All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (7/30)
श्रुतिशाखान्तरे शास्त्रे, करणे व्यर्थसाधके ।इति कर्तव्यता तन्त्वोस्तन्त्री स्याद्वल्लकी गुणे ॥ ४१४ ॥
2.414 · p. 60
अनुष्टुप्
दित्वाद् ङ्यां जारी यथा - नृपशिखिसहजनजारी हस्तगो अश्रुकन्या ।जीरस्त्वजा(य्यां)ज्यां खङ्गे च ।जयति जीरः ।चिजि (उ० ३९२) इति रो दीर्घत्वं च ।अजाज्यां पुल्कीबः ।टारो लङ्गतुरङ्गयोः टीकते टारः ।द्वारशृङ्गारेत्यारे साधुः ।लङ्गः षड्ज: (प्र० षिङ्गः) द्वयोर्यथा उदारैः परितुष्यन्ति टारैः शृङ्गारिणो नृपाः ॥ ४१२ ॥
2.412 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
तत्रं सिद्धान्ते राष्ट्र च परच्छन्द प्रधानयोः ।अगदे कुटुम्बकृत्ये तन्तुवाने परिच्छदे ।श्रुतिशाखान्तरे शास्त्रे करण द्वयर्थ साधके ।इति कर्तव्यतात न्त्वोः तन्यते तन्त्रम् ।हु यामा (उ० ४५१) इति त्र: तन्व्यते वा ।चतुर्दशष्वर्थेषु सिद्धान्ते यथा-चतुष्पीठीमिदं तन्त्रम् ।राष्ट्र राष्ट्रचिन्ता तत्र यथा - शमव्यायामाभ्यां प्रतिविहित तन्त्रस्य नृपतेः ।परच्छन्दे परायत्ते यथा-स्मरशबरतन्त्रं जगदहो ।प्रधाने यथा-अतन्त्र संसारो भवति विदिते तत्वविभवे ।अगदे भेषजे यथा--मन्त्रं तन्त्रमथ प्रयुज्य हरत श्वेतोत्पलाना श्रियम् ।कुटुम्ब परिवारस्तस्य कृत्यं धारणम् ।कुटुम्बकृत्यम् ।तन्तुवानं तन्तुवायोपकरणम् ।तत्र यथा-तन्त्रादचिरोद्धृतस्तन्त्रकः ।पटः ।परिच्छदः सैन्यादिरूपः ।तत्र यथा-भोज त्वत्तन्त्रमात्रप्र सरभरभयव्यकुलो राजलोकः ॥ ४१३ ॥
2.413 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 रा (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 कु (wrong syllable)
श्रुतेर्वेदस्य शाखान्तरं शाखाभेदः ।शास्त्रे यथा-द्विवान स्वतंत्रसमयानुगतान् विशेषानुक्त्वा ऽवगच्छति जगज्जितमेव मूढः ।करणं निधुवनम् ।द्वयर्थसाधकःद्वितीयः काण्डः(२३९)अमृतायां च नद्ध्यां च, सिरायां वपुषोऽपि च ।तरिर्दशायां बेडायां, वस्त्रादीनां च पेटके ॥ ४१५ ॥
2.415 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
तन्द्री निद्रा प्रमीला च, तारो निर्मलमौक्तिके ।मुक्ताशुद्धावुच्चनादे, नक्षत्रनेत्रमध्ययोः ॥ ४१६ ॥
2.416 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 त्र (wrong syllable)
श्लेषः ।यदाह-साधारणं भवेत् तन्त्रम् ।यथा श्वेतो धावति इत्यादि ।तत्र यथा-तन्त्रोक्तिभिः सूचितगूढभावा वेश्या हठादेव विमोहयन्ति ।इति कर्तव्यतायां यथा-कुर्वन्ति किं कृतधियोऽपि हि तन्त्रमूढाः ।तन्तौ यथा-तन्त्रं प्रसारयति पश्यत सन्तुवायः ।तन्त्री स्याद्वल्लकीगुणे अमृतायां च नद्ध्यां च सिरायां बपुषोऽपि च ।चतुर्वर्थेपु स्त्रियाम् ।गौरादित्वाद्डीः ।तस्त तन्द्रि तन्त्रि (उ० ७११) इति ईप्रत्यये तन्त्रीरिति ईकारा न्तोऽपि ।वल्लकी गुणे यथा-तन्त्री माद्रां नयनसलिलैः सारयित्वा कथंचित् ।अमृता गुडूची ।नधी वद्धी ।वपुषः सिरायां नाड्यां यथा-तन्त्र्यः खङ्गप्रहारैर्धगितिगल द्रक्तधाराप्रतानाः ।तरिर्दशायां बेडायां (नौकायां) वस्त्रादीनां च पेटके ।तरति तीर्यतेऽनया वा तरिः ।स्वरेभ्य इ: (उ० ६०६) इतोऽत्क्यर्थात् १ ।४ ॥ ३२ ॥इति वा ङ्यां तरीति ईप्रत्ययान्तोऽपि ।दशाऽवस्था ।बेडायां नावि यथा-तरीषु तत्रत्यमफल्गु भाण्डं सांयात्रिकानां वपतोऽभ्यनन्दत् ।वस्त्रादीनां पेटके स्थानविशेषे ॥ ४१५ ॥
2.415 · p. 60
metre not recognised
तन्द्री निद्रा प्रमीला च ।सन्द्रिः सौत्रः ।तन्द्रयतेऽनया तन्द्रिः ।पदि पठि (उ० ६०७) इति इः ।ड्यां तन्द्री ।ईप्रत्ययान्तोऽपि ।निद्रा स्वापः ।प्रमीला इन्द्रिय स्त्यानता आलस्यमिति यावत् ।द्वयोर्यथा-ऐन्द्रिणाऽपि यदुदस्त सन्द्रिणा सेव्यते सरभसंवृषध्वजः ।तारो निर्मलमौक्तिके ।मुक्ता(२४०)अनेकार्थसंग्रहः सटोकः-rतारं रूप्ये तारा बुद्धदेव्यां सुरगुरुस्त्रियाम् ।सुग्रीवपत्न्यां तानं तु, शुल्वे शुल्वनिमेऽपि च ॥ ४१७ ॥
2.417 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: rnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ता (wrong syllable)
तोत्र कटूष्णात्यर्थेषु, तीव्रा तु कटुरोहिणी ।गण्डदूर्वा सुरी तोरो, वङ्ग तीरं पुनस्तटे ॥ ४१८ ॥
2.418 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 2 त्र (wrong syllable)
शुद्धावुचनादे नक्षत्रनेत्रमध्ययोः ।तारयति तारः ।नक्षत्रनेत्र मध्ययोः स्त्रीपुंसः ।गौडस्तु मुक्ताशुद्धौ पुमांस्तारो ननारूक्षादि मध्ययोरित्याह ।निर्मलमौक्तिके यथा - दुष्यैरिव क्षितिभृतां द्विरदैरुदारतारावलीविरचनैर्व्यरुचन्निवासाः ।मुक्ताशुद्धौ यथा रणच्चरणभूषणस्तरलतारहारच्छदः ।उच्चनादे यथा-रुतमथ कृकवाकोस्तारमाकर्ण्य काले ।नक्षत्रे यथा-एष चन्द्रसुखि (मुखि) योगतारया युज्यते तरलबिम्बया शशी ।नेत्रमध्ये यथा अधिक विकसदन्तविस्मयस्मेरतारैः ।उद्भटेऽपि मंखः ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।यथा-तारप्रहारशकलीकृतगात्रयष्टिः ॥ ४१६ ॥
2.416 · p. 60
वसन्ततिलकाmetre not read in every line
तारं रूप्ये ।यथा- भस्त्राभूषास्य जुषस्तारक्रियया विलुप्ततारस्य ।तारा बुद्धदेव्यां सुरगुरुस्त्रियाम् ।सुग्रीवपल्याम् ।बुद्धदेव्यां यथा तारादेवी दिशतु कुशलं कल्पवल्लीव भावः ।सुरगुरुस्त्रियां यथा-- जहार चन्द्रमास्ताराम् ।सुग्रीवपल्यां यथा-असौ मरुच्चुम्बित चारुकेशरः प्रसन्नताराधिपमण्डलाग्रणीः ।वियुक्तरामातुरदृष्टि दीक्षितो वसन्तकालो हनुमानिवागतः ।तानं तु शुल्वे शुल्वनि भेऽपि च ।ताम्यति ताम्रम् ।वि जि-इति रो दीर्घत्वं च ।शुल्वे यथा-ताम्रमम्लेन शुद्धयति ।शुल्वनिभोऽरुणः ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।यथा-उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च ॥ ४१७ ॥
2.417 · p. 60
वंशस्थम्metre not read in every line
तीवं कटूष्णात्यर्थेषु ।तीवति तीव्रम् ।खुर क्षुर (उ० ३९६) इति साधुः ।वाच्यलिङ्गः ।कटौ यथा-तीवंद्वितीय काण्डः(२४१)तोत्रं वेणुके प्रतोदे, दरः स्याद्धयगर्तयोः ।दरी तु कन्दरे दस्रः, खरो दस्रौ रवेः सुतौ ॥ ४१९ ॥
2.419 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 णु (wrong syllable)
द्वारं निर्गमेऽभ्युपाये, धरः कूर्माधिपे गुरौ ।कसितूलेऽथ धरा मेदो भूमिजरायुषु ॥ ४२० ॥
2.420 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 र्ग (wrong syllable)
वातहरं प्राहुः ।उष्णे यथा-तीवांशूभिन्नमिव शार्वरमन्चकारम् ।अत्यर्थे यथा-तीव्राभिषङ्गप्रभवेन वृत्ति मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रि याणाम् ।तीना तु कटुरोहिणी ।गण्डदूर्वा सुरी ।त्रयोऽप्योषधि भेदाः ।तीरो वङ्गे ।तीर्यते तीरः ।वङ्गं त्रपु ।तीरं पुनस्तटे ।यथा-तीरात्तीरमुपैति रौति करुणम् ॥ ४१८ ॥
2.418 · p. 60
metre not recognised
तोत्रं वेणुके प्रतोदे ।तुद्यतेऽनेन तोत्रम् ।नीदांव ५ ।२ ॥ ८८ ॥इति त्रट् ।वेणुकं हस्त्यारिका ।तत्र यथा- महामात्रस्तोत्रौस्तुदति समदं दुष्टकरिणम् ।प्रतोदः प्रा(प्रयो)जनं तत्र यथा-तमः पिपिक्षोर रुणस्य दीव्यत्तोत्रागिरो नो गणयन्ति धुर्याः ।दरः स्याद्भयगर्तयोः ।दीर्यतेऽनेनऽसौ वा दरः ।भये पुंक्लीबः ।गर्ने त्रिलिङ्गः ।भये यथा-अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्देन च विद्विषादरः ।गर्ते यथा-स्थाने समीकृतदरे कण्टकादिविशोधिते ।दरी तु कन्दरे ।गौरादित्वाड्डीः ।कन्दरो गिरिगुहा ।यथा-दरोगृहद्वारिविलम्बि बिम्बाः ।ईषदर्थे तु दरेत्यव्यम् देश्यादं वा ।यथा-दरदलितहरिद्रा पिञ्जराण्यङ्गकानि ।दस्रः खरः ।दस्यति दस्रः ।भीवृधि(उ० ३८७) इति रः ।खरो रासभः ।दस्रौ रवेः सुतौ ।रवेः सुतौ स्वर्वैद्यौ तत्र द्विवचनान्तः ।यथा-अनुसस्रतुस्तमथदस्रयोः सुतौ ॥ ४१९ ॥
2.419 · p. 60
metre not recognised
द्वारं निर्गमेऽभ्युपाये ।द्वारयति द्वारम् ।उभ्यते वा ।द्वारशृङ्गार (उ० ४११) इति साधुः ।निर्गमे यथा-हंसद्वारं भृगुपति यशोवर्म यत् क्रौञ्चरन्ध्रम् ।अभ्युपाये यथा-शृङ्गान्तरं द्वार(२४२)अनेकार्थसंग्रहः सटीक:धारो जलधरासारवर्षणे स्यादृणेऽपि च ।धारोत्कर्षे खड्गाद्यग्रे सैन्याने वाजिनां गतौ ॥ ४२१ ॥
2.421 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ख (wrong syllable)
जलादिपाते सन्तत्यां, धात्री भुव्युपमातरि ।आमलक्यां जनन्यां च, धीरो ज्ञे धैर्यसंयुते ॥ ४२२ ॥
2.422 · p. 60
अनुष्टुप्
मिवार्थसिद्धेः ।धरः कूर्माधिपे गिरौ ।कार्पासे तूले ।कसि तूले ।धरति धरः ।कूर्माधिपे महाकमठे यथा-ध्रुवं दधे धरोधराम् ।गिरौ यथा-धरस्य प्रोद्धर्ता त्वमिति न तु सर्वत्र जगति प्रतीतः ।कसितूलम् तन्तुकारणम् ।अथ धरामेदोभूमि जरायुषु ।मेदश्चतुर्थो धातुः ।भूम्यां यथा-धराधरेन्द्रं व्रतती. ततीरिव ।जरायुर्गर्भवेष्टनम् ॥ ४२० ॥
2.420 · p. 60
metre not recognised
धारो जलधरासारवर्षणे स्यादणेऽपि च ।ध्रियते धारः ।जलधरासारवर्षणे यथा धाराधरे वर्षति वारिधारैः ।ऋणे यथा-पितुः स्फारं धारं क्षिपति नृपतिः शात्रववधात् ।धारोत्कर्षे खड्गाद्यग्रे सैन्याने वाजिनां गतौ ।जलादिपाते संतत्याम ।ध्रियतेऽनया धारा भिदादित्वात् साधुः ।दधाति वा ।इण् धाग्भ्यां वा उ० ३८७) इति रः ।उत्कर्षे यथा-धाराधिरूढो रसः ।खङ्गाद्यग्रे खङ्गस्यादि शब्दात् चक्रादीनामपि ।अग्रेऽश्री यथा-धारातीर्थे धरणिपतयः कल्मषं क्षालयन्ति ।सैन्याने यथा-धाराद्वयं परिगताः सुभटा नटन्ति ।वाजिनां गतौ गतिविशेषे धौरितकादौ यथा-अव्याकुलं प्रकृत मुत्तरकर्मधेयधाराः प्रसाधयितुमव्यतिकीर्णरूपाः ॥ ४२१ ॥
2.421 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
जला दिपाते यथा-अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा ।सन्तत्या मनवच्छिन्नसन्ताने यथा – धारावाहिषु बोधेषु कोऽधिकार्थः प्रकाशते ।धात्री भुव्युपमातरि ।आमलक्यां जनन्यां च ।दधाति धात्री तृजन्ताड्डी: ।धयन्ति एनां धीयते वा धात्रीतिद्वितीयः काण्ड:(२४३)स्वैरे धोरं तु घुसृणे, नरो मर्येऽच्युतेर्जुने ।नरं तु रामकर्पूरे, नकं नासानदारुणोः ॥ ४२३ ॥
2.423 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
नको यादसि नीव तु, वलोकवननेमिषु ।चन्द्रे च रेवतीभे च, नेत्रं वस्ने मंथोगुणे ॥ ४२४ ॥
2.424 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 व (wrong syllable); pāda 4, syllable 5 मं (wrong syllable)
साधुः ।भुवि यथा-योगी पिता स जनको जननी च धात्री ।उपमातरि यथा-कुमाराः कृतसंस्कारास्ते धात्रीस्तनपायिनः ।आमलक्यां यथा--पञ्चरसं धात्रीफलम् ।जनन्यां यथा-धात्री स्तन्यनिपानवद्धितवपुः ।धीरो ज्ञे धैर्यसंयुते स्वैरे ।दधाति धीयते वा धीरः ।इण धाग्भ्यां वा (उ० ३८९) इति कित् र: ।वाच्यलिङ्गः ।विष्वपि यथा-निपातितसुहृत्स्वामिपितृव्य भ्रातृमातुलम् ।पाणिनीयमिवालोकि धीरैस्तत्समराजिरम् ।धीर तु घुसृणे ।घुसणे कुङ्कमे यथा-निजगुणगरिमख्यातिमतः को धीरस्य विदेशः ।अत्र श्लेषोत्क्या धीरशब्दः कुङ्कमेऽपि ।नरो मर्येऽच्युतेऽर्जुने ।नृणाति नरः ।म] यथा-नरः संसाराङ्गे विशति यमधानीयमनिकाम् ।अच्युते यथा-नरं नमस्कृत्य जगन्नमस्कृतम् ।अर्जुने यथा-किन्नरः किं कुबेरः ।नरं तु रामकर्परे ।रामकर्पूरं कर्पूरभेदः ।नकं नासाग्रदारुणोः ।न कामति नक्रम् ।नञः ऋमि गमि (उ० ४) इति डिदप्रत्ययः ।नखादित्वान्नञोऽन्न भवति ।नासायां यथा-साच्छिन्नकर्णनकापुर एतेषाममङ्गलं जाताः ।दारुणोऽनमाधारभूतमनदारु ॥ ४२३ ॥
2.423 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
नको यादसि ।यथा-कल्पान्तकालपवनोद्धतनक चक्रं को वा तरीतुमल नम्बुनिधिं भुजाभ्याम् ।नीवं (नीभ्रं) तु वलीकवननेमिषु ।चन्द्रे च रेवतीभे च ।नीयते नीव्रम् ।खुरक्षुर (उ० ३९६) इति साधुः पञ्चस्वर्थेषु ।वलीके पटलान्तरे यथा-गृहाणि नोवैरिव यत्र(२४४)अनेकार्थसंग्रह स्टीकःमूलाक्षिनेतृषु परो दूरान्यश्रेष्ठशत्रुषु ।परन्तु केवले पत्रं, यानं पक्षश्छदश्छुरी ॥ ४२५ ॥
2.425 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sibilant cluster: स्टीकः
रेजुः ।वनं काननम् ।नेमिश्चक्रधारा ।चन्द्रः शशाङ्कः ।रेवतीभं रेवतीनामनक्षत्रम् ।नेत्रं वस्त्रे मन्थोगुणे मूलाक्षिनेतृषु ।नीयतेऽनेन नेत्रम् ।नीदाव् ५ ।२ ॥ ८८ ॥
2.743 · p. 60
metre not recognised
इति त्रट् ।नयतीति वा त्रडिति अट् ।पञ्चस्वर्थेषु ।नेतरि वाच्यलिङ्गः ।अन्यत्र पुंक्लीबः ।वस्त्रे वस्त्रविशेष यथा-कञ्चकमण्डनेषु नेत्रविकर्तनानि ।मन्थो मन्थानकस्य गुणे आकर्षणरज्जौ यथा-मन्थामन्दरभूधरः फणिपतिर्नेत्रं नवं वासुकिः ॥ ४२४ ॥
2.424 · p. 60
metre not recognised
मूले दर्भादिपादे यथा नेत्रोत्पाटनं मुनीनाम् ।अक्षणि नयने यथा-नेत्रे दूरमनञ्जने ।नेता नायकः ।परो दूरान्यश्रेष्ठशत्रुषु ।पिपति परः ।वाच्य लिङ्गः ।दूरे यथा-यस्मिन् स्वादुनि चविते सति रतिः पारं परं प्राप्नुयात् ।अन्यस्मिन् यथा-त्रिभुवनमिदं बिभ्रत्येके परे तु रसातलम् ।श्रेष्ठे यथा-स हि देवः परं ज्योतिस्तमः पारे प्रतिष्ठितम् ।शत्रौ यथा-परैरपर्याप्तितवीर्यसम्पदामपराभवोऽप्यु त्सव एव मानिनाम् ।आत्मपृथक् पूर्वान्ययुक्तष्वपि मंखः ।आत्मनः पृथक्त्वे यथा-आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाच रेत् ।पूर्वमादन्यस्मिन् यथा-बाल्यात्परं साथ वयः प्रपेदे ।स्वमते तु अन्यत्वोपचारात्तयोरपि ग्रहणम् ।युक्ते यथा-परं पवित्रं परमं पुरातनम् ।परं तु केवले ।यथा-ते स्यु व भवादृशास्त्रिजगति द्वित्राः पवित्राः परम् ।केवले परमव्ययमि त्यन्ये ।पत्रं यानं पक्षश्छदश्छुरी ।पतन्त्यनेन पत्रम् ।नीदाव् ५ ।२ ॥ ८८ ॥इति त्रट् ।चतुर्वर्थेषु ।यानच्छदयोः पुंक्लीवः ।यानं वाहनम् ।पक्षः पत्रं तयोर्यथा-स्वक्षं सुपत्रं कन कोज्वलद्द्वितीयः काण्डः(२४५)पारं प्रान्ते परतटे, पारी पूरपरागयोः ।पाच्यां कर्करिकायां च, पादबंधे च हस्तिनः ॥ ४२६ ॥
2.426 · p. 60
metre not recognised
पात्रं तु कूलयोर्मध्ये, पणे नृपतिमन्त्रिणि ।योग्यभाजनयोर्य ज्ञभाण्डे नाटयानुकर्तरि ॥ ४२७ ॥
2.427 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
द्युतिम् ।छदे पर्णे यथा-पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।छुरी कृपाणिका तत्र यथा-जैत्रं पत्रं नर्तयत्यत्र वीरः ।विवक्षितप्रतिज्ञाक्षराधारे भूदिावपि दृश्यते यथा-दत्ते पत्रं कुवलयततेरायतं चक्षुरस्याः ॥ ४२५ ॥
2.425 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: राधारे भूदिावपि दृ
पारं प्रान्ते परतटे ।पारयति पारम् ।पुंक्लीबः ।द्वयोर्यथा-प्राप्तुं पारमपारस्य पारावारस्य पार्यते ।स्त्रीणां प्रकृतिवक्राणां दुश्चरित्रस्य नो पुनः ।पारी पूरपरागयोः ।पात्र्यां कर्करिकायां च पादबन्धे च हस्तिनः ।गौरादित्वाड्डीः ।पूरपरागयोर्यथा- कर्पूरपारी परिधूसराङ्गः ।पान्यां यथा-- प्रीत्या नियुक्तान् लिहतीः स्तन न्धयान् विगृह्य पारीमुभयेन जानुनोः ।कर्करिका गलन्तिका ।तत्र यथा-इह हि कनकपारी शीधु गन्धैकबन्धुः ।हस्तिनः पादबन्धे यथा-अपारपारी परिरुद्धगात्रः ।पात्रं तु कूलयो मध्ये पर्णे नृपतिमन्त्रिणि ।योग्यभाजनयोर्यज्ञभाण्डे नाटयानुकर्तरि ।पाति पात्रम् ।त्रट (उ० ४४६) इति वट् ।पीयतेऽनेन वा ।निदाव् ५ ।२ ।८८ इति त्रट् ।पत्रमेव वा पात्रम् ।प्रज्ञाद्यण् ।सप्तस्वर्थेषु ।कूलमध्ये भाजने च त्रिलिङ्गः ।अन्यत्र क्लीबे ।कूलयोर्मध्ये यथा सत्पात्रोपचि ताऽपि जाड्यमतुलं धत्ते कथं सा नदी ।पर्णे यथा-पाौरेव भवेत्तरोरपि यतश्छायापि निश्छिद्रकैः ।नृपतिमन्त्रिाणि यथा पाशे स्थिता नरपतेरिह राज्यचिन्ता ।योग्ये यथा-पात्राऽपात्र(२४६)अनेकार्थसंग्रहः सटीकःA V--पुरं शरीरे नगरे गृहपाटलिपुत्रयोः ।पुरस्तु- गुग्गुलौ पुण्डः कृमौ दैत्येक्षुभेदयोः ॥ ४२८ ॥
2.428 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verseimpossible sign sequence: र्णे यथा-पाौरेव भवimpossible sign sequence: ृपतिमन्त्रिाणि यथाLatin letters: ALatin letters: Vnearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 4 तेऽ (syllables merged)
वासन्त्यां तिलके पुण्डरीके पुण्डास्तु नोवृति ।पुरुः परागे प्रचुरे स्वर्लोकनपभेदयोः ॥ ४२९ ॥
2.429 · p. 60
अनुष्टुप्
विवेचनं न यदभूत्सर्वस्वदानेष्वपि ।भाजने यथा-धिग्दैवं लोचने स्वच्छ पात्रं कज्जलभस्मनः ।यज्ञभाण्डे स्वादौ यथा ऋत्विजो विहितपात्रसंग्रहा यज्ञरङ्गभुवि चेरु रहसा (रजसा) ।नाटयानुकर्तरि यथा-आवश्यको विरोध्यर्थः स्वल्पपात्रः स निर्गमः ॥ ४२७ ॥
2.427 · p. 60
metre not recognised
पुरं शरीरे नगरे गृहपाटलिपुत्रयोः ।पुरति पुरम् ।नगरे त्रिलिङ्गः ।शरीरनगरयोर्यथा- पुरुषः पुरं प्रविशति स्म पञ्चभिः सममिन्द्रियैरिव नरेन्द्रसूनुभिः ।गृहे यथा-पुराणि यस्यां सवराङ्गनानि ।पाटलिपुत्रे यथा-पुराधिनाथः पुर एष नन्दः ।पुरस्तु गुग्गुलौ ।गुग्गुलुर्महिषाक्षः ।पुण्ड्रः कृमौ दैत्ये क्षुभेदयोः ।वासन्त्यां तिलके पुण्डरीके ।पुणति पुण्डते वा पुण्डः ।खुर क्षुर (उ० ३९६) इति साधुः ।कृमि कीट: ।दैत्योऽसुरः ।इक्षुभेदे यथा-सा क्षेत्रभूः पुण्ड्रविपाकपिङ्गा ॥ ४२८ ॥
2.428 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वासन्ती अतिमुक्तकः ।तिलके यथा-रुद्राङ्कशस्त्रियु ण्डु च वेषो भृङ्गरिटेरयम् ।पृष्टे पुण्ड्रा अर्थकरा इत्यादौ तु अश्वविषयेषु श्वेतबिन्दुषु तिलकोपचारात् ।पुण्डशब्दः पुण्डरिके यथा-पुण्ड्रैः सरोमण्डितम् ।पुण्ड्रास्तु नीवृति ।नोवृति देशे पुंभूस्नि ।यथा-पौण्ड्रीणां गण्डलक्षीं हसति शशधरः प्रौढिमाप्तः प्रदोषे ।पुरुः परागे प्रचुरे स्वर्लोकनृपभेदयोः ।पृणाति पुरुः पृकाहृषि (उ० ७२९) इति किदुः ।चतुर्वर्थेषु ।प्रचुरे वाच्यलिङ्गः ।अन्यत्रे पुंसि ।नृपभेदे यथा-कः पौरवे वसुमतीद्वितीयः काण्डः(२४७)पूरः स्यादम्भसो वृद्धौ, व्रणसंशुद्धिखाद्ययोः ।पोत्रं वने मुखाग्ने च सूकरस्य हलस्य च ॥ ४३० ॥
2.430 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पौरं कत्तृणे पुरजे, बभ्रुः पिङ्गाग्निशूलिषु ।मुनौ विशाले नकुले, विष्णौ भद्रं तु मङ्गले ॥ ४३१ ॥
2.431 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 त्तृ (wrong syllable)
शासति शासितरि दुविनीतानामित्यपादि ॥ ४२९ ॥
2.429 · p. 60
पूरः स्या दम्भसो वृद्धौ व्रणसंशुद्धिखाद्ययोः ।पूर्यतेऽनेन पूरः ।अम्भसो वृद्धौ यथा-तदयं समुपैति पार्थिवः पयसां पूर इवानिवारितः ।व्रणसंशुद्धिः आयुर्वेदप्रसिद्धा ।खाद्य विशेषे यथा-पूरैरभ्यर्च्यपूर्दे वीम् ।पोत्रं वस्त्रे मुखाग्ने च सूकरस्य हलस्य च ।पूर्यतेऽनेन पोत्रम् ।हलक्रोडास्ये पुवः । ५ ।२ ॥ ८९ ॥इति त्रट् ।सूकरम्य मुखाने यथा-यस्या एव शिशोः स्थिता विपदि भूः सा पुत्रिणी पात्रिणी ।अत्र पोशमस्यास्तीति पोत्रिणी सूकरी ॥ ४३० ॥
2.430 · p. 60
metre not recognised
पौरं कत्तृणे पुरजे ।पुरे भवं पौरम् ।कत्तुणं रौहिषा(का)ख्या तृणजातिः ।पुरजं पुरभवम् ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।यथा पुरन्द्रश्री: पुरमुत्पताकं प्रविश्य पौरैरभिन्द्यमानः ।बभ्रुः पिङ्गा ग्निशूलिषु ।मुनौ विशालेनकुले विष्णौ ।बिभर्ति बभ्रुः ।हनिया (उ० ७३३) इति किदुद्वित्वं च ।पिङ्गे गुणे पुंसि तद्वति विशाले च वाच्यलिङ्गः ।अन्यत्र पुंसि ।पिङ्गे यथा धूमधूम्रो वसागन्धिालाबभ्रुशिरोरुहः ।अग्निशूलिनोर्यथा संहारकारी जगतोऽपि बभ्रुः ।मुनौ यथा-बाभ्रव्या भ्रमजितः ।अत्र हि बभ्रोरपत्यं बाभ्रव्यः ।विशाले यथा-रक्षसां सुभ्रुवो भांति पिङ्गैर्बभ्रनि(भि)रीक्षणैः ।नकुले यथा-अहिरेष बभ्रपुरतो मार्ग निरुध्य स्थितः ।विष्णौ यथा-विश्वंभरां बभ्रुरिमां बभार ।भद्रं तु मङ्गले ।मुस्तकश्रेष्ठयोः साधौ काञ्चने करणा(२४८)अनेकाथसंग्रहः सटोक:-मुस्तकश्रेष्ठयोः साधौ, काञ्चने करणान्तरे ।भद्रो रामचरे हस्तिजातौ मेरुकदम्बके ॥ ४३२ ॥
2.432 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: रो वसागन्धिालाबभ्र
गवि शम्भौ भद्रा विष्टौ, नभः सरिति कटफले ।कृष्णानन्तारास्नासु च भरोऽतिशयभारयोः ॥ ४३३ ॥
2.433 · p. 60
metre not recognised
भरुभर्तृकनकयो रो दशशतीद्वये ।पलानां वीवधे चापि, भोरुषिति कातरे ॥ ४३४ ॥
2.434 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
साधुश्रेष्ठयोर्वाच्यलिङ्गः ।मङ्गले यथा-हसन्वो भद्राणि द्रढयतु मृडानोपरिवृढः ।मुस्तक: कन्दविशेषः ।श्रेष्ठः प्रशस्यतमः ।साधुः सज्जनः ।तयोर्यथा-क्षेमं भद्रकलि न्दशैलतनया तीरे लतावेश्मनाम् ।काञ्चने यथा-उन्निद्रभद्रन लिनोपमवक्त्रचंद्रा ।करणांतरं वृत्त (नृत्त) विषयो विन्यास विशेषः ।भद्रो रामचरे हस्तिजातौ मेरुकदम्बके ।गवि शम्भौ ।रामस्य चरो रामचरः ।हस्ति जातौ यथा-भद्रात्मनो दुरधिरो हतनोविशाल (प्र० रोहितनोविशाला) वंशोन्नते मेरुकदम्बके इंति मेरुसमीपवर्तिन एकस्य कदम्बस्य भद्रेति नाम लोके प्रसिद्धम् ॥ ४३२ ॥
2.432 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
, गौवूषविशेषो यस्य मुखे श्वेतस्तिलकः ।'तत्र यथा-यदनुग्रहतो याति बलीवर्दोऽपि भद्रताम् ।शम्भौ यथा-भद्रो भद्राणि पुष्णाति ।भद्रा विष्टौ, नभः सरिति कट्फले ।कृष्णानन्ता रास्नासु च ।विष्टौ यथा-शुक्लाष्टम्यां दिवा भद्रा ।नभः सरित् गङ्गा ।कट्फलम् औषधम् ।कृष्णा पिप्पली ।अनन्ता दूर्वा ।रास्ना एलापर्णी ।भरोऽतिशयभारयोः भृश् भरणे इत्यस्य युवर्णेत्यलि भरः ।अतिशये यथा-भूरिभार भराक्रांतः ।भारे यथा -- उत्तुङ्गस्तनभरभङ्गभीरुमध्याम ॥ ४३३ ॥
2.433 · p. 60
metre not recognised
भरुभर्तृ कनकयोः ।बित्ति भ्रियते वा भरुः ।द्वितीयः काण्डः(२४९)भूरि स्वर्णे प्रचुरे च, मन्त्री देवादिसाधने ।वेदांशे गुप्तवादे च, मरुः पर्वतदेशयोः ॥ ४३५ ॥
2.435 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 चु (wrong syllable)
भृमृतत्सरि (उ० ७१६) इत्यु: ।पुंसि ।भर्ता स्वामी ।भारो दशशतोद्वये ।पलानां वीवधे चापि ।भ्रियते भारः ।पलानां दशशतीद्वये यथा-हेम्नो भार शतानि वा मदमुचां वृन्दानि वा दन्तिनाम् ।वीवधे यथा-हृतेऽपि भारे महतत्रपाभरादुवाह दुःखेन भशानतं शिरः ।भीर्यापिति कातरे ।विभेतीत्येवंशीला भीरुः ।भिया रुरुकलुकम् ५ ॥ ७६ ॥इति रुः ।योषिति स्त्रीभेदे स व्यसनायां स्त्रियाम् ।स्त्रीलिङ्गः ।कातरे वाच्यलिङ्गः ।योषिति क्रियावचनत्वादूना न भवति यथा-असूर्यपश्यरूपा त्वं किमभी रुररार्यसे ।यदि जातिवचनत्वं मन्यते तदा भवत्येव ऊड् ।यथा-हन्तैकस्थं क्वचिदपि न ते भीरुसादृश्यमस्ति ।अत्र ऊडि सति आमन्त्रे ह्रस्वत्वम् ।कातरे यथा-अर्धाङ्गलपरीणाह जिह्वा ग्राया स भीरवः ॥ ४३४ ॥
2.434 · p. 60
metre not recognised
भूरि स्वर्ण प्रचुरे च ।भवति भूरि ।भूस्तच्छसि (उ० ६९३) इति कित् रिः ।स्वर्णे क्लीबे ।प्रचुरे वाच्यलिङ्गः ।स्वर्णे यथा-भूरिभूषितशरीरयष्टिभिः ।प्रचुरे यथा-भूरिभूषणरवैराघोषयत्यम्बरम् ।मन्त्रो देवादि साधने ।वेदांशे गुप्तवादे च ।मलयतेऽनेन मन्त्रणं वा मन्त्र: ।देवादयः साध्यन्तेऽनेन देवादिसाधनं महाबीजादि ।तत्र यथा मन्त्रं तन्त्रमय प्रयुज्य हरतश्वेतोत्पलानां श्रियम् ।वेदस्य मन्त्र ब्राह्मणात्मकस्यांशी चेदांशः ।तत्र यथा-तत्र मन्त्रपवितं हविः ऋतौ ।गुप्तवादो रहसि कर्तव्यावधारणम् ।तत्र यथा-मन्त्रो योघ इवाधीरः सर्वाङ्गः कल्पितैरपि ।मरुः पर्वतदेशयोः ।म्रियतेऽस्मिन् तृष्णयेति मरुः ।भृमृतत्सरि (उ० ७१६) इत्युः ।-(२५०) अनेकार्थसंग्रहः सटीक:wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww मारोऽनङ्ग मृतौ विघ्ने, मारी चण्ड्यां जनक्षये ।मात्र त्ववधूतौ स्वार्थे, कात्स्ने मात्रापरिच्छदे ॥ ४३६ ॥
2.436 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 धू (wrong syllable)
अक्षरावयवे द्रव्ये, मानेऽल्पे कर्णभषणे ।काले वृत्ते च मित्रं तु, सख्यौ मित्रे दिवाकरे ॥ ४३७ ॥
2.437 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 भ (wrong syllable)
पुंसि ।पर्वते यथा-उत्पद्यतेऽमरमरौ मृतोऽपि व्रतमध्यगः ।देशे यथा-किमिक्षोर्दोषोऽयं न पुनरगुणाया मरुभुवः ॥ ४३५ ॥
2.435 · p. 60
metre not recognised
मारो ऽनङ्गे मृतौ विध्ने ।मारयति मरणम् म्रियतेऽनेन वा मारः ।अनङ्गे यथा-सुदुर्वारो मारः प्रसरति जरा यौवनहरा ।मृति विघ्नयोर्यया-मारो हि शाम्यति महेशतवप्रसादात् ।मारी चण्ड्यां जनक्षये ।मारयति मारिः ।स्वरेभ्य इ. (उ० ६०६) ड्यां मारी ।जनक्षये यथा- सम्भवन्ति न यन्नाथ मारयो भुवनारयः ।मात्र त्ववधृतौ स्वार्थे कात्स्ने (प्र० कात्स्न्ये) मीयतेऽनेन मात्रम् ।हु यामा (उ० ४५१) इति त्रः ।अवधू ताववधारणे यया-परिगततटभूमिः स्नानमात्रोच्छिताभिः ।स्वार्थे यथा-दीपिका कमलेन्मेषो यावन्माोण साध्यते ।कात्स्र्ने यथा-दीयतां विप्रमात्राय ।मात्रा परिच्छदे अक्षरावयवे द्रव्ये मानेऽल्पे कर्णभूषणे ।काले वृत्ते च ।परिच्छदे यथा-महामात्रास त्रुटितरिपुवर्ग: प्रतिदिनम् ॥ ४३६ ॥
2.436 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: ेषो यावन्माोण साध्
अक्षरं स्वरव्यञ्ज नसमुदायः ।तस्यावयवः ।तत्र अल्पे च यथा-मात्रयाप्यधिक कञ्चिन्न सहन्ते जिगीषवः ।इतीव त्वं धरानाथ धारानाथम पाकृथाः ।द्रव्ये यथा-मागां गृहीत्वा कुरु तीर्थयात्राम् ।माने यथा-का मात्रा मम विक्रमत्रायपदं दत्तं गृहीतं मया ।कर्णभूषणे यथा-श्रोत्रेषु मात्रां दधते सुगात्र्यः ।काले सूक्ष्मे कालविशेधे यथा-एकमात्रो भवेद्धस्वः ।वृत्ते छन्दसि यथाद्वितीयः काण्डः (२५१) यात्रोत्सवे गतौ वृत्ती, राष्ट्रमुत्पातनोवृतोः ।रुरुदैत्ये मृगे रेत्र, पीयूषपटवासयोः ॥ ४३८ ॥
2.438 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
रेतः सूतकयोरोध्रो लोधे रोधमघागसोः ।रौद्रो भीष्मे रसे तीव्र, रौद्री गौर्या वरो वृत्तौ ॥ ४३९ ॥
2.439 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 7 वृ (wrong syllable)
मात्रावर्णविभेदेन यदुक्तं लौकिकं द्विधा ।मित्रं तु सख्यौ ।मेद्यति मित्रम् ।चिमिदि (उ० ४५४) इति कित् त्रः ।क्लीबे यथा-एकं मित्रं भूपतिर्वा यतिर्वा ।मित्रो दिवाकरे ।सम्पूर्ण विभवश्चन्द्रो न मित्रमनुगच्छति ॥ ४३७ ॥
2.437 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
यात्रोत्सवे गतौ वृत्तौ ।यान्त्यस्यां यानं वा यात्रा ।हु यामा इति नः ।उत्सवे यथा-यात्रा हि चैत्रत्रिदशेश्वराणाम् ।गतौ प्रयाणे यथा-यात्रानेहसि या दिग्विजयिनः ।वृत्तौ वर्तनापाये यथा शरीरयात्राऽपि न तेन सूत्रिता ।व्यवहारेऽपि वर्तनोपायत्वाद्वृत्तिरेव ।तत्र यथा-लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं त्याग शोलता ।राष्ट्रमुत्पातनीवृतोः ।राजते राष्ट्रम् ।त्रट् (उ० ४४६) इति त्रट् ।पुंक्लीबः ।उत्पाते यथा-वाच्यं तस्य न किञ्चनापि विबुधैर्यो नैव राष्ट्राकुलः ।नीवृति देशे यथा-बुद्धि बुद्धिमतोत्सृष्टा ।हन्ति राष्ट्रं स राजकम् ।रुरुर्दैत्ये मृगे ।रौति रुरुः ।रुपूभ्याम् कित् (उ० ८०७) इति रुः ।पुंसि ।दैत्ये राक्षसे यथा-हराव रुरुवद्रौद्रो रिपुस्तव नराधिप ।मृगे मृगविशेषे यथा-सङ्ग रुरुस्त्यजति मित्रमिवाकृतज्ञः ।रेत्रं पीयूषपटवासयोः ।रेत: सूतकयोः ।रिणाति रीयते वा रेत्रम् ।त्रट (उ० ४४६) इति त्रट् ।चतुष-अर्थेषु ।पीयूषममृतं नव प्रसूतधेनुक्षीरम् वा ।पटवासः ।पिष्टातकः ॥ ४३८ ॥
2.438 · p. 60
metre not recognised
रेत: शुक्रम् ।सूतकः पारदः ।रोध्रो लोधे ।रुणद्धि रुध्यते वा रोध्रः ।*प्र० प्रेयूष ।प्र० प्रोयूषममृतमित्यर्थ ।(२५२)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःविटे जामातरि श्रेष्ठे, देवतादेरभीप्सिते ।वरं तु घुसृणे किञ्चिदिष्टे वरी शतावरी ॥ ४४० ॥
2.440 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 व (wrong syllable)
वक्रं पुटभेदे वक्रः, कुटिले करभूमयोः ।वक्त्रमास्ये छन्दसि च, वप्रः प्राकाररोधसोः ॥ ४४१ ॥
2.441 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 भे (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 छ (wrong syllable)
भी वृद्धि (उ० ३८७) इति रः ।लोधे वृक्षविशेषे यथा रोध्रद्रुमं सानुमतः प्रफुल्लम् ।रोधमघागसोः ।अघं पापम् ।आगोऽपराधः ।रौद्रो भीष्मे रसे तीव्र ।रुद्रो देवताऽस्य रौद्रः ।भीष्मतीत्रयोचियलिङ्गः ।सर्वेषु यथा-रौद्रो दक्षविमर्दने च हि सकृन्नग्नः प्रशान्तश्चिरात् ।रौद्रोगौर्याम् ।अणनेयेकण् २१४ ॥ २० ॥इति डीः ।वरो वृतौ ।विटे जामातरि श्रेष्ठे देवतादेरभीप्सिते ।वरणं वियते वा वरः ।युवर्ण ५ ।३ ॥ २८ ॥इति अल् ।श्रेष्ठे पुंक्लीबः ।अन्ये वाच्यलिङ्गमाहुः ।वृतौ यथा-स्वयम्वरं साधुम मस्त बाला ॥ ४३९ ॥
2.439 · p. 60
metre not recognised
विट: षिड्गः ।यामातरि यथा-वध वरं सङ्गमयां बभूव ।श्रेष्ठे देवतादेः सकाशादभीप्सिते च यथा-समुत्क्षिपन् यः पृथिवीभृतां वरं वरप्रदानस्य चकार शूलिनः ।वरन्तु घुसणे किञ्चिदिष्टे ।घुसृणे कुङ्कुमे यथा वरतिलकविचित्र भालदेशं वहन्ती ।किञ्चिदिष्टे मनागिष्टे यथा-याच्ना माघावरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा ।अत्र वर मिति शब्दः क्लीबे आविष्ट लिङ्गः ।अव्ययमित्यन्ये ।वरी शतावरी ।गौरादित्वाड्डीः ।शतावरी ओषधिभेदः ॥ ४४० ॥
2.440 · p. 60
metre not recognised
वक्र पूटभेदे ।वञ्चति वक्रम् ।ऋज्यजि (उ० ३८८) इति कित् रः ।न्यवादित्वात्कत्वम् ।पुटभेदो जलावर्तः ।तत्र यथा-वक्रेषु नकाः परिक्रमन्ते ।वक्र: कुटिले क्रूरभूमयोः ।कुटिलकरयोर्वाच्यलिङ्गः ।तयोर्यथा-विधौ वक्रे मूनि स्थितद्वितीयः काण्ड:(२५३)Aamaक्षेत्रे ताते चये रेणौ, वज कुलिशहीरयोः ।बालके वजात्वमता, वधः सीसवरत्रयोः ॥ ४४२ ॥
2.442 · p. 60
metre not recognisedLatin letters: Aama
वति वयं के पुनरमी ।भौमे मङ्गले यथा-अशुभाः स्युत्रिको णस्था मन्दवऋदिवाकराः ।वक्त्रमास्ये छन्दसि च ।उच्यतेऽनेन वक्त्रम् ।हु यामा (उ० ४५१) इति त्रः ।आस्ये मुखे पुंक्लीबः ।तत्र यथा-तद्वक्त्रं यदि मुद्रिता शशिकथा ।छन्दसि यथा-नाद्यास्नौ योऽम्बुधेर्वक्त्रम् ।वप्रः प्राकाररोधसोः ।क्षेत्रे ताते चये रेणौ ।उप्यतेस्मिन् वपति वा वप्रः ।भीवृधि इति र: ।षट्स्वर्थेषु पुंक्लीब:! पर्वतसानावपि ।तत्र प्राकारे च यथा-वप्रेण पर्यन्तचरोडुचक्रः ।सुमेरु वप्रोऽन्यहमन्वकारि ।रोधस्तंट तत्र यथा - वप्रक्रीडापरिणतगजप्रेक्षणीयं ददर्श ॥ ४४१ ॥
2.441 · p. 60
metre not recognised
क्षेत्रे केदारे यथा-वप्रेषु यस्मिन् हरिणाश्चरन्ति ।ताते पितरि यथा-वृद्ध वप्रे गृहपरिसरस्थायिनि प्रायशो वा ।मृत्यु प्राप्ते जयति न भवेत्कार्यनिष्पत्तिदोषः ।चयः प्राकार पीठभूः ।रेणु: पांशुः ।स्वर्णसीसकयोरपि मंखः ।यथा वप्रप्रोतं श्रवणयुगलं दोलयन्नेष मूर्यो विश्वं क्रीडाशकुनिसदृशं मन्यते ग्रामवासी ।वज्र कुलिशहीरयोः ।बालके ।वजति वज्रम् ।भीवृधि (उ० ३८७) इति रः ।पुंक्लीबः ।कुलिशे यथा-जडी कृतस्त्र्यंबकवीक्षणेन वज्र मुमुक्षन्निव वज्रपाणिः ।हीरो मणिवेधकं रत्नं तत्र यथा-मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्ये वास्ति मे गतिः ।सामान्यरत्नेऽपि ।विरलविकीर्णवत्र शकला सकलामिह विदधाति धौतकलधौतमही ।बालकं होवेरं तडित्यपि ।वनस्पति वज्र इवावभज्य ।वज्रा त्वमृता ।अमृता गुडूची ।वर्धः सीसवरत्रयोः ।वर्द्धते वर्धः ।भीवृधि(२५४)अनेकार्थसंग्रह सटीकःव्यग्रो व्यापताकुलयोर्वारः सूर्यादिवासरे ।महेश्वरावसरयोवन्दे कुब्जाख्ययपादये ॥ ४४३ ॥
2.443 · p. 60
मन्दाक्रान्ताmetre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 प (wrong syllable)
वारं तु मदिरापात्रे, वारि होवेरनीरयोः ।वारिघटयां सरस्वत्या *गजबन्धनभुव्यपि ॥ ४४४ ॥
2.444 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 घट (syllable split)
इति र: ।सीसे नागे पुंक्लोबः ।वरत्रा चर्मरज्जुः ।तत्र स्त्रीपुंसः ।तत्र यथा-दर्पोदयोल्लंसितफेनजलानुसारसंलक्ष्य पल्ययन वर्धपदास्तुरङ्गाः ॥ ४४२ ॥
2.442 · p. 60
metre not recognised
व्यग्रो व्यापृताकुलयोः ।विविधं विगतं वा अग्रमस्य व्यग्रः ।वाच्यलिङ्गः ।व्यापृते यथा वैवाहिकः कौतुकसान्निधान हेण हव्यग्रपुरन्ध्रिवर्गः ।आकुले यथा--आरभतेऽल्पमेवाज्ञाः कामं व्यया भवन्ति च ।वारः सूर्यादिवासरे ।महेश्वरावसरयोवृन्दे कुब्जाख्यपादपे ।कारयति वारः ।वियते वा बाहुलकाद्घन ।अवसरे वृन्दे च पुंक्लीबः ।सूर्यादिवासरे यथा-अक्षौरेणापि कर्तव्यं वारयोर्बुध सोमयोः ।महेश्वरः शम्भुः ।अवसरे यथा-अवनिपतिगृहेभ्यो यान्त्यमूर्वारवध्वः ।वृन्दे यथा-रिपुनरपतिवारं वारयत्येष वी (धी)र: ।क्रियाभ्यावृत्तावपि ।यथा-वारं वारं तिरयति दृशा वुद्गतो बाष्पपूरः ॥ ४४३ ॥
2.443 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वारं तु मदिरापारे ।मदिरापात्रं चषकः ।वारि होवेरनीरयोः ।वारयति वारि ।स्वरेभ्य इ: ।(उ० ६०६) क्लीबे ।हीवेरं बालकम् ।नीरं पानोयम् ।तत्र यथा-अर्हस्येनं शमयितुमलं वारिधारासहस्रः ।वारिर्घटयां सरस्वत्यां गजबन्धनमुव्यपि ।त्रिषु स्त्रियाम् ।घटी जलोदञ्चनी ।सरस्वती नदीभेदः ।गजबन्धनभूः हस्तिबन्ध गर्ता तत्र यथा-स्वयंदेवो लक्ष्मीस्तनविषमवारी गजपतिःबारो घटोभवन्धिनी ।द्वितीयः काण्ड:(२५५)व्याघ्रः करजे शार्दूले, रक्तैरण्डतरावपि ।श्रेष्ठे तूत्तरपदस्यः स्याद्व्याघ्री कण्टकारिका ॥ ४४५ ॥
2.445 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 जे (wrong syllable); pāda 3, syllable 6 प (wrong syllable)
वीरो जिने भटे श्रेष्ठे, वीरं शृङ्ग्यां नतेऽपि च ।बीरा गम्भारिकारम्भातामलक्येलवालुषु ॥ ४४६ ॥
2.446 · p. 60
अनुष्टुप्
मदिराक्षीरकाकोलोगोष्ठोदुम्बरिकासु च ।पतिपत्रवतीक्षीरविदारोदुश्चिकास्वपि ॥ ४४७ ॥
2.447 · p. 60
अनुष्टुप्
वृत्रो मेघे रिपो ध्वान्ते दानवे वासवे गिरौ ।वेरं घुसृणवृन्ताकशरीरेषु शरं जले ॥ ४४८ ॥
2.448 · p. 60
अनुष्टुप्
॥ ४४४ ॥
2.444 · p. 60
व्याघ्रः करजे शार्दूले रक्तरण्डतरावपि ।श्रेष्ठे तूत्तरपदस्थः व्याघ्रः विविधमाजिघ्रति व्याघ्रः ।व्याघ्रा घेति ड: ५-१-५७ ॥
2.787 · p. 60
metre not recognised
करजो वृक्षः ।शादूले यथा-व्याप्रेन भीरभिमुखोत्पतिता गुहाभ्यः ।श्रेष्ठे तूत्तरपदस्थ इति ।उत्तरपदस्थितो ब्याघ्रशब्दः ।श्रेष्ठे प्रधाने या-न शक्यः पुरुषव्याघ्रः शीघ्रं वारयितुं रणे ।स्याद्व्याघ्री कण्टकारिका ।कण्टकारिका ओषधिः ॥ ४४५ ॥
2.445 · p. 60
metre not recognised
वीरो जिने भटे श्रेष्ठे विशेषेण ईरयति प्रेरयति वीरः ।वीरयते वा अजति वा ।ऋज्य जि (उ० ३८८) इति कितिरे वीभावः ।जिनो जिनविशेषश्चतु विशस्तीर्थकरः ।तत्र यथा-करुणा भराञ्चितपुटा वीरस्य वो दृष्टयः ।भटे यथा-वीराः स्वदेहान् पतितानपश्यन् ।श्रेष्ठे यथा-अयं विशेषो भुवनैकवीर ।वीरं शृङ्ग्यां नतेऽपि च ।शङ्गी विौषधिः ।नतस्तगरवृक्षः ।वीरा गम्भारिकारम्भा तामलक्येलवालुषु ।मदिराक्षीरकाकोलीगोष्ठोदुम्बरिकासु च ।पतिपुत्रवतीक्षीरविदारीदुश्चिका (प्र० दुग्धिका)स्वपि ।दशस्वर्थेषु ।रम्भा क दलो ॥ ४४६ ॥
2.446 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: शङ्गी विौषधिः ।
वृत्रो मेघे रिपौ(२५६)अनेकार्थसंग्रहः सटीकः--------------------.'........."-..-शरः पुनर्दधिसारे काण्डतेजनयोरपि ।शक्रोऽर्जुने तराविन्द्रे, कुटजे शास्त्रमायुधे ॥ ४४९ ॥
2.449 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 धि (wrong syllable)
लोहे शत्री रिकायां शद्रिर्जिष्णौ तडित्ववि ।शरः कोपे शरे बजे शारः शबलवातयोः ॥ ४५० ॥
2.450 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 7 ब (wrong syllable)
ध्वान्ते दानवे वासवे गिरौ ।वर्तते वृत्रः ।ऋज्यजि इति कित् रः ।मेधे रिपौ वासवे गिरौ च यथा-वृत्रेण मित्रायितम् ।ध्वान्ते दानवे च यथा-हरिरिव हरिदश्व: साधु वृत्रहिनस्ति ।वेरं घुसृणवृन्ताकशरीरेषु ।वेति वेरम् ।भी वृधि इति बहवचनाद्र ।शरीरे पुंक्लीबः ।चुसृणं कुङ्कमम् ।वृन्ताकं शाकभेदः शरीरे यथा-कुबेरगुप्तां दिशमुष्णरश्मौ ।अत्र हि कुत्सितं बेरं शरोरमस्य कुबेरो धनदः ।शरं जले ।शोर्यते शुणाति वा शरम् ।यथा-शरैरिव शरहन्ति पाथोदः पथिका ङ्गनाः ॥ ४४८ ॥
2.448 · p. 60
metre not recognised
शरः पुनधिसारे काण्डतेजनयोरपि ।दघिसारे काण्डे च पुंक्लीबः ।दधिसारे यथा-दनो वास(प्र० वा शं)गुडः शरः ।काण्डे बाणे यथा - त्वदन्ताङ्कितवालिकक्षरुधिर क्लिन्नाग्रपुर्ख शरम् ।तेजनो मुञ्जः ।तत्र यथा-आराध्यैनं शरवणभुवं देवमुल्लङ्घिताध्वा ।शक्रोऽर्जने तराविन्द्रे कुटजे ।शक्नोति शक्रः ।भी वृधि (उ० ३८७) इति रः ।अर्जुन तरुः ककुभः ।इन्द्रे यथा--पुरा शक्रमुपस्थाय तवोर्वी प्रति यास्यतः ।कुटजो गिरिमल्लिका ।शस्त्रमायुधे लोहे ।शस्य तेऽनेन शस्त्रम् ।नीदात् ५ ।२ ॥ ८८ ॥इति वट् ।आयुधे स्त्रीक्लोबे तत्र यथा-शस्त्रेण रक्ष्यं यदशक्यरक्षं न तद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति ॥ ४४९ ॥
2.449 · p. 60
metre not recognised
लोहे यथा-अशस्त्रपूतं निर्व्याज पुरुषाङ्गोपकल्पितम् ।शस्त्री छुरिकायां ।टित्वाड्डीः ।यथा--शस्त्री श्यामैरंशुभिराशुद्वितीयः काण्ड:(२५७)द्यूतस्य चोपकरणे शास्त्रं ग्रन्थनिदेशयोः ।शारिः कुञ्जरपर्याणे शकुनौ द्यूतसाधने ॥ ४५१ ॥
2.451 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शिग्रुः शोभाञ्जने शाके, शीघ्रं चक्राङ्गतर्णयोः ।उशोरे शुक्रस्तु शुक्ले, ज्येष्ठमासेऽग्निकाव्ययोः ॥ ४५२ ॥
2.452 · p. 60
अनुष्टुप्
हतमम्भः ।शद्रिजिष्णौ तडित्वति ।शीयते शद्रिः ।तङ्कि वङ्कि (उ० ६९२) इति रिः ।जिष्णो जयनशीले वाच्यलिङ्गः ।तडित्वति मेघे पुंसि ।शरुः कोपे शरो शरे वज्र ।शृणाति शरुः ।भृ मृ तृत्सरि इति उः पुंसि ।शारः श लवातयोः द्यूतस्य चोपकरणे ।शीर्यते शारः ।श्री वा युवर्णनिवृते ५ ।३ ॥ २० ॥इति घ ।शबले वर्णे पुंसि तद्वति वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा- पक्ष्मोत्क्षेपादुपरि विलसत्कृष्णशारप्रभाणाम् ।वाते यथा - अश्रान्तशारविशरारुविशीर्णपर्णाः ॥ ४५० ॥
2.450 · p. 60
metre not recognised
छूतोपकरणे स्त्री पुंसलिङ्गः यथा-उत्खातप्रतिरोपितै→ पतिभिः शारैरिव क्रीडितम् ।शास्त्रं ग्रन्थनिदेशयोः ।शास्तुर्धर्म्य शास्त्रम् ।ऋन्नरादेरण् । ६ ।४ ॥ ५१ ॥
2.798 · p. 60
metre not recognised
इत्यण् ।शिष्यतेऽनेन वा ।त्रट् ।(उ० ४४६) इति त्रट् ।ग्रन्थे यथा-विशेषविदुषः शास्त्रं यत्तवोद्ग्राह्यते पुरः ।निदेशे यथा-अखण्डं स्वगुरोः शास्त्रं द्विवेरेव प्रतन्यते ।शारिः कुञ्जरपर्याणे शकुनौ द्यूत साधने ।शृणाति शीर्यते वा शारिः ।कृ श कुटि कृ पृ कटि (उ० ५८९) इति णिदिः ।स्त्रियाम् ।कुञ्जरपर्याणे यथा शारिभिः शुशुभिरे महागजा: ।शकुनौ पक्षिभेदे यथा-पृच्छन्तों वा मधुरवचनां शारिका पजरस्थाम् ।अत्र शारिरेव शारिका ।द्यूतसाधने यथा-शारिव्यग्रकराः प्रहारविधुरा धूर्ता नटन्त्या कुलाः ॥ ४५१ ॥
2.451 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शिग्रुः शोभाञ्जने शाके ।शिनोति शिनुः ।(२५८)अनेकार्थसंग्रहः सटोकः... ....-.---.--....'शुक्रं तु रेतोऽक्षिरुजोः, शुभ दीप्तेऽभ्रके सिते ।शूरश्चारभटे सूर्ये, सरौ दध्यपसायकौ ॥ ४५३ ॥
2.453 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शिग्न गेरुनमेर्वादयः (उ० ८११) इति साधुः ।पुंक्लीवः ।शोभाजनो वृक्षभेदः ।शाकं पत्रमूलफलादिदशविधं व्यञ्जनम् ।शोनं चक्राङ्गतर्णयोः ।उशीरे ।श्यायते शीघ्रम् ।खुर क्षुर (उ० ३९६) इति साधुः ।चक्राङ्गं रथावयवस्याङ्गम् ।तूर्णे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-विदधतु घृणयः शीघ्रमहो विधातम् ।उशीरं वीरणीमूलम् ।शुक्रस्तु शुक्ले ज्येष्ठमासेऽग्निकाव्योः ।शोचति शुक्रः ।ऋज्यजि इति कित रः ।न्यवादित्वात् कत्वम् ।शुक्ले गुणे पुंसि तद्वति वाच्यलिङ्गः ।ज्येष्ठे मासेऽग्नौ च पुंक्लीबः ।तयोर्यथा-शुक्रस्य किं चित्रमिदं त्रिलोकी यदक्रमेणाकृततीव्रतापाम् ।काव्ये भार्गवे यथा-काम: पुरः शुक्रमिव प्रयाणे ॥ ४५२ ॥
2.452 · p. 60
metre not recognised
शुक्रं तु रेतोऽक्षिरुजोः ।रेतसि यथा-पुमान् पुंसाऽधिके शुक्रे स्त्री भवेदधिके स्त्रियः ।अक्षि रुजि यथा-शुक्रं नाशयति क्षणात् ।शुभ्रं दिप्तेऽभ्रके सिते ।शोभते शुभ्रम् ।ऋज्यजि इति कित्रः ।सिते गुणे पुंसि ।तद्वति दीप्ते च वाच्यलिङ्गः ।अभ्रके क्लीबे ।दीप्ते भासुरे यथा-लावण्यशुभ्रमुखकान्तितया तया यः ।अभ्रके यथा शुभ्रं सूतेन जारयेत् ।सिते शुक्ले यथा-कृतोपवीतं हिमशुभ्र मुचकैः ।शरश्चारभटे सूर्ये ।शरयते शरः ।शवति वा चिजिशुसि (उ० ३९२) इति रः दीर्घत्वं च ।चारभटे वाच्य लिङ्गः ।तत्र यथा-वलानि शराणि घनाच कञ्चकाः ।सूर्ये यथा-शूरः क्रूरतमः सपत्नसमर क्रोधादिवालोहितः ।सरो दध्यप्रसायकौ ।सरति सरः ।द्वयोर्यथा-सन्निपाते हि वीराणांद्वितीयः काण्डः(२५९)स्वरः शब्देऽचि षड्जादौ सत्त्रमाच्छादने ऋतौ ।सदादाने वने दम्भे स्वरः स्याद्यूपखण्डके ॥ ४५४ ॥
2.454 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अध्वरे कुलिशे बाणे सारो मज्जास्थिरांशयोः ।बले श्रेष्ठे च सारन्तु द्रविणन्याय्यवारिषु ॥ ४५५ ॥
2.455 · p. 60
अनुष्टुप्
मृत्योरग्रेसराः सराः ॥ ४५३ ॥
2.453 · p. 60
स्वरः शब्देऽचि षड्जादौ ।स्वरति स्वरः ।स्वयं राजते वा ।शब्दे यथा-स्वरेण तस्या ममृतश्रुतेव प्रजल्पितायामभिजातवाचि ।अजिति अकारादीनां चतुर्दशानां वर्णानां पाणिनीया संज्ञा ।तत्र यथा-एक स्वरं चित्रमुदाहरन्ति ।षड्जादौ यथा-सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मर्छ नाश्चैकविंशतिः ।उदात्तादावपि मंखः ।यथा-निहन्त्यरीनेकपदे य उदात्तः स्वरानिव ! सत्त्रमाच्छादने क्रतौ ।सदादाने वने दम्भे (प्र. वापि) ।सीदन्त्यस्मिन् सस्त्रम् ।हु यामा (उ० ४५१) इति त्रः ।पञ्चस्वर्थेषु ।धनेऽपि मंखः ।धनाच्छादनयोर्यथा आपद्गतानुद्धर सत्त्रवृष्टया ।ऋतौ यज्ञे यथा-हविषे दीर्घसत्रस्य सा चेदानीं प्रचेतसः (प्र. प्रचेतसा) ।सदादाने यथा-विप्रैः सूचितनक्षत्रैः सत्रागारेषु भुज्यते ।बनेऽरण्ये यथा-सत्रषु य (प्र.व) स्वासविहीनबुद्धिायेद्विभुं संसृतिभीतचेताः ।दम्भे कपटे यथा-सत्त्रायन्ते सत्रिणश्वेत् किमेभिनिर्ध्यानः सक्रि याभिवतैश्च ।स्वरुः स्यापखण्डके ।अध्वरे कुलिशे बाणे ।स्वरति स्वरुः ।भृ म तत्सरि (उ० ७१६) इति उः ।चतुर्वर्थेषु ।पुंसि ।यूपखण्डकं छुरिकाप्रायं दारुमयं लम्बमानं यत्क्रियते ।सर्वेषु यथा-स्वरौ स्वरौचित्यनिधेविडोजा दृष्टि निधत्ते वितताभिमर्षः ॥ ४५४ ॥
2.454 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: विहीनबुद्धिायेद्वि
सारो मज्जास्थिरांशयोः बले श्रेष्ठे च ।सरति कालान्तरं सारः ।सत्त: स्थिर ५१३ ॥ १७ ॥इति घा ।सार(२६०) अनेकाथसंग्रहः सटोकःस्फारस्तु स्फरकादीनां, बुद्ध दे विपुलेऽपि च ।स्थिरो मोक्षे निश्चले च, स्थिरा भूः शालपर्ण्यपि ॥ ४५६ ॥
2.456 · p. 60
metre not recognised
यति वा अच् ।चतुर्वर्थेषु ।श्रेष्ठे वाच्यलिङ्गः ।मज्जनि यथा-कौस्तुभाख्यमपांसारं बिभ्रतं वृहतोरसा ।यच्छ तिः ।अपां वा एष मज्जायद्रत्नानीति ।स्थिरांशे स्थिरेऽवयवे यथा श्रीखण्डसारेण चकार देवम् ।बले यथा-यज्ञाङ्गयोनित्व मवेक्ष्य यस्य सारं धरित्री धरणक्षमं च ।श्रेष्ठे यथा-परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत् ।सारं तु द्रविणन्याय्यवारिषु ।द्रविणे यथा-ग्रामात्तसारां रघुरप्यवेक्ष्य निष्क्रष्टुमर्थं चकमे कुबे रात् ।न्याय्ये यथा-रे चित्त वित्तलवलुब्धतया त्वया कि बंभ्रम्यते जगति नैव हि सारमेतत् ।वारिणि यथा--अन्तः सारं घनतुलयितुं नानिल: शिक्ष्यति त्वाम् ॥ ४५५ ॥
2.455 · p. 60
metre not recognised
स्फार स्तु स्फरकादीनां बुद्बुदे विपुलेऽपि च ।स्फारयते स्फायते) स्फोयते) स्फारः ।भी वृधि (उ० ३८७) इति रः ।य्वोः प्वय व्यञ्जने लुगिति य लुक् ।विपुले गुणे पुंसि ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।स्फरकादीनां बुद्बुदो बुबुदाकारः पित्तलादिमयोऽलङ्कारः ।विपुले यथा-अत्युचा: परितः स्फुरन्ति गिरयः स्फारास्तथाम्भो धयः ।स्थिरो मोक्षे निश्चले च ।तिष्ठति स्थिरः ।शुषी षि (उ० ४१६) इति किदिरः ।निश्चले वाच्यलिङ्गः ।मोक्षे यथा-स्थिरं व्रतस्थः पदमश्नुवील ।निश्चले स्वास्नौ यथा पृथ्वि स्थिरी (प्र. रा) भव भुजङ्गम धारयनाम् ।स्थिरा भूः शालपर्ण्यपि ।भुवि यथा--यत्र स्थिरापि स्थितिमेति न क्षणं का तत्र वार्ता किल तूलराशिषु ।शालपर्णी ओषधिः ।दृढेऽपि मंखः ।यथा-अहो स्थिरः कोऽपि तवेप्सिता युवा ॥ ४५६ ॥
2.456 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
द्वितोयः काण्डः(२६१)सिप्रः स्वेदे सिप्रा नद्यां सिरा नाडयम्बुवाहिनी ।सिरस्तु पिप्पलीमूलं सीरः स्यादंशुमालिनि ॥ ४५७ ॥
2.457 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
लाङ्ग लेऽथ सुरो देवे, सुरा चषकमद्ययोः ।सूत्रं तु सूचनाकारिग्रन्थे तन्तुव्यवस्थयोः ॥ ४५८ ॥
2.458 · p. 60
अनुष्टुप्
सिप्रः स्वेदे ।सर्पति सिप्रः ।खुर क्षुर (उ० ३९६) इति साधुः ।स्वेदो धर्मः ।सिप्रा नद्याम् ।यथा-सिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थना चाटुकारः ।सिरा नाड्यम्बुवाहिनी ।सिनोति सिरा ।ऋज्यजि (उ० ३८८) इति कित् रः ।नाडयां धमन्यां यथा-सिरामुखैः स्पदन्त एव रक्तम् ।अम्बुवाहिनी जलस्रोतः ।तत्र यथा-इन्दुद्दषदा भिन्दानमम्भ: सिराः ।सिर स्तु पिप्पलीमूलम् ।पिप्पलीमूलम् ओषधिभेदः ।सीरः स्यादंशु मालिनि ।लाङ्गले ।सनेाति सीरः ।चिजि (उ० ३९२) इति रो दीर्घश्च ।अंशुमालिनि यथा-सीरः कीरमुखच्छवि: १ ॥ ४५७ ॥
2.811 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: सनेाति सीर
लाङ्गले पुंक्लीबस्तत्र यथा-सद्यः सीरोत्कषणसुरभि क्षेत्रमारुह्य मालम् ।अथ सुरो देवे ।सुरति सुरः ।सुष्ठु राजते वा ।सुनोति वा ।ऋज्यजि (उ० ३८८) इति कित् रः ।यथा-दिशामधीशाञ्चतुरो यतः सुरानपास्य तं रागहताः सिषेविरे ।सुरा 'चषकमद्ययोः ।चषकं मद्यपानभाण्डम् ।मद्ये यथा-पीतभूरि सुरयाऽपि ।न मेदे ।सूत्रं तु सूचनाकारि ग्रन्थे तन्तुब्यवस्थयोः ।सूचनात् सूत्रम् ।पुत्रादयः (उ० ४५५) इति साधुः ।सुवति वा ।सू मूखनि (उ० ४४९) इति कित् रः ।सूत्र्यते वा ।पुक्लीबः ।सूचनाकारिग्रन्थे व्यवस्थायां च यथा - अनुसूत्रपदन्यासासद्वृत्तिः सन्निबन्धना ।तन्तौ यथा तुद्यत्कञ्चकजालकैरनुदिनं निःसूत्रमस्मद्गृहम् ॥ ४५८ ॥
2.458 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
स्वैरो मन्दे(२६२)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःस्वरो मन्दे स्वतन्त्र च, हरो रासभरुद्रयोः ।वैश्वानरेऽप्यथ हरिर्दिवाकरसमीरयोः ॥ ४५९ ॥
2.459 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 न्त्र (wrong syllable)
यमवाससिंहांशुशशाङ्ककपिवाजिषु ।पिङ्गवणे हरिद्वर्णे भेकोपेन्द्र शुकाहिषु ॥ ४६० ॥
2.460 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 3 व (wrong syllable)
स्वतन्त्रे च ।स्वईरोऽस्य स्वरः ।स्वरस्वैर्यक्षौहिण्याम् । १२ ॥ १५ ॥
2.15 · p. 60
metre not recognised
इति ऐत्वम् ।वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-स्वरं समाचकृषिरे भूवि वेल्लनाय ।हरो रासभरुद्रयोः ।वैश्वानरेऽपि ।हरति हरः ।रुद्रे यथा-हरस्तु किञ्चित्परिवृत्तधैर्यः ।शेषयोर्यथा-भस्मभिः कश्मलो हरः ।अथ हरिदिवाकरसमीरयोः ।यमवाससिंहां शुशशाङ्ककपिवाजिषु ।पिङ्गवणे हरिद्वणे भेकोपेन्द्रशुकाहिषु ।लोकान्तरे च ।हरति हरिः ।स्वरेभ्य इ: (उ० ६०६) षोडशस्वर्थेषु ।पिङ्गवर्णहरिद्वर्णयोः गुणयोः पुंसि ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।सर्वेषु यथा-यस्य व्याहरतो हरि शुकमपि स्व स्वाभिधानभ्रमाञ्चन्द्रेन्द्रानिलपन्नगार्यमयमैराज्ञाविधौ स्पर्धितम् ।हर्यक्षस्य हरीशितुर्हरिगते हर्य्यमहर्या कृतेः साहाय्याद्धरिमान हरिहरिमिवास्थत्तं हरौ रावणम् ।अस्य व्याख्या ।यस्य राव णस्य कोरं प्रति हरिमिति जल्पतश्चन्द्रादिभिः स्वनामभ्रमा दादेशविधौ ममाज्ञा दीयतां ममाज्ञा दीयतामिति अहमहमिका व्यधायि ।तं लङ्गेशं हरिमिव भेकमिव हरौ लोकान्तरे हरि रूपेन्द्रो राम नामा हरिमान अंशुमान आस्थत् अक्षिपत् ।हरी शितः कपोश्वरस्थ सुग्रीवस्य हर्यक्षस्य हरिद्वर्णलोचनस्य हरिगते जिगणनस्य हैर्यङ्ग (हर्यङ्ग)हर्वाकृतेः पिङ्गाङ्गसिंहा कारस्य सहायकादित्यर्थः ॥ ४५९-६० ॥
2.816 · p. 60
metre not recognised
हारस्तु मुक्तादामनि संयुगे ।हियते हारः ।मुक्तादामनि स्त्रीपुंसः ।तत्र यथा--द्वितीयःकाण्डः(२६३).....-... -', '-.- --...लोकान्तरे च हारस्तु मुक्तादामनि संयुगे ।हस्रः स्याद्धातुके हिला मांसी काकादनी वसा ॥ ४६ ॥
2.46 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 हि (wrong syllable)
होरो बज्ने हरे सर्प हीरा पिपीलिकाश्रियोः ।होरा तु लग्ने राश्य शास्त्ररेखाप्रभेदयोः ॥ ४६२ ॥
2.462 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 पि (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 ल (syllables merged)
अलिः सुरापुष्पलिहोरम्लो रसेऽम्लवेतसे ।अम्ली चाङ्गामालं स्यादनर्थहरितालयोः ॥ ४६३ ॥
2.463 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 र (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 ङ्गा (syllables merged)
हाराय गुणिने स्थानं न दत्तमिति लज्जया ।संयुगं सङ्ग्रामः ।हिंस्रः स्याद्धातुके ।हिंसनशीलो हिंस्रः ।स्म्यजस । ५२ ।७९ इति रः ।वाच्यलिङ्गः ।सा दुःप्रधर्षा मनसापि हितैरित्य दिशोभाप्रहितेक्षणेन ।हिंस्रा मांसो काकादनी बसा ।मांसी गन्धद्रव्यम् ।काकादनो कृष्णला (भाषा-चणोठी) वसा भेदः ।॥ ४६१ ॥
2.461 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
होरो वज्र हरे सर्प ।हिनाति होरः ।खुर क्षुर (उ० ३१६) इति साधुः ।त्रिष्वपि यथा-देयान्मन्दाकिनोतीरे हीरो हीराङ्गदः श्रियम् ।होरा पिपीलिकाश्रियोः ।पिपीलिका कोटिका ।श्रोर्लक्ष्मीः ।होरा तु लग्ने राश्यर्द्ध शास्त्ररेखाप्रभेदयोः ।हरति होरा ।कोरचोर (उ० ४३४) इति साधुः ।चतुर्थेषु ।लग्ने यथा-युवतिजननयनकान्तं जनयति होरागतः शुक्रः ।राश्यर्द्व लग्नार्द्धम् ।तत्र यथा-होरे विषमेऽन्द्वोः समराशौ चन्द्रतीक्ष्णां श्वोः ।शास्त्ररेखाप्रभेदयोर्यथा-होरां मुनिकिशो राय व्याख्यौ स चिवक्षणः ॥ ४६२ ॥
2.462 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अथ लान्ताः ।अलि: मुरापुष्पलिहोः ।अलति अल्यते वा अलि: ।कृश कुटि इति इ: ।सुरायां स्त्रियाम् ।पुष्पलिहि भ्रमरे स्त्रीपुंसस्तत्र यथा-अलिरेति वनात्कमलम् ।अम्लो रसेऽम्लवेतसे ।अमति अम्ल: ।शोमाश्या शक्यस्थाम्यिोल् (उ० ४६२) ।रसे यथा(२६४)अनेकार्थसंग्रहः सटीकःKy.आलिः सख्यावलीसेत्वनर्थेषु विशदाशये ।आलुर्गलन्तिकायां स्यादालु भेलककन्दयोः ॥ ४६४ ॥
2.464 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: क्यस्थाम्यिोल् (उ०Latin letters: KLatin letters: y
इलोर्वी वाग्बुधस्त्री गौः कलं त्वजीर्णरेतसोः ।अव्यक्तमधुरध्वाने कला स्यात्कालशिल्पयोः ॥ ४६५ ॥
2.465 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 त्व (wrong syllable)
कद्वम्लोष्णरता: शरद्दधिभुजो हेमन्तनिद्रालसाः ।अम्लवेतसे वृक्षः ।अम्ली चाङ्गेयम् ।गौरादित्वाद् ङोः ।चाङ्गेरी औषधिः ।आलं स्यादनर्थहरितालयोः ।अल्यते आलम् ।अनर्थो यथा सोप्यालमालप्य चचाल वाल: ।हरितालं धातुभेद: ॥ ४६३ ॥
2.463 · p. 60
metre not recognised
आलि: सख्यावलीसे त्वनर्थेषु विशदाशये ।अलति अल्यते वा आलिः ।कृश कुटि इति णिदिः ।पञ्चस्वर्थेषु स्त्रियाम् ।सख्यां यथा-निवार्यतामालि किमप्ययं बटुः ।आवल्यां श्रेण्यां यथा-करकलितक(र)णत्कङ्कणालीकराल: (प० करकलितकङ्कणं कणालीकराल:) :प्र कलकलितरणत्कङ्कणाली कराल:) ।सेतो जलादिमर्यादायां यथा-तस्मिन्नालिप्रदेशे जलधरपटलः प्रापि. (प्य)ते तामवस्थाम् ।अनर्थे यथा-मिथ्यालीविषयस्त्वया प्रियतमै कोपादहं कि कृतः ।विशद आशयः स्थानम् ।अभिप्रायो वा ।वृश्चिकेऽपि मंखः ।तत्र पुंसि ।यथा- ते वृकविषमालि विषं मूषिक (मूषक:) विषमपहरन्त्यशेषेण ।आलुर्गलन्तिकायां स्यात् ।इत्ति आलुः ।ऋतश (उ० ७२७) इति णित् उः लत्वं च रस्य ।स्त्रियाम् ।यद्गौड:-आलुर्गलन्तिकायां स्वीक्लीबे मूले च भेलके ।यथा-भवति भुवनं भव्यं द्वारे शयालुभिरालुभिः ।आलु भेलककन्दयोः ।क्लीबे ।भेलक उड्डुपः ।कन्द: केन्दविशेषः ॥ ४६४ ॥
2.464 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
इलो:वाग्बुधस्त्री गौः ।इलति इला ।चतुर्वर्थेषु ।उयां यथा-अस्यां राजन्न जलधिपरिद्वितीयः काण्डः(२६५)कलने मूलरवृद्धौ षोडशांशे विधोरपि ।कलिबिभीतके शूरे, विवादेऽन्त्ययुगे युधि ॥ ४६६ ॥
2.466 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 र (wrong syllable); pāda 3, syllable 3 बि (wrong syllable)
खामेखलायामिलायाम् ।वाचि गवि च यथा-ईला सा धन्या स्याद्भगवति शिवे या प्रणिहिता ।बुधस्त्रियां यथा-चन्द्राद्बुधः समभवद्भगवान्नरेन्द्रमाद्यं पुरुरवसमलमसावसूत ।अत्र इलाया अपत्यम् ऐल: ।शिवाद्यण् ।कलं त्वजीर्णरेतसोः ।अव्यक्त मधुरध्वने ।कलयति कलम् ।अजीर्णो जरारहितः ।अव्यक्तो मधुरो ध्वानो (प्र. ध्वनौ) यस्य(त्र) अव्यक्तमधुरध्वान: (प्र. ध्वनः) ।तयोर्वाच्यलिङ्गः ।अव्यक्तमधुरध्वनिमात्रे पुंसि ।अजीर्णे यथा - स दृढेरङ्गसन्धान सुदृढेरङ्गरंध्वान)वृद्धोऽपि कल: किल ।रेतः शुक्र तत्र यथा-खलेन निष्कलचके बालोऽयं राजयक्ष्मणा ।अव्यक्तमधुरध्वाने यथा-स क्षुद्रो मुसलध्वनिः कलमिदं संगीतकं योषिताम् ।मनोहरेऽपि मंखः ।तत्र तु वाच्यलिङ्गः ।यथा - तुषारसंघातशिलाखुराप्रैः समुल्लिखन् दर्पकल: ककुद्मान् ।कला स्यात्कालशिल्पयोः ।कलने मूलरै वृद्धौ षोडशांशे विधोरपि ।कल्यतेऽनया कलन वा कला ।भीषि भूषि ५ ।३ ।१०९ इति बहुवचनात्साधुः ।काल: काल विशेषः ।यदाह-अष्टादश निमेषाः स्युः काष्ठाशित्तु ता: कलाः ।तत्र यथा-लीलागृहे प्रतिकलं किल किञ्चितेषु ॥ ४६५ ॥
2.465 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शिल्पे विज्ञानकौशले विधोः षोडशांशे च यथा कला समग्रेण गृहानमुञ्चता मनस्विनीरुत्कयितुं पटीयसा ।विलासिनस्तस्य वितन्वता रति न नर्मसाचिव्यमकारि नेन्दुना ।कलने संख्याने यथा-न शक्यात्र कलाकर्तुमपि कल्पशतैर्यदि ।र मूलरैवृद्धौ मूलधनवृद्धौ यथा-तत्कलारहितं धनम् ।अंशमात्रेअनेकार्थसंग्रहः सटीकःकालः पुनः कृष्णवर्णे महाकालकृतान्तयोः ।मरणानेहसोः काली कालिकाक्षीरकोटयोः ॥ ४६७ ॥
2.467 · p. 60
वंशस्थम्two metres in one verse
तालगुरौ निवृत्यादौ ।छले शक्तावपि च मंखः ।अंशमात्रे यथा-चेतः कालकलामपि प्रकुरुते नावस्थिति तां विना ।तालगुरौ यथा-त्रिकलश्चावपुटो मतो बुधैः ।निवृत्यादौ शैवा गमप्रसिद्ध शक्तिपञ्चके यथा - कलाभिर्भुवनैर्वापि तत्त्वैर्वापि विशेषतः ।छले कुटे यथा-अन्यतो नय मुहूर्तमाननं चन्द्र एष सरले कलामयः ।शक्तौ पदार्थात्मविशेषे यथा-वन्देमहि च तां वाचममृतामात्मनः कलाम ।कलिबिभीतके शूरे विवादेऽन्त्य युगे युधि ।कल्यते कलिः ।पदि पठि (उ० ६०७) इति ।पञ्चस्वर्थेषु पुंसि ।बिभीतके यथा-निष्पन्दस्य कले सूत्रस्थान दानाबिभीतकः ।कलिद्रुमः परं नासीदासीत्कल्पद्रुमोऽपि सः ।शूरो विक्रान्तः ।विवादे यथा-भग्नो मानकलि: सहासरभसन्यावृत्तकण्ठ ग्रहम् ।अन्त्ययुगे यथा-कलिः कालः स एकोस्तु कृतं कृतयुगादिभिः ।युधि यथा-धनवानन्यतः कलिम् ॥ ४६६ ॥
2.466 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
काल: पुनः कृष्ण वर्णे महाकालकृतान्तयोः ।मरणानेहसोः ।कालयति काल: ।कृष्णवर्णे गुणे पुंसि तद्वति वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-कालिन्दी जलकालकालियकुलक्रीडाविनाशैषिणा ।महाकाले रुद्रे यथा कालः क्रीडति कालकूटकवलालावलीभूषणः ।कृतान्ते यथा--काल: काल्या सह बहुकलः क्रीडति प्राणिशारैः ।मरणे यथा-मन्दाकिनीतीरकुटीरकेषु चकार कालं नलभूमिपालः ।अनेहसि यथा-विलम्बितफलैः कालं स निनाय मनोरथैः ।काली कालिकाक्षीर(प्र. क्षार) कीटयोः ।मातृभेदोमयोनंव्य मेघपरिवादयोः ।गौरादित्वाड्डीः ।कालिका योगिनी तत्रद्वितीयः काण्डः(२६७).rrA----------मातृभेदोमयोर्नव्यमेघौधपरिवादयोः ।काला कृष्णत्रिवृन्नील्योर्जिङ्ग्या कोलोऽग्नितेजसि ॥ ४६८ ॥
2.468 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: rrLatin letters: A
कफणिस्तम्भयोः शङ्को, कीला रताहतावपि ।कुलं कुल्यगणे गेहे, देहे जनपदेऽन्वये ॥ ४६९ ॥
2.469 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 र (wrong syllable)
मातृभेदे यथा-तासां च पश्चात् कनकप्रभाणां काली कपालाभरणा चकाशे ।उमायां यथा - कालीत्याशङ्कमानः स्फुरदधरपुट: शूलपाणि: किलाभूत् ।नव्यमेघौघः कादम्बिनी ।परिवादोऽपवादः ।काला कृष्णत्रिवृन्नील्योजिङ्ग्यां ।कृष्णत्रिवृत् कृाण त्रिपुटा ।नीली गुलिका ।जिङ्गी मञ्जिष्टा ।कीलोऽग्नितेजसि ।कफणिस्तम्भयोः शङ्कौ ।कीलयति कील्यते वा कील: ।स्त्रीपुंसः ।अग्नितेजसि अग्निज्वालायां यथा-कीलावकीढभुवनत्रितयस्य तस्य को नाम कल्पशिखिनः प्रतिमानमेति ॥ ४६८ ॥
2.468 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: त्रिवृत् कृाण त्रि
कफणौ कूपरे या-कीलोपघातात्कथयन्ति मल्ला: ।स्तम्भे यथा-उत्खाय दर्पचलितेन सहैव रज्जवा कीलं प्रयत्नपरमानवदुर्ग्रहेण ।शङ्को यथा-जन्म तस्य किल कर्णयोर्गतं वज्रकील इव दुःसहोऽभवत् ।कोला रताहतावपि ।रताहतिः सुरतप्रहणनम् ।यद्वात्स्या यनः कीला उरसि कर्तरी शिरसि विबोद्धा कपोलयोः ।कुलं कुल्यगणे गेहे देहे जनपदेऽन्वये ।कोलति कुलम् ।पञ्चस्वर्थेषु ।कुल्या: सजातीयास्तेषां गणे यथा-छायाबद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्य तु ।गेहे यथा- त्रयमूर्द्धमुखं नेयं यशोदेवकुलं कुलम् ।देहे यथा-या: शक्तयः शरीरस्य ता: प्रोक्ताः कुलदे वताः ।जनपदे यथा--यस्मिन् लाटकुले कुलीनचरिताः प्रायः पुमांस: सदा ।अन्वये यथा-कुले प्रसूति: प्रथमस्य वेधसः(२६८)अनेकार्थसंग्रह स्टीकःकूलं तटे सैन्यपृष्ठे, तडागस्तूपयोरपि ।कोलो भेलक उत्सङ्गेऽङ्कपाल्यां चित्रके किरौ ॥ ४७० ॥
2.470 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sibilant cluster: स्टीकः
कोलं तु बदरे कोला पिपल्ल्यां चव्यभेषजे ।खलं कल्के भुवि स्थाने क्रूरे कर्णे जपेऽधमे ॥ ४७१ ॥
2.471 · p. 60
अनुष्टुप्
॥ ४६९ ॥
2.469 · p. 60
कूलं तटे सैन्यपृष्ठे तडागस्तूपयोरपि ।कूलति कूलम् ।चतुर्वर्थेषु ।तटे यथा-स्वयमेव पतिष्यन्ति कूलजाता इव द्रुमाः ।सैन्यपृष्ठे यथा-कूलस्थयोधसंघाता युद्धवेला विभाति सा ।तडागं सरः ।स्तूपो मृदादिकूट: ।कोलो भेलक उत्सङ्गेङ्कपाल्यां चित्रके किरौ ।कोलति कोल: कायतेर्वा ।ग्रह्याद्भ्यः कित् (उ० ४९४) इति ओलः ।भेलके प्लवे यथा - एककोलकलिताखिलभाण्डः ।उत्सङ्गेङ्के यथा-कोले कूलिन्दस्य पुलिन्दबाला ।अङ्कपाली परीरम्भः ।चित्रकम औषधभेदः ।किरौ सूकरे यथा-कोलाकृतिः पातु स माधवो वः ।॥ ४७० ॥
2.470 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कोलं तु बदरे ।बदर्याः फलं बदरम् ।कोला पिप्पल्या चव्यभेषजे ।पिप्पली कणा ।खलं कल्के भुवि स्थाने ऋरे कर्णे जपेऽधमे ।खलति खलम् ।खनति वा ।मृजि खनि (उ० ४७२) इति डिदल: ।कल्के कर्णे जपे च पुंक्लीबः ।भुवि क्लीबे ।स्थाने त्रिलिङ्गः ।क्रूराधमयोर्वाच्यलिङ्गः ।कल्क: कृष्टस्नेहं द्रव्यम् ।भूयुद्धाद्यर्थं शष्पाद्यपनयनेन संस्कृता भूमिः ।स्थानं धान्यनिष्पवनक्षेत्रम् ।क्रूरो निस्त्रिंशः ।कणंजयः सूचकः ।अधमः पामरः ।कल्कक्रूरकर्णेजपेषु यथा-व्रजति विर सत्वमितरः सत्यं परिमलितसुन्दराः सन्तः ।यान्ति तिलाः खलभावं स्नेहः पयसो विकारेऽपि ।भुवि यथा-खलप्रविष्टा विव ताम्रचूडौ ।स्थानेऽधमे च यथा-स क्षेत्रतो यत्र फलं- - - -..-.-.AAAAAद्वितोय: काण्डः(२६९) खल्लो निम्ने वस्त्रभेदे, चर्मचातकपक्षिणोः ।खल्ली तु हस्तपादावमर्दनाह्वयरुज्यपि ॥ ४७२ ॥
2.472 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: AAAAA
गलः कण्ठे सर्जरसे गोल: स्यात्सर्ववर्तुले ।गोला पत्राञ्जने गोदाव- सख्यामलिजरे ॥ ४७३ ॥
2.473 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
मण्डले च कुनटयां च, बालक्रीडनकाष्ठके ।चिल्ल: खगे सचुल्लच, पिल्लवत् क्लिन्नलोचने ॥ ४७४ ॥
2.474 · p. 60
metre not recognised