंक्लीबः ।स्मरे यथा-दृष्टिप्रपातं परिहृत्य तस्य कामः पुरः शुक्रमिव प्रयाणे ।इच्छायां काम्ये इन्द्रिय भोग्ये च यथा-न यातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।क्षुमा स्यानी (न्ना)लिकातसी ।क्षौति अनया क्षुमा ।क्षुहिभ्यां वा (उ० ३४१) इति कित् मः ।द्वेऽपि ओषधी ।अतस्यां यथा-क्षोमं रागादनिभृतकरेष्वाक्षिपत्सु प्रियेषु ।अत्र हि क्षुमाया विकारः क्षौमम् ॥ ३१ ॥
2.31 · p. 60
metre not recognised
कृमिः क्रिमिश्व लाक्षायां कीटे ।करोति कृमिः ।कृभूभ्यां कित् (उ० ६९०) इति मिः ।क्रामति-इति कृमि: ।कमितमि (उ० १०७) इति इप्रत्ययो ऽकारस्येत्वं च ।पुल्लीङ्गः ।लाक्षायां यथा-केवल: कृमिरक्तोऽयम् ।कोटे यथा-कर्दमेऽपि कृमिः ।स्थास्नुः कल्पं जीवितुमिच्छति ।(१८२)अनेकार्थसंग्रहः सटोक:क्षौमं स्यादतसीवस्त्रे दुकूलेट्टालकेऽपि च ।खर्म क्षौमे पौरुषे च गमोऽध्वधूतभेदयोः ॥ ३१३ ॥
2.313 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ध्व (wrong syllable)
सहपाठेऽप्यथ ग्रामो, वृन्दे शब्दादिपूर्वकः ।खड्गादौ संवसथे च, गुल्मः सैन्योपरक्षणे ॥ ३१४ ॥
2.314 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 स (wrong syllable)
रामः काममुदंवराक्रिमिरसौ सर्व विधत्तां पुनः ।रोगेऽपि मंखः ।पितघ्नं कफनाशनं कृमिहरम् ।क्षेमस्तु मङ्गले ।लब्धरक्षणे मोक्षे च ।क्षयत्यनेन अशुभं क्षेमः ।अत्तीरि इति मः ।पुंक्लीवः ।मङ्गले यथा-क्षेमं भद्रकलिङ्गशलतनया तीरे लतादेश्मिनाम् ।लब्धरक्षणे यथा -- युवाभ्यामभिनिवृत्तयोगक्षेमस्य वज्रिणः ।मोक्षे यथा-क्षेमं काङ्क्षति भिक्षवः ।क्षेमोमा धनहापि ।उभा गोरो ।धनहरी औषधभेदः ॥ ३१२३ ॥
2.3123 · p. 60
metre not recognised
क्षौमं स्यादतसीवस्त्रे दुकूलेट्टालकेऽपि च ।क्षुमाया विकारः क्षौमम् ।सूयते वा ।रुक्मग्रीष्म इति साधुः ।पुक्लीबः ।अतसीवस्त्रे दुकूले च यथा-- क्षौममाकुलतराव चकर्ष क्रान्तपल्लवमभीष्टतमेन ।अट्टालके यथा क्षौमाः क्षमन्ते दृढयन्त्रघातम् ।खमं क्षौमे पौरुषे च ।खनति खर्म ।रुक्मग्रीष्म (उ० ६४६) इति साधुः द्वयोर्यथा-खाभावो नीच सेवकेषु न परिधानेषु ।गमोऽध्वद्यूतभेदयोः ।सहपाठेऽपि ।गम्यतेऽस्मिन्ननेन वा गमः ।सर्वेषु यथा-आगमशास्त्रमिवानेकगमं दुर्गमं नगरम् ॥ ३१३ ॥
2.313 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
अथ ग्रामो वृन्दे शब्दादिपूर्वकः ।खड्गादौ संवसथे च ।अस्यते ग्रामः ।असिहाक्भ्यां ग्राजिही च (उ० ३३९) इति मः ।शब्दादिपूर्वको ग्रामशब्दो वृन्दिसमूहे वर्त्तते ।आदिशब्दात् विषयास्त्रभूतेन्द्रियगुणादिग्रहः ।तत्र संबसथे च यथा-उत्सन्नविषयग्रामास्थानादुअलितद्विजा: ।षड्गादौ यथा--स्फुटीभवद्ग्रामविशेषमूर्च्छनाम् ।गुल्मः सैन्योपरक्षणे ।द्वितीयः काण्ड:(१८३)रक्सैन्यघट्ट भेदेषु, स्तम्बे गुल्मी पटौकसौ ।आमलक्येलयोर्वन्यामथ घो निदाघवत् ॥ ३१५ ॥
2.315 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
स्वेदाम्भस्यातपे ग्रीष्मोण्मणोल्मिस्तु पामरे ।असमीक्ष्यकारिणि च जामिः स्वसकुलस्त्रियोः ॥ ३१६ ॥
2.316 · p. 60
metre not recognised
रुक्सैन्यघट्टभेदेषु स्तम्बे ।गुप्यतेऽनेन गुल्मः ।रुक्मग्रीष्म इति साधुः ।पुंक्लीबः ।सैन्योपरक्षणम्-रक्षास्थानकम् ।तत्र यथा गुल्मोऽपि जाल्मेन नतेन निर्ममे ॥ १३१४ ॥
2.535 · p. 60
metre not recognised
झग्भेद उदर्योव्याधिः ।तत्र यथा-दहन्नप्यग्निना तुन्दं गुल्मिभिः पूज्यते भिषक् ।सेनाभेदे यथा-न जाल्मो गृल्मान्तः प्रविशति भयाघ्रातहृदयः ।घट्टभेदे (शुल्क) शुक्लस्थानभेदे यथा-ममापि नाम रावणस्य रक्षापेक्षाणि गुल्मकस्थानानि ।स्तम्बो लताप्रतानवृक्षादिसमूहः ।तत्र यथा-तृणगुल्मवनस्पतनी ।गुल्मी पटौकसि ।आमलक्ये लयोर्वन्याम् ।गौरित्वादुडी: ।पटौको गुणलयनो तत्र यथा-- गुल्मी न बल्मीकमहीषु कार्या ।आमलकी एला च वृक्षौ ।वनी हस्वं वनम् ।यथ धर्मो निदाघवत् ।स्वेदांभस्यातपे ग्रीष्मोष्मणोः ।घरति धर्मः ।अत्तीरि इति मः ।निदह्यन्ते ऽनेन निदाघः ।व्यञ्जनाद्घा । ५-३-१३२ ।त्यङ्कद्ग मेघादयः ।४-१-११२ ।इति साधुः ।धर्म उष्मणे उष्णे पुंवलीवौ-अन्यत्र पुंसि ।निदाघो ग्रीष्मे पुंक्लोबोऽन्यत्र पुसि ॥ ३१५ ॥
2.315 · p. 60
metre not recognised
स्वेदाम्भसि यथा - अधर्मधर्मोदकबिन्दुमौक्तिकरल चकारास्य वधूरहस्करः ।स निदाघवंगमिव मातरिश्वना ।आतपे यथा-विरचयसि च यान्तं मूर्ध्नि धर्म: कठोरः ।बहल निदाघग्लपितैः ।ग्रीष्मे यथा- धर्मः प्रियावेषमिवोपदेष्टुम् ।स्मरसंजीवनम् औषधं निदाघे ।ऊष्मणि उष्णे यथा-धर्मा(१८४)अनेकार्थसंग्रहः सटोक:--~...-जिह्मः कुटिले मन्दे च, जिगं तगरपादपे ।तोक्म कर्णमले तोक्मः, स्याद्धरिते हरिद्यवे ॥ ३१७ ॥
2.317 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ले (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 रि (wrong syllable)
दमः स्यात्कर्दमे दण्डे, दमने दमथेऽपि च ।दस्मस्तु हव्यवाहे स्याद् यजमाने मलिम्लुचे ॥ ३१८ ॥
2.318 · p. 60
अनुष्टुप्
शोस्तस्य चोन्तर्द्विगणघनघृणानिध्ननिर्विघ्नवृत्तेः ।निदाघ धामानमिवाधिदीधितिम् ।जाल्मस्तु पामरे ।असमीक्ष्यकारिणि च ।जलति जाल्मः ।रुक्म ग्रीष्म (उ० ३४६) इति साधुः ।वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-दम्भस्य स्फुरितं विदन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते ।जामिः स्वसृकुलस्त्रियोः ।जमू अदने ।जमति विरुद्धमिति जामिः ।कमि वमि जमि (उ० ६१८) इति णिदिः ।स्त्रियाम् ।द्वयोर्यथा-जामयोर्यानि गेहानि शपन्त्यप्रति पूजिताः ।तानि कृत्याहतानीव विनश्यन्ति क्षणादपि ॥ ३१६ ॥
2.316 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
जिह्म (प्र० जिम्हः) कुटिले मन्दे च ।जहाति मार्दवं होयते वा जिह्मः ।ग्रसिहांकभ्यां ग्राजिहौ च (उ० ६३९) इति मः ।वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-परस्य मर्माविधमुष्णता निजं द्विजिह्वता दोषमजिह्मगामिभिः ।जिह्यं तगरपादपे ।बाहुलकात् क्लीबे ।तोक्मं कर्णमले ।तूयते तोक्मम् ।रुक्मग्रीष्म इति साधुः ।तोक्मः स्याद्धरिते हरिद्यवे ।हरितं हरिन्मात्रं तत्र वाच्यलिङ्गः ।हरिद्यवे पुक्लीबः ।यन्मखः ।त्रिषु तोक्मं हरिन्मात्रे न स्त्रियाम ।हरिते यवे ।हरिते यथा-ब्रह्मवर्चसकामस्य तोक्मास्तु समिधः स्मृताः ।हदिद्यवे यथा-क्लीबात्क्रीणति तोक्मानि ॥ ३१७ ॥
2.317 · p. 60
metre not recognisedम्ह (ह्म?): जिम्हः)
दमः स्यात्कर्दमे दण्डे दमने दमथेऽपि च ।दाम्यत्यनेन दमनं वा दमः ।कर्दमे यथा-वर्षात्यये याति शमं दमौघः ।दण्डश्चतु थेपिायः ।दमनं तर्णकादीनाम् ।दमथ उपशमः ।दण्डदमथयोर्यथा--द्वितोयः काण्ड:(१८५)धर्मो यमोपमापुण्यस्वभावाचारधन्वसु ।सत्सङ्गेऽहत्यहिंसादौ न्यायोपनिषदोरपि ॥ ३१९ ॥
2.319 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: डश्चतु थेपिायः ।
स दमेनेन्द्रियाणीव विजिग्ये रिपुभूपतीन् ।दमने यथा-दमं मदकलादीनां वर्णयन्ति न वर्णिनः ।दस्मस्तु हव्यवाहे स्याद्य जमाने मलिम्लुचे ।दस्यत्यनेन दस्मः विलि भिलि इति मः ।हव्यवाहोऽग्निः ।यजमानः सत्री ।मलिम्लुचश्चौर: धर्मो यमो पमापुण्यस्वभावाचारधन्वसु ।सत्सङ्गैर्हत्य हिंसादौ न्यायोपनिषदो रपि ।धरति धर्मः ।अत्तिरि (उ० ३३८) इति मः ।स्वभावे पुंक्लीबः ।अन्यत्र पुंसि वैजयन्ती तु धर्मो स्वीसुकृते साम्ये स्वभावे नानुसोमपे ।न्यायाचारयमाशास्वित्याह ।यमे यथा धर्मः संचिन्त्य कर्माणि गतीर्भिन्नाः प्रयच्छति ।उपमायां साम्ये यथा-विभिन्नशङ्खः कलुषीभवन्मुहुर्मदेन दन्तीव मनुष्यधर्मणः ।पुण्ये यथा-धर्मात्मजो धर्मनिबन्धिनीनां प्रसूतिमेनः प्रणुदा श्रुतीनाम् ।स्वभावे यथा-विषयेषु विनाशर्मिषु त्रिदिवस्थेष्वपि निःस्पृहोऽभवत् ।आचारे यथा-संक्रुध्यसि मृषा किं त्वं दिदृक्षं मां मृगेक्षणे ।ईक्षितव्यं परखीभ्यः स्वधर्मो रक्षसामयम् ।धन्वनि धनुषि यथा-स गुणेनापि धर्मेण मृगाणां मर्म विध्यते ।सत्सङ्गे सज्जनसङ्गमे यथा-विनीतो धर्ममर्हति ।अर्हति पञ्च दशे तीर्थकरे यथा - धर्मः प्रणतसौधर्मपतिप्रभृतिवासवः ।अहिंसादौ यथा-न हिंस्यात्सर्वभूतानीत्येष धर्मः सनातनः ।न्याये यथा-दशधर्म न जानन्ति धृतराष्ट्रनिवोध तान् ।मत्तः प्रमत्तउन्मत्तः शान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः ।त्वरमाण (श्च) भीरुश्च लुब्धः कामी च ते दश ।उपनिषदि यथा-एष (प्र० एक) त्रयीधर्म श्चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां च स्वधर्मस्थापनादौपरिकः(१८६) अनेकार्थसंग्रहः सटीकःधर्म दानादिके नेमस्त्वर्धे प्राकारगतयोः ।अवधी केतवे काले, नेमिः कूपत्रिकाप्रवेः ॥ ३२० ॥
2.320 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 ग (wrong syllable)
तिनिशोऽरिष्टनेमिश्च, पद्म व्यहे निधावहौ ।संख्याब्जयोः पद्ममिभबिन्दौ ब्राह्मो तु भारती ॥ ३२१ ॥
2.321 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 व्य (wrong syllable)
॥ ३१९ ॥
2.319 · p. 60
धर्म दानादिके ।दानादिकं पुण्यस्योपायो दानयागादिः ।तत्र क्लीबे यथा-तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।नेमस्त्वर्धे प्राकारगर्तयोः ।अवधौ कैतवे काले ।नीयते नेमः ।अतिरिस्तु (उ० ३३८) इति मः ।अर्द्ध वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा नमर्ने मे नृपपरिहढे (वृद्ध) भूपतिलकः ।नेमिः कूपत्रिकाप्रधेः ।तिनिशोऽरिष्टनेमिश्च ।नीयते नेमिः ।नीसावृयुश (उ० ३८७) इति मिः ।कूपत्रिकायां प्रधौ च स्त्रियाम् ।तिनिशेऽरिष्ट नेमौ च पुंसि ।कूपत्रिका कूपस्योपरि रज्ज्वादि बन्धनार्थ यस्र दारु ।तत्र यथा-विभाव्यतेऽग्रे कूपोऽसौ नेमिचीत्कारसूचितः ।प्रधिश्चक्रधारा तत्र यथा--नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रने मि क्रमेण ॥ ३२० ॥
2.320 · p. 60
metre not recognised
तिनिशो वृक्षभेदः ।अरिष्टनेमिञविशस्तीर्थकरः ।तत्र यथा-नेमिः कल्पतरुः सतामविकलं देयात्तदग्र्यंफलम् ।पद्मो व्यूहे निधावहौ ।संख्याब्जयोः ।पद्यते पद्मः ।अतिरि इति म: ।संख्यायामब्जे च पुंक्लीबः ।अन्यत्र पुंसि ।व्यूहे यथा-पद्मेनैव च व्यूहेन निविशते सदा स्वयम् ।निधिनिधिभेदः ।तत्र यथा-महापद्मश्च पद्मश्च शङ्खो मकरकच्छपौ ।अहिरहि विशेषस्तत्र यथा-कर्कोटः कोटिकृत्वः प्रणमति पुरतस्तक्षके देहि चक्षुः ।पद्मः सद्म प्रयातु ।संख्याविशेषे यथा-पद्मसंख्याह या यस्य ।अब्जे यथा - चन्द्रं गतापद्मगुणान्नभुङ्क्ते पद्याश्रिता चान्द्रमसी मभिख्याम् ।लक्ष्म्यामपि तत्र स्त्रियाम् ।तत्र यथा-पद्माद्वितीयः काण्ड:(१८७)शाकभेद: 'पङ्कगडो हञ्जिका सोमवल्लरो ।ब्रह्मशक्तिभ्रंमस्तु स्याद्ब्रमणे वारिनिर्गमे ॥ ३२२ ॥
2.322 · p. 60
metre not recognised
भ्रान्तौ कुन्दाख्ययन्त्र च, 'भीमो घोरे वृकोदरे ।हरेऽम्लवेतसे चाथ भीष्मो गाड्यरुद्रयोः ॥ ३२३ ॥
2.323 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 न्त्र (wrong syllable)
पद्मातपत्रेण भेजे साम्राज्यदीक्षितम् ।पद्ममिभबिन्दौ ।गजस्य चत्वारिंशद्वर्षदेशीयस्य गात्रे शोणा बिन्दव उत्पद्यन्ते ।तत्र पद्म शब्दो वर्तते ।सर इव गजगात्रं पद्मपात्रं बभूव ।ब्राह्मी तु भारती शाकभेदः पङ्कगडी हञ्जिका सोमवल्लरी ।ब्रह्मशक्तिः ।ब्रह्मण इयं ब्राह्मी ।तस्येदम् । ६ ।३ ॥ १६० ॥इत्यणि ब्रह्मणः । ७ ।४ ॥ ५७ ॥इत्यन्त्यस्वरादिलोपः ।भारत्यां यथा-येषां त्वद्वद नावलोकनविद्यौ न ब्राह्मि जिलं मनः ।पङ्कगंडी हिञ्जिका सोमवल्लरी च ।तिस्रोऽप्योषधयः ।ब्रह्मशक्तिर्मातृभित् तत्र यथा-ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा ।भ्रमस्तु स्याद्भ्रमणे वारिनिर्गमे भ्रान्तौ कुन्दाख्ययन्त्रे च ।भ्रमणं भ्रमत्यनेन वा भ्रमः ।भ्रमणे वारिनिर्गमे च यथा-भ्रमागते रम्बुधिरम्बुराशिः ॥ ३२२ ॥
2.322 · p. 60
metre not recognised
भ्रान्तिरतस्मिस्तद्ग्रहः ।मूर्छा च ।अतस्मिस्तद्ग्रहे यथा-शीतांशुकोटिभ्रमं बिभ्राणैरुदपादिराहु भुवने भूयात् सुभिक्षोत्सवः ।मुर्छायां मोहे स्त्रीपुंसः ।तत्र यथा-यष्टीपरुषकं हन्ति रक्तपित्तानलभ्रमम् ।कुन्दाख्ययन्त्रे यथा-आरोप्य चक्रभ्रममुष्णतेजाः ।छत्रेपि मंखः ।यथा-शुशुभे शारदो राजा सिताभ्रभ्रमसंगमात् ।भीमो घोरे वृकोदरे ।हरेऽम्लदेतसे च ।बिभ्यत्यस्मादिति भीमः ।भियः षोऽन्तश्च वा (उ० ३४४) इति किन्मः ।घोरे भयानके वाच्यलिङ्गः ।१ प्र० गण्डी । २ मु. मू० भाम क्रोधे रुचौ रवौ ।भीमो० ।(१८८) अनेकार्थसंग्रह स्टीकःराक्षसे भीषणे *भौमोऽङ्गारके नरकासुरे ।यमः कालयमजयोरहिंसादिषु पञ्चसु ॥ ३२४ ॥
2.324 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sibilant cluster: स्टीकःnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 ल (wrong syllable)
संयमे यमने ध्वाक्षे, यामौ प्रहरसंयमौ ।रमः कान्ते रक्ताशोके, मन्भथे च रमा श्रियाम् ॥ ३२५ ॥
2.325 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 र (wrong syllable)
तत्र यथा-भीमकान्तैर्नु पगुणैः स बभूवोपजीविनाम् ।वृकोदरे यथा-उत्तं सयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ।हरे रुद्रे यथा संध्याताण्डवडम्बरं विदधतो भीमस्य चण्डभ्रमेः ।अम्लवेतसो वृक्षः ।अथ भीष्मो गाङ्गेयरुद्रयोः ।राक्षसे भीषणे ।बिभ्यत्य स्मादिति भीष्मः ।भियः षोन्तश्च वा (उ० ३४४) इति किन्मः ।गाङ्गेये यथा-धुन्वन् धनुः कस्य रणे न कुर्यान्मनो भय कप्रवणं स भीष्मः ।रुद्रराक्षसयोर्यथा--श्रीभीष्मपादप्रणयी स भीष्मः ॥ ३२३ ॥
2.323 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
भीषणे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-भीष्मग्रीष्मर्तुसन्तापशून्यरथ्या न्तरस्थयोः ।भोमोऽङ्गारके नरकासुरे ।भूमेरपत्यं भौमः शिवाद्यण ।अङ्गारके यथा-भौमदिनमभिदधत्यथवा ।भृशम प्रशस्तमपि मङ्गलं जनाः ।नरकासुरे यथा-त्वयि भौमं गते जेतुमरौत्सीत्स पुरीमिमाम् ।यमः कालयमजयोरहिंसादिषु पञ्चसु संयमे यमने ध्वाक्षे ।यच्छति यमः ।अच् यमनं वा न वा क्वपा ५ ।३ ॥ ४८ ॥इत्यल काले यथा-यमः स्वैरी वैरी तदपि न हितं कर्म विहितम् ।यमजो यमलजातः ।तत्र वाच्यलिङ्गः सुतो लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्रा सुषुवे यमौ ।अहिंसादिषु यथा अहिंसासूनृतास्तेयब्रह्माकिञ्चनता यमाः ॥ ३२४ ॥
2.324 · p. 60
metre not recognised
संयमे यथा नियमो यमश्च नियतं यतिं यथा-यमने यथा-कृत्वा प्राणयम योगी ।अत्र हि प्राणस्य वायोर्यमनं नियन्त्रणमित्यर्थः ।ध्वाक्षे* भूमि: क्षितौ स्थानमात्रे ।भौमो ।द्वितोयः काण्डः (१८९) रश्मिणिप्रग्रहयो, रामः श्यामे हलायुधे ।- पशुभेदे सिते चारौ, राबवे रेणुकासुते ॥ ३२६ ॥
2.326 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
काके यथा-यमोऽपि हन्यते घूकैः ।यामौ प्रहरसंयमौ ।याति यामः ।अति रि इति मः यम्यतेऽनेन वा ।प्रहरे यथा-संक्षिप्येरन् क्षण इव कथं दीर्घयामास्त्रियामाः ।संयमे यथा-यामः काम मपाकरोति कलुषम् ।रमः कान्ते रक्ताशोके मन्मथे च ।रमयति रमते वा रमः ।कान्तो भर्ता ।त्रिष्वपि यथा-रमो रमयते मनः रमा श्रियाम् ।यथा पार्वती परमेश्वरौ ।अत्र हि पार्वतीपः शम्भुः ।रमेश्वरो विष्णुरित्यपि व्याख्यानम् ॥ ३२५ ॥
2.325 · p. 60
metre not recognised
रश्मिणिप्रग्रहयोः ।अश्नुते रश्मिः ।अशोरश्चादेः इति मिः ।घृणिः किरणस्तत्र पुंसि ।प्रग्रहो रज्जु सूत्र स्त्रियाम् ।घृणौ यथा--रसात्मकस्योडुपतेश्च रश्मयः ।प्रग्रहे यथा-सयत्नसूतायत रश्मिभुग्नग्रीवान्तसंसक्तयुगैः सुरङ्गैः ।रामः श्यामे हलायुधे ।पशुभेदे सिते चारौ राघवे रेणुकासुते ।रमते रामः ।वा ज्वलादि ५-१-६२ इति णः ।श्यामे सिते चारौ च गुणे पुंसि ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।श्यामे यथा-रामेण निहतं दृष्ट्वा वने परशुना मृगम् ।स्वकीयं निन्दति व्याधो विश्वकर्माणमर्जुनम् ।अत्र हि रामेण श्यामेन परस्य अन्यस्य शुना सारमेयेण निहतं मृगं दृष्ट्वा स्वकोयमर्जुन धवल विश्वकर्माणं श्वानं व्याधो इत्यर्थः ।विगतं श्वकर्मसारमेयकर्म यस्यासौ विश्वकर्मा तं विश्वकर्माणम् ।हलायुधे यथा-ओष्टेन रामो रामौष्टबिम्बचुम्बन चञ्चुना ।पशुभेदे शरभेदे यथा-रामसेविताप्यसीता ।सिते शुभ्रे यथा-प्रकटितरामाम्भोदः कौशिकवान् सपदि लक्ष्मणानन्दो ।सुखापनयनहेतोरयमवतीर्णः शरत्समयः ।चारौ मनोशे यथाअनेकार्थसंग्रहः सटीक:रामं तु वास्तुके कुष्ठे, रामा हिगुलिनीस्त्रियोः ।रुक्मं लोहे सुवर्ण च, रुमा स्याल्लवणाकरे ॥ ३२७ ॥
2.327 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 र्ण (wrong syllable)
सुग्रीवपल्यां लक्ष्मीः, श्रीशोभासंपत्प्रियङ्गुषु ।वमिन्तेिऽनले वामः, कामे सव्ये पयोधरे ॥ ३२८ ॥
2.328 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: वमिन्तेिऽनले व
रामो निजगुण रामः ।राघवे यथा-- रामेण प्रियजीवितेन न कृतं प्रेम्णः प्रियेनोचितम् ।रेणुकासुते भार्गवे यथा-अवकाशं किलोदवान् रामायाभ्यर्थितो ददो ।॥ ३२६ ॥
2.326 · p. 60
metre not recognised
रामं तु वास्तुके कुष्ठे ।वास्तुकं शाकविशेषः ।कुष्ठम् ओषधभेदः ।रामा हिङ्गलिनीस्त्रियोः ।हिङ्गलिनो ओषधिभेदः ।स्त्रियां यथा सत्यं मनोरमा रामाः ।रुक्म लोहे सुवर्णे च ।रोचति रुक्मम् ।रुक्म ग्रीष्म (उ० ३४६) इनि साधुः ।सुवर्णे यथा-अधिरुक्म मन्दिरगवाक्षमुल्लसः सहशो रराजमुरजि दिदृक्षया ।रुमा स्याल वणाकरे ।सुग्रीवपत्न्याम् ।रौति रुमा ।विलिभिलि (उ० ३४०) शति कित् मः ।लवणाकरे यथा-रुमाभूमौ सर्व पतितमिह जायते लवणम् ॥ ३२७ ॥
2.327 · p. 60
metre not recognised
लक्ष्मी: श्रीशोभासंपप्रियङ्गषु ।लक्ष्यतेऽनया लक्ष्मी: ।लक्षेर्मोन्तश्च (उ० ७१५) इति ईः ।श्रियां यथा शय्यामाजिङ्ग्यनीतं वपुरलसलसद्बाहुलक्ष्भ्याः पुनातु ।शोभायां यथा-मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मी तनोति ।सम्पदि समृद्धौ यथा-लक्ष्मी तृणाय मन्यन्ते तद्भरेण नमन्ति च ।प्रिय ङ्गलता ।वमिर्वान्तेनले ।वमनं वम्यते वा वमिः ।पदि पठि (उ०६०७) इति इः ।वान्ते वमने स्त्रियाम् ।अनले वह्नौ पुंसि द्वयोर्यथा वमौ संजातायां भवति वमिना स्वेदकरणम् ।वामः कामे सव्ये पयोधरे उमानाथे प्रतिकले चारौ ।वाति वामः ।अति रि इति मः ।सव्ये प्रतिकुले चारौ च वाच्यलिङ्गः ।कामेद्वितीय: काण्डः(१९१) उमानाथे प्रतिकूले, चारौ वामा तु योषिति ।वामी शृगाल्यां करभीरासभोवडवासु च ॥ ३२९ ॥
2.329 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ति (wrong syllable)
शमी द्रुभेदे वल्गुल्यां, शिम्ब्यां श्यामोऽम्बुदे शितौ ।हरिते प्रयागवटे कोकिले वृद्धदारके ॥ ३३० ॥
2.330 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
उमानाथे च यथा-वामदेवेन वामो यं नामशेषो विनिर्ममे ।सव्ये दक्षिणेतरे यथा-विलोचनं दक्षिणमञ्जनेन सम्भाव्य तवञ्चितवामनेत्रा ।पयोधरे यथा-मृद्यन्ते निर्दयं वामाः ।कामिनेव जिगीषुणा ॥ ३२८ ॥
2.328 · p. 60
metre not recognised
प्रतिकूले यथा-वाम एव सुरते प्वपि कामः ।चारौ रम्ये यथा-किन्नाम वामनयना न समाचरन्ति ।वामा तु योषिति ।यथा-वामा वामविलोचना ।वामी शगाल्यां करभीरासभीवडवासु च ।गौरादित्वाड्डीः ।शृगाल्यां करभ्यां वडवायां च यथा-तवामी वामीभिर्नृपतिलक कीर्णाः परिसरा: ।रासभ्यां यथा-अथोष्ट्रवामी शतहरितार्थम् ॥ ३२९ ॥
2.329 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शमी द्रुभेदे वल्गुल्यां शिम्ब्याम् ।शाम्यति शमी गौरादित्वाड्डीः ।द्रुभेदे यथा-शमीमिवाभ्यन्तरलीन पावकाम् ।शिम्बी बीजकोशः ।तत्र यथा-कपिकच्छूशमीमिव ।फलपूर्णा शाखाशिम्बीति मंखः ।यथा-न्यग्रोधशम्य इव केन वृथा प्रणीताः श्याम्मोऽबुदेशितौ ।हरिते प्रयागवटे कोकिले वृद्धदारके ।श्यायते श्यामः विलि भिलि (उ० ३४०) इति मः ।शितौ कृष्णे हरिते नीले च गुणमात्रे पुंसि तद्वति वाच्यलिङ्गः ।अम्बुदे यथा-श्यामश्यामलवालकोमलदलै रम्यते मालावली ।शितो यथा नवजलधरश्यामाः पश्यन्दिशो भवती विना ।रिते यथा कुवलयदलश्यामोऽप्यङ्ग दधत्परिधूसरम् ।प्रयागवटे यथा-सोऽयं वट: श्याम इति प्रसिद्धः ।कोकिले यथा-श्याम: शाम्यति नैव(१९२) अनेकार्थसंग्रहः सटीक:श्यामं सैन्धवे मरिचे, श्यामा सोमलतानिशोः ।शारिवा वल्गुनोगुन्द्रा-त्रिवृत्कृष्णाप्रियङ्गषु ॥ ३३१ ॥
2.331 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 न्ध (wrong syllable)
अप्रसूतस्त्रियां नोल्यां, श्रामो मण्डपकालयोः ।शुष्ममोजसि सूर्ये च, समं साध्वखिलं सद्दक् ॥ ३३२ ॥
2.332 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 7 स (wrong syllable)
श्यामं सैन्धवे मरिचे ।सैन्धवं लवणम् ।मरिचमूषणम् ।श्यामा सोमलतानिशोः ।शारिवावल्गुनीगुन्द्रात्रिवृत्कृष्णाप्रियङ्गषु ।अप्रसूतस्त्रियां नील्याम् ।सोमलता सोमवल्लरी ।निशा रात्रिस्तत्र यथा-श्यामां श्यामलि मानमानयत भोः सान्द्रर्मषीकर्चकः ।शारिवा ओषधिः ।वल्गली पक्षिविशेषस्तत्र यथा-श्यामेव लम्बते प्लक्षे ।गुन्द्रा मुस्ता ।त्रिवृत् ओषधी ।कृष्णाकृष्णजीरकम् ।प्रियङ्गः फलिनीलता ।तत्र यथा-श्यामा स्वङ्गं चकितहरिणी प्रेक्षिते दृष्टिपातान् ॥ ३३ ॥
2.33 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अप्रसूतस्त्री अविज्ञाता स्त्री ।तत्र यथा-तन्वी श्यामा शिखरदशना पक्वबिम्बाधरोष्ठी ।नीली गुलिका ।श्रामो मण्डपकालयोः ।श्राम्पन्ति अत्रेति श्रामः ।बाहुलकाद्वृद्धिः ।शुष्ममोजसि सूर्ये च ।शुष्यत्यनेन शुष्मम् ।विलि भिलि (उ० ३४०) इति कित् मः ।द्वयोर्यथा-क्षितिपतिः शुष्मेण शुष्माधिकः ।समं साध्वखिलं सदृक् ।समति समम् ।वाच्य लिङ्गः ।साधौ यथा-ब्राह्मीयं दौर्जनी संसत् बन्दनीया समेखला ।अखिले समस्ते यथा-यात: समेषासुपजीव्यतां यः ।सदृशे यथा-श्रिया समातां प्रतिमेन काचन ।वर्षेऽपि ।तत्र स्त्रियाम् ।यथा-तेनाष्टौ परिगमिताः समाः कथंचिद्बालत्वादवितथसूनृतेन सूनोः ॥ ३३२ ॥
2.332 · p. 60
metre not recognised
सीमा घाटे स्थिती क्षेत्रे ।सिनोति सीमा ।सेरी*प्र० वल्गुलो० ।१द्वितोय: काण्डः(१९३)सीमाघाटे स्थितौ क्षेत्रे, सूक्ष्मोऽणौ सूक्ष्ममल्पके ।अध्यात्मे कतके सोमस्त्वौषधी तद्रसेन्दुषु ॥ ३३३ ॥
2.333 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
दिव्योषध्यां धनसारे समोरे पितृदैवते ।वसुप्रभेदे सलिले, वानरे किन्नरेश्वरे ॥ ३३४ ॥
2.334 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 न (wrong syllable)
च वेति मः (उ० ३४३) आघाटे अवधौं यथा-ग्रामो नास्ति कुतः सीमा ।स्थितौ मर्यादायां यथा-सीमां नैव विलङ्घयन्ति सुजना: कृच्छेऽपि जाते क्वचित् ।क्षेत्रे यथा-सीमाः पक्वफला विभान्ति परितः साधोर्यथा सरिक्रयाः ।विषयकेशभूषणयोरपि मंख: ।क्रमेण यथा-सीमां यदा याति दृशोः कृशाङ्गी ।सीमा भूषितसीमन्ताः ।सूक्ष्मोऽणौ ।सूच्यते सूक्ष्मः ।रुक्म ग्रीष्म (उ० ३४६) इति साधुः अणुः परमारगुः ।यथा-सूक्ष्मो न लक्ष्यो इशा ।सूक्ष्ममल्पके ।अध्यात्मे कतके ।अल्पके तनुतरे वाच्यलिङ्गः ।यथा-निसर्गचित्रोज्वलसूक्ष्मपक्ष्मणा ।अध्यात्म अन्तरात्मविषयं रूपम् ।तत्र यथा-सूक्ष्मत्वं वा तदपि सदसद्व्यक्त्यभावादचिन्त्यम् ।कतकं कतकवृक्षफलम् सोमस्त्वौषधी तद्रसेन्दुषु ।दिव्योषध्यां धनसारे समोरे पितदैवते ।वसुप्रभेदे सलिले वानरे किन्नरेश्वरे ।सूयते सोमः ।अर्तिरि (उ० ३३८) इति मः ।एकादशस्वर्थेषु ।ओषधो श्यामलता ।तत्र यथा-याहि मुनय इह सोमरसं रसयन्ति संयमधनास्त्वमत्र कः ।तद्रसः सोम वल्लीरसः ।तत्र यथा-याज्ञिकः सोमपायिभिः ।इन्द्रौ यथा शिरसा धार्यमाणोपि सोमः सोमेन शम्भुना ॥ ३३३ ॥
2.333 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 7 सू (wrong syllable); pāda 3, syllable 1 रु (syllables merged)
दिव्यौषधि वावचिका ।घनसारः कर्पूरः ।समीरो वायुः ।पितैव दवतं पितृदैवतं पूर्वज इत्यर्थः ।वसुप्रभेदो देवविशेषः ।यदाह-धीरो ध्रुवश्च सोमश्च अहश्चैवानलोनलः ।प्रत्यूषश्च प्रभावश्च वसवो---(१९४) अनेकार्थसंग्रहः सटीकःहिमं तुषारे शीते च, हिमश्रन्दनपारपे ।होमिः सर्पिषि वह्नौ च, स्यादर्ग्यः स्वामिवैश्ययोः ॥ ३३५ ॥
2.335 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अर्थ्य शिलाजतुन्यर्थशालिनि न्यायविज्ञयोः ।अन्योऽसदृशेतरयोरन्त्यस्त्वन्तभवेऽधमे ॥ ३३६ ॥
2.336 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 शि (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 दृ (wrong syllable)
ऽष्टौ प्रकीर्तिताः ।सलिलं जलम् ।वानरः कपिः ।किन्नरेश्वरो धनदः ॥ ३३४ ॥
2.334 · p. 60
metre not recognised
हिमं तुषारे शीते च ।हिनोति हिमम् ।क्षुहिभ्यां वा (उ० ३४१) इति कित् मः ।तुषारे पुंक्लीवः ।शीते वाच्यलिङ्गः ।तुषारे यथा-मार्गे शिलीभूतहिमेऽपि यत्र ।शीते यथा-हिमांशुमाशु ग्रसते ।हिमश्चन्दन पादपे ।यथा-मलय एष हिमद्रुममुद्रितः ।होमिः सर्पिषि वह्नौ च ।हूयते होमिः ।नीसा (उ० ६८७) इति बहुवचनात् मिः ।स्त्रियाम् द्वयोर्यथा जुहोमि होमो स्वयमद्य होमिम् ।अथ यान्ताः ।स्यादर्यः स्वामि वैश्ययोः ।अर्यतेऽर्यः ।स्वामिवैश्येऽर्यः । ५-१-३३ इति साधुः ।द्वयोर्यथा--ब्रह्मक्षत्रार्य शूद्राणामयं प्रासूत नन्दनम् ॥ ३३५ ॥
2.335 · p. 60
metre not recognised
अर्थ्य शिलाजतुन्यर्थशालिनि न्यायविज्ञयोः ।अर्थ्यतेऽर्थ्यम् अर्थे साधु वा ।तत्र साधौ ७-१-१५ इति यः ।अर्थादनपेतं वा ।न्याया दादनपेते ७-१-१३ इति यः ।शिलाजतुनि की बेऽन्यत्र वाच्य. लिङ्गः ।शिलाजतु धातुभेदः ।अर्थशालिनि न्याय्ये च यथा वागीशं वाग्भिरर्थ्याभिः प्रणिपत्योपतस्थिरे ।विज्ञे विपश्चिति यथा-अर्थ्यानामर्थिकां वाचं वदन्त्यापद्गताऽपि भुवि ।अन्योs सदृशेतरयोः ।अनिति अन्यः ।स्थाछामा (उ० ३५७) इति यः ।वाच्यलिङ्गः ।असदृशेऽसाधारणे यथा-तन्वङ्ग्यास्तरुणिम्नि सर्पति बलादन्येव काचिद्गतिः ।इतरस्मिन् यथा-अन्यापि कि सखि न भाजनमादृशानां वैरी भवेत् ।यदि न वेपथुरन्तरायः ।*संप्राथ्यद्वितीयः काण्ड:(१९५)अर्घ्यमर्धार्थमर्हिमास्यं मुखभवे मुखे ।मुखान्तरास्या तु स्थित्यामार्यो सज्जनसौविदौ ॥ ३३७ ॥
2.337 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: snearly अनुष्टुप्
आर्योमाच्छन्दसोरिज्या दाने सङ्गेऽध्वरेऽर्चने ।इभ्यो धनवतीभ्या तु, करेण्वां सल्लकोतरौ ॥ ३३८ ॥
2.338 · p. 60
अनुष्टुप्
अन्त्यस्त्वन्तभवेऽधमे ।अन्त्ये भवोऽन्त्यः दिगादित्वाद्यः ।वायलिङ्गः अन्तभवे यथा-क्रियते कथमन्त्यमण्डनम् परलोकान्तरितस्य ते मया ।अधमे यथा-अन्त्येषु जन्तुषु च यस्तमसावृतेषु विश्वस्यधातरि समः परमेश्वरेऽपि ॥ ३३६ ॥
2.336 · p. 60
metre not recognised
अर्घ्यमर्धार्थमर्हिम् ।अर्धाय इदम् अर्घ्यम् ।पाद्यार्थे । ७-१-२३ इति साधुः ।अर्घमर्हति वा ।दण्डादित्वाद्यः ।वाच्यलिङ्गः ।अर्घः पूजाविधिर्मूल्यं च ।तदर्थम-तदर्ह च अर्धार्थम् अहिं च ।अर्घार्थे यथा-अर्घ्य वारि समादाय ।अझैं गौः ।विक्रेतव्य इत्यर्थः ।अर्घा« यथा तमय॑मर्यादिकयादिपुरुषः ।अनर्घ्यमपि माणिक्यं हेमाश्रयमपेक्षते ।आस्यं मुखभवे मुखे ।मुखान्तः ।आस्ये भवम् ।दिगादित्वाद्यः ।व्यञ्जनात्पञ्चमान्तस्थ १-३-४७ इति प्रकृति य लोपः ।अस्यत्यनेन वा ।शिक्यास्य (उ० ३६४) इति साधुः ।मुखभवे यथा-आस्येन हास्यं दशानेन चक्रे ।मुखे यथा-तृषा शुष्यत्यास्ये पिबति सलिलं स्वादु सुरभि ।मुखान्तभूखमध्ये यथा-आस्य विकास्य विकृतं विकृतोरदंष्ट्रम् ।आस्या तु स्थित्याम् ।आसनम् आस्या ।आस्यटिद्रज्यजः क्यप् ५-३-९७ यथा उत्तिष्ठ धृष्ट झटितीह वृथा किमास्य ।आर्या सज्जनसौविदौ ।अर्यति आर्यः ।ऋवर्ण व्यञ्जनाद्घ्यण् ।सज्जने यथा-मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमुदाहरन्तु ।सौविदे यथा-अन्तःपुरं समर्याद मा रेव हि कार्यते ।ज्येष्ठभ्रातर्यपि ।यथा-उन्मीलत्ययमार्यदौ~(१९६) अनेकार्थसंग्रहः सटोकःकल्यं प्रभाते मधुनि, सज्जे दक्षे निरामये ।कल्या कल्याणवाची स्यात्कश्यं कशाहमधयोः ॥ ३३९ ॥
2.339 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अश्वमध्ये क्षयो गेहे, कल्पान्तेऽपचये रुजि ।कन्या नायाँ कुमायां च राश्यौषधिविशेषयोः ॥ ३४० ॥
2.340 · p. 60
अनुष्टुप्
बलदलत्कोदण्डकोलाहलः ॥ ३३७ ॥
2.337 · p. 60
आर्योमाच्छन्दसोः ।उमायां यथा-आर्याय भारत्यै नमो नमोऽस्तु विष्टरश्रवसे ।छन्दसि यथा जघनचपलाप्यनार्या ।इज्या दाने सङ्गेऽध्वरेऽर्चने ग्रजी देवपूजादौ यजनम् इज्या ।आस्यटि ४-३-९७ इति क्यप् ।सर्वेषु यथा सोऽहमिज्याविशुद्धात्मा प्रजालोपनिमीलितः ।इभ्यो धनवति ।इभमर्हति इभ्यः ।दण्डादित्वाद्यः ।इभे साधुर्वा ।यथा महेभ्यः सभ्योऽसौ भवतु भवतो निर्णयपदम् ।इभ्या तु करेण्वां सल्लकीतरौ द्वयोर्यथा-इभ्यामिभ्यो ध्यायति ॥ ३३८ ॥
2.338 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कल्यं प्रभाते मधुनि सज्जे दक्षे निरामये ।कल्यते कल्यम् स्थाच्छामा (उ० ३५७) इति यः ।प्रभाते क्लीबे ।मधुनि स्त्रीक्लीबः ।अन्यत्र वाच्य लिङ्गः ।प्रभाते निरामये च यथा-कल्ये कल्यः कल्यवत्तं विधत्ते ।मधुनि यथा - कल्यपालगृहं गत्वा ।सज्जे दक्षे च यथा काला-कारान्धकाराननपतितजगत्साध्वसध्वंसकल्या: कल्याणं वः क्रियासु ।कल्या कल्याणवाची स्यात् ।कल्याणी चासौ वाक् च कल्याणवाक् तस्याम् ।यथा-कल्याणं कल्ययां च कुर्वन्दिनी मेदिनिपतेः ।कश्यं कशार्हमद्ययो: अश्वमध्ये ।कशामर्हति कश्यः ।दण्डादेयः । ६-४-१७८ कशदेशे साधु वा ॥ ३३९ ॥
2.339 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अश्वमध्यम अश्वमध्यप्रदेशः ।त्रिष्वपि यथा-अवश्यं कश्यं मैं: परिहतमि तस्तैर्न पतितम् ।क्षयो गृहे (प्र० गेहे) कल्पान्तेऽपचये रुजि ।क्षियन्ति निवसन्ति (निवसयन्ति) क्षयन्ति (श्रावति) विनश्यन्त्यत्रेति क्षयःद्वितीय काण्डः(१९७)ov-v--कक्ष्या गृहप्रकोष्ठे स्यात्सादृश्योद्योगकाञ्चिषु ।बहतिकेभ्यनाडयोश्च, कार्यः हेतौ प्रयोजने ॥ ३४१ ॥
2.341 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: ovLatin letters: v
क्षयणं क्षीयतेऽनेन वा ।मृत्यवेपि मंखः ।तत्र गेहे च यथा पायात्स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वा सर्वदो माधवः ।कल्पान्ते यथा क्षयकालनिराकुल: क्षती ।अपचये रुजि च यथा-अयथाबलमा रम्भो निदानं क्षयसंपदः ।कन्या ना कुमार्यां च राश्योषधि विशेषयोः ।कनति दीव्यते कन्या ।स्थाच्छा (उ० ३५७) इति यः ।नार्यां यथा-विदेहकन्याकुचकुम्भकोटिकठोरतासाक्षिणिसायको यः ।कुमार्यां यथा-सकृत्कन्या: प्रदीयन्ते ।राशिविशेषे यथा कन्यागत इति सविता नहि दुष्यति वचनमात्रेण ।ओषधि विशेषः कुमारीनाम ॥ ३४० ॥
2.340 · p. 60
metre not recognised
कक्ष्या गृहप्रकोष्ठे स्यात्सादृश्यो (सदृशो) द्योगकाञ्चिषु ।बृहतिके भनाइयोश्च ।शिक्यास्याढय (उ० ३६४) इति साधुः ।कक्षायां भवा वा दिगादित्वाद्यः ।गृहप्रकोष्ठे गृहमध्यप्रदेशे यथा-कक्ष्यान्तराण्यद्रिपतेविवेश ।सादृश्ये यथा-अम्भोजकक्ष्यामबगाहते मुखम् ।उद्योगे उद्यमे यथा परार्थबद्धकक्ष्याणां त्वादशामुद्भवः कुतः ।काञ्च्यां स्त्रीणां मेखलायां यथा-कक्ष्यावबद्धसिचया किमियं न शेते ।उपलक्षणात् पुंसां सा रसनेऽपि ।यथा-परिधानाद्बहिः कक्ष्यानिबद्धा ह्यासुरी भवेत् ।बृहतिकायां यथा-कक्ष्यापटस्तुहिनपक्षविपक्षभूतः ।इभनाड्यां यथा-युधि परैः सहदृढबद्धकक्ष्यया कलत्कणन्मधुपकुलोपगीतया ।अदीयत द्विपघटया सवारिभिः ।अकरोदरः स्वयमथ दानमक्षयम् ।स्पर्धा प्रतिज्ञातुलास्वपि मंखः ।स्पर्धाप्रतिज्ञयोर्यथा-सतुल्यकक्ष्यो रिपुणा धनंजयः ।तुलायां यथा-वणिजः कृपणः कोऽन्यः कक्ष्या प्रग्राहचारिणः ।कार्ग हेतौ प्रयोजने ।क्रियते कार्यम् ।हेतुः(१९८)अनेकार्थसंग्रहः सटोक:कायः कदैवते मतौं, सबै लक्ष्यस्वभावयोः ।कायं मनुष्यतीर्थे च, काव्या स्यात्पूतनाधियोः ॥ ३४२ ॥
2.342 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one versenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 म (wrong syllable)
काव्यं ग्रन्थे काव्यः शुक्र, कांस्यं तैजसवाद्ययोः ।पानपारो मानभेदे, क्रियाकरणचेष्टयोः ॥ ३४३ ॥
2.343 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 का (wrong syllable)
प्रवृत्तिकारणम् ।प्रयोजनं प्रवृत्तिसाध्यं फलम् ।द्वयोर्यथा त्वमेव साक्षात्करणीय इत्यतः किमस्ति कार्यं गुरुयोगिनामपि ॥ ३४१ ॥
2.341 · p. 60
वंशस्थम्metre not read in every line
कायः कदैवते मूर्ती सङ्के लक्ष्यस्वभावयोः ।को ब्रह्मा देवताऽस्य कायः ।क: सोमायण् ६-२-१०७ चीयते वा चिति देहो वा सोपसमाधाने कश्चादेरिति धा ।केनाद्यते (प्र० केनाट्यते) वा कदैवते वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-कायं हविर्निर्वपतीह यज्ञा ।मूर्ती देहे यथा-कायः सन्निहितोपायः ।सङ्घ यथा जयाय केषां न सहायकायः ।कायं मनुष्यतीर्थे च ।मूलेऽङ्गष्ठस्य स्याद्ब्रह्म तीर्थं कायं कनिष्ठयोः ।काव्या स्यात् पूतनाधियोः ।कूयते काव्या ।शिक्यास्या (उ० ३६४) इति साधुः पूतना राक्षसीविशेषः ।धीवुद्धिः ।द्वयोर्यथा-वासुदेव इव क्षतकाव्यादरः ॥ ३४२ ॥
2.342 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
काव्यं ग्रन्थे काव्यः शुक्रे ।कवर्भावः कर्म वा काव्यम् ।राजादित्वाद्यण् ।कवेरपत्यं काव्यः ।कुर्वादेळ: । ६-१-१०० द्वयोर्यथा-सर्वथा सुरसम्बद्धं काव्यं यो नाभिनन्दति ।कांस्यं तैजसवाद्ययोः ।पानपात्रे मानभेदे ।कंसापेदं कंसीयम् ।परिणामिनि तदर्थे ७-१-४४ इति ईयः ।कंसीयस्य विकारः कांस्यम् ।कसीयाज्ञ्यः ६-१-४१ इति ज्यो यलुक् च ।तैजसवाद्ययोर्यथा-श्रुतिपथगतेन सत्यं कांस्यं ध्वनिनेव सुजनचरितेन ।पानपात्रे मानभेदे च यथा-कांस्यौघृतं दास्यति दास्यसौ ते ।क्रिया करणचेष्टयोः ।जर्मोपाय चिकित्सासुद्वितीयः काण्ड:कर्मोपायचिकित्सासु, निष्कृतौ सम्प्रधारणे ।अर्चाप्रारम्भशिक्षासु, कुल्यं तु कुलजेऽस्थति ॥ ३४४ ॥
2.344 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
निष्कृतौ सम्प्रधारणे ।अर्चाप्रारम्भशिक्षासु ।करणं क्रियते ।क्रियते ऽनया वा क्रिया ।कृगः श च वा । ५-३-१०० ।इति शः दशस्वर्थेषु ।करणे निष्पादने यथा-वजन्ति विद्याधरसुन्दरीणा मनङ्गलेखक्रिययोपयोगम् ।चेष्टायां कायकृते व्यापारे यथा-- स्तम्भे स्यानिष्क्रियो जन्तु: प्रलये गत चेतनः ॥ ३४३ ॥
2.343 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कर्मणि वचनादिव्यापारे यथा -- द्वन्द्वानि भावक्रियया विवक्रः ।उपाये यथा-सप्तसामादिका: क्रिया: सामदानभेददण्डाः माया उपेत्ता इन्द्रजालञ्चेति ।चिकित्सायां यथा-पुनवरे समुत्पन्ने क्रिया पूर्वज्वरानुगा ।निष्कृतौ प्रायश्चित्तादिना संशोधने यथा-महा पातकिनां पुंसां भवेत्प्राणान्तिकी क्रिया ।सम्प्रधारणे विचारे यथा-क्रियां बिना लोभिजानाति कृत्यम् ।अर्चायां पूजायां यथा-तां देवतापित्रतिथिक्रियार्थामन्वम् ययौ मध्यमलोकपालः ।प्रारम्भे आदिकणि यथा-मन्त्रमूलाक्रिया राज्ञाम् ।शिक्षायां यथा-अवन्ध्ययत्नाश्च बभूवुरर्भके क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति ।धात्वर्थाख्यातसंस्कारौद्धर्वदेहिकेष्वपि मंख: ।धात्वर्थे यथा क्रियार्थो धातुः आख्यातेत्यात्याद्यन्तपदे यथा – तिङ्सुबन्तचयो वाक्यं क्रिया वा कारकान्विता ।संस्कारे यथा-यथाक्रमं पुंसव नादिकाः क्रिया धतेश्च धीरः सदृशीळहत्त सः ।औद्धर्वदेहिके यथा अतो न रोदितव्यं वै क्रिया कार्या प्रयत्नतः ।कुल्यं तु कुलजेऽस्थनि सूमिषाष्टद्रोणीषु ।कुलस्यापत्यं कुल्यम् ।यय कभावसमासे वा । ६-१-९७ ।इति यः ।कोलतीवाकुले रच बेति कित् यः ।कुलजे वाच्यलिङ्गः ।अस्थनि पुंक्लीवः ।(२००)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःसुमिषाष्टद्रोणोषु, कुल्या सरिति सारणौ ।कृत्यो विद्विषि कार्य च, कृत्या स्याद्देवताक्रिया ॥ ३४५ ॥
2.345 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 ष्ट (syllables merged); pāda 3, syllable 7 र्य (wrong syllable)
गव्यं क्षीरादिके ज्यायां, रागरस्तुनि गोहिते ।गव्या गोवृन्दगव्यूत्योर्गुह्यः कमठदम्भयोः ॥ ३४६ ॥
2.346 · p. 60
अनुष्टुप्
शेषेषु क्लीबे ।कुलजे यथा-न पुनरनुदिनं तुल्यकुल्येषु दीनः ।अस्थनि यथा-कुल्याभरणभूषिता ॥ ३४४ ॥
2.344 · p. 60
metre not recognised
सूर्प निष्पवनभाण्डम् ।आमिषं मांसम् ।अष्टद्रोणी द्रोणाष्टकम् ।कुल्या सरिति सारणौ ।सरिति नद्यां यथा-कुल्यातुल्यं प्रसरति सदा नेत्रयोरच तस्याः ।सारणौ नीरप्रणालिकायां यथा-इयमेभिसलवालैः ।पदे पदे ग्रन्थिलासु कुल्यासु ।कृत्यो विद्विषि कार्ये च ।कृत्यते कृत्यः ।ऋदुपान्त्य ५-१-४१ इति क्यप् ।क्रियते वा ।कृ वृषिमृजि शंसि । ५-१-४२ ।इति क्यप् ।विद्विट् शकविशेषो यो धनादिना शत्रोभिद्यते ।यत्कौटिल्यः ।क्रुद्धलुब्धभोतावमानीताः परेषां कृत्याः ।तत्र यथा-तान् कृत्यानवमन्यते यदि नृपस्य स्यात्कृ तार्थश्रमः ।कार्ये यथा-कवित्सौम्याध्यवसितमिदं बन्धुकृत्यं त्वया मे ।छेद्येऽपि यथा-कृत्यं कुकृत्यं धिषणाशलाकया ।कृत्या स्याद्देवताक्रिया ।कृन्तति कृत्या ।ऋशिजनि (उ० ३६१) इति कित् यः ।करणं वा ।कृगः श च वा । ५-३-१०० ।इति क्यप् ।देवतायां मारिनाम्न्यां यथा-तानि कृत्या हतानीव विनश्यन्ति क्षणादपि ।क्रियायां यथा-सत्कृत्याभिर्बजति सुधिया मेषकालो कलङ्कः ॥ ३४५ ॥
2.345 · p. 60
metre not recognised
गव्यं क्षीरादिके ज्यायां रागवस्तुनि गोहिते ।गोरिदं गव्यम् ।गो: स्वरे यः । ६-१-२७ ।इति यः ।गोभ्यो हितं वा युगादित्वाद्यः ।गूयते वा ।य एचात: । ५-१-२८ ।इति यः क्षीरादिके गोहिते च वाच्यलिङ्गः ।द्वितीयः काण्डःद्वितीयः काण्ड: (२०१) गुह्यमुपस्थे रहस्ये, गृह्य तु मलवमनि ।गृह्योऽस्वैरिणि पक्ष्ये च, गृहासक्तमगाण्डजे ॥ ३४७ ॥
2.347 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गृह्या तु शाखानगरे, गेयौ गातव्यगायनौ ।गोप्यौ दासेरगोप्तव्यो, चयः प्राकारपीठभूः ॥ ३४८ ॥
2.348 · p. 60
अनुष्टुप्
ज्यायां रागवस्तुनि च क्लीबे ।ज्यायां स्त्रियामिति मंखः ।क्षीरादिके यथा -- गव्यकर्पूरकुङ्कमः ।ज्यायां मौ ।यथा दुष्करा धनुषा व्यावै गव्या गव्यया बिना ।रागवस्तुनि गोरोचनादौ यथा--गव्येन नव्यं तिलकं चकार ।गोहिते यथा गव्यनाव्यजला नदी ।गव्या गोवृन्दगव्यूत्योः ।गवां समूहो गव्या ।पाशादेश्च ल्यः । ६-२-२५ ।इति ल्यः ।गोभ्यो हितो वा ।गोविन्दे यथा-गव्योपसेव्यानि वनानि पश्यन् ।गम्यूतिः क्रोशद्वयम् ।गुह्यः कमठदम्भयोः ।गुह्मते गुह्यः ।कृ वृ षि । ५-१-४२ ।इति क्यप् ।द्वयोर्यथा-गृहे गुह्य इवाङ्गानि न गुह्येन तु योगवित् ।गुह्यमुपस्थे रहस्ये ।उपस्थो योन्यादिः ।तत्र यथा - येषां गुणमयं जन्म परेषां गुह्यगुप्तये ।रहस्य गोप्यम् ।तत्र यथा-स्त्रीषु गुह्यं न वक्तव्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि ।गृह्यन्तु मलवम॑नि ।गृह्यते गृह्यम् ।ऋषिजनि (उ० ३६१) इति बहुवचनात् कित् यः ।मलवर्त्म बस्तिः ।गृह्योऽस्वैरिणि पक्ष्ये च गृहासक्तमृगाण्डजे ।गृह्यते गृह्यः ।पदास्वरि वाह्या ५-१-४४ ।इति क्यप् ।अस्वैरिपक्ष्ययावाच्यलिङ्गः ।अस्वै रिणि यथा-स्वातन्त्र्यं त्वयि यन्त्रितं च करणग्रामैकगृह्या वयम् ।पक्ष्यो वर्यः ।तत्र गथा-गुणगृह्या वचने विपश्चितः ।गृहासक्ती मृगान्डजश्चेति द्वावर्थी ।तयोर्यया - गृह्यकेलिकलनाकुतूहलात् ॥ ३४७ ॥
2.347 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गृह्या तु शाखानगरे स्त्रियां ।मखस्तु शाखापुरे न ना ।(२०२) अनेकार्थसंग्रहः सटीकःसमूहेऽप्यथ चव्या स्थाच्चविकाशतपर्वयोः ।चित्यं मृतकचैत्ये स्याच्चित्या मतचितावपि ॥ ३४९ ॥
2.349 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
चैत्यं जिनौकस्तद्विम्बं, चैत्यो जिनसभातरुः ।उद्देशवृक्षश्वोद्यं तु, प्रेर्ये प्रश्नेऽद्भुतेऽपि च ॥ ३५० ॥
2.350 · p. 60
अनुष्टुप्
इत्याह ।यथा-गृह्ये श्रीमदवन्ति चर्मनगरे ते भूमिदेवाः स्थिताः ।गेयौ गातव्यगायनौ ।गीयते गेयः गायति वा ।भव्यगेय ५-१-७ ।इति कर्तरि यः ।वाच्यलिङ्गः ।गातव्ये यथा-मद्गोत्राझं विरचितपदं गेयमुद्गातुकामा ।गायने यथा साम्नां गेयैः पटुबहुजनैराश्रमः शोभतेऽसौ ।गोप्यौ दासेरगोप्तव्यौ ।गुप्यते गोप्य: ।दासेरो दासीपुत्रः ।तत्र यथा-आरोप्यते हि गोप्यानां स्कन्धे कार्यभरो जनैः ।गोप्तव्ये वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-भोजनं व्रतमुत्सर्ग सप्तगोव्यान् विनिदिशेत् ।चयः प्राकार पीठभूः ।समूहेऽपि ।चीयते चयः ।प्राकारपीठभूः प्रकारमूल बन्धः ।तत्र यथा-प्रकारश्चयहीनो निचितोपि हि निश्चितं पतति ॥ ३४८ ॥
2.348 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line