All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (15/30)
डिबे विकारमद्यादौ विपतिर्यातनापदोः ।विच्छित्तिः स्यादंगरागे हाव विच्छेदयोरपि ॥ २९३ ॥
2.293 · p. 60
अनुष्टुप्
विधाता हिणे कामे बिनेता देशके नपे ।वृतांतस्तु प्रकरणे कात्स्ने वार्ताऽकारयोः ॥ २९४ ॥
2.294 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
अपावृत्तिरपावर्त्तनं ।तत्र यथा-अहो दशास्यस्य दशाविवर्त्तः ।विकृती रुजि ।डिबे विकारमद्यादौ ।विक्रियतेऽनया विकरणं वा विकृतिः ।स्त्रियां ।चतुर्वर्थषु ॥ २९२ ।' डिबो विप्लवः ।
2.1683 · p. 60
वियोगिनीtwo metres in one verse
विकारे यथा - मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृतिर्जीवित मुच्यते बुधैः ।मद्यादयो मद्यमांसनवनीतमधुदुग्धदधिघृततैलपक्वान्न गुडरूपा दश ।तत्र यथा-कषायप्रध्वंसाद्विकृतिपरिहारव्रतमिदम् ।विपत्तिर्यातनापदोः ।विपद्यतेऽनया विपदनं वा विपत्तिः ।यातना नारकीव्यथा ।आपदि यथा- संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ।विच्छित्तिः स्यादंगरागे हावविच्छेदयोरपि ।विच्छिद्यतेऽनया विच्छेदनं वा विच्छित्तिः ।अंगरागे हावे च यथा -- नवनवविच्छित्तिभूषितैरंगैः ।विच्छेदे यथा-न भाति दानविच्छित्तिः प्रभूणां दन्तिनामिव ॥ २९३ ॥
2.293 · p. 60
वियोगिनीtwo metres in one verse
विधाता द्रुहिणे कामे ।विधत्ते विधाता ।द्वयोर्यथा-अकिंचित्कुर्वाणाः पशव इव तस्यां वयमहो विधातुमित्वाद्विपदि परिवर्तामह इमे ।विनेता देशके नृपे ।विनयति विनेता ।देशक: शिक्षयिता ।तत्र वाच्यलिंगः ।द्वयोर्यथा-त्रिभुवन विनेता र धुपतिः ।वृत्ता न्तस्तु प्रकरणे कात्स्र्ने वार्ताप्रकारयोः ।वृत्तोडतोऽस्य वृतस्यांत इति वृतांतः ।प्रकरणे प्रस्तावे यथा -- वृत्तांतागतमेतत्ते कथतृतीयः काण्डः(१३१)वृहती क्षुद्रवार्ताक्यां छन्दोवसानभेदयोः ।महत्यां वाचि वार्द्धान्यां वेल्लितं कुटिले धृते ॥ २९५ ॥
2.295 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 व (wrong syllable)
प्लुते वेष्टितं लासके रुद्ध स्त्रीकरणान्तरे ।शकुंतो विहगे भासे श्रीपतिविष्णुभूपयोः ॥ २९६ ॥
2.296 · p. 60
metre not recognised
शुद्धान्तः स्याद्रहःकक्षान्तरे राज्ञोऽवरोधने ।संख्यावान्मितसुधियोः सरस्वानुदधौ नदे ॥ २९७ ॥
2.297 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 न्मि (wrong syllable)
यिष्याम्यनन्तरम् ।कात्य॑ सामस्त्यं ।वार्तायां प्रकारे च यथा-किं वृतान्तः परगृहगतैः ॥ २९४ ॥
2.294 · p. 60
metre not recognised
वृहती क्षुद्रवार्ताक्यां छन्दोवसानभेदयोः ।महत्यां वाचि वार्धान्यां ।वर्हति वृहती ।द्रुहि वृहिमहिपृषिभ्यः कतृः (उ० ८८४ १) अधातूदृदित इति डी: ।क्षुद्रवार्ताकी ओषधिः ।दोनवाक्षराजाति: ।यदाह बृहतीपंक्तिरेव च ।वसनभेदो वैकक्ष्यं वासः ।तत्र महत्यां च यथा-वृहतोवृहती श्रेष्टा ।वाक् वाणी वार्द्वानी गलतिका कंटकारिकायामपि ।वेल्लितं कुटिले धृते ।प्लुते ।वेल्लति स्म वेल्लितं ।वायलिंगः ।त्रिष्वपि यथा-कल्लोलवेल्लित दृषत्यरुषप्रहारैः ॥ २९ ॥
2.29 · p. 60
metre not recognised
वेष्टितं ल ला)सके रुद्धे स्त्री करणान्तरे ।वेष्ट्यते स्म वेष्टितं ।रुद्धे वाच्यलिंगः ।लसक ओषधभेदः ।रुद्धे यथा -- वेष्टितो विषवल्लीभिः कल्पद्ररिव राजते ।स्त्रीणां करणान्तरं वात्स्यायनप्रसिद्धं ।शकुंतो विहगे भासे ।शक्नोति शकुंतः ।शके रुतः ।विहगः सामान्यपक्षी ।भासः पक्षिविशेषः ।द्वयोर्यथा-क्रीडाशक्तमिव पंजरभाजमाजी ।श्रीपतिविष्णुभूपयोः ।श्रियः पतिः श्रीपतिः ।विष्णौ यथा-- उपालब्धेवोच्चगिरिपतिरिति श्रीपतिमसौ ।भूपे यथा-श्रियः पर्द श्रीपतिरेव नान्यः ॥ २९६ ॥
2.296 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
शुद्धान्त: स्याद्रहःकक्षान्तरे राज्ञो ऽवरोधने ।शुद्धो रक्षितोऽतोऽस्य शुद्धान्तः ।रहः कक्षान्तरnewvvvvv...(१३२) अनेकार्थसंग्रहः सटीक:संवतः प्रलयेऽक्षद्रौ संहतं मिलिते दृढे ।स्खलितं छलिते भ्रषे संस्कृतं लक्षणान्विते ॥ २९८ ॥
2.298 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: newvvvvvnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 भ्र (wrong syllable)
भूषिते कृत्रिमे शस्ते संघातो घातसंयोः ।संहिता वर्णसंयोगे शास्त्र वेदैकदेशयोः ॥ २९९ ॥
2.299 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
मेकान्तस्थानविशेषः ।तत्र यथा -- शुद्धान्ते मंत्रणं राज्ञां ।अवरोधनं अन्तःपुरम् ।तत्र पुंक्लीबः ।तत्र यथा-शुद्धान्तरक्ष्या जगदे कुमारी ।संख्यावान्मितसुधियोः ।संख्या एकत्वादि विचारणा वाऽस्त्यस्य संख्यावान् ।द्वयोर्यथा-संख्यावन्तो भवन्ति सत्पुरुषाः ।सरस्वानुदधौ नदे ।सरः प्रसरणमस्त्यस्य सरस्वान् ।द्वयोर्यथा-सरस्वतिपदं चित्तं सरस्वति निधेहि मे ॥ २९७ ॥
2.297 · p. 60
metre not recognised
संवत: प्रलयेऽक्षद्रौ ।संवृत्यतेऽनेन संवृतः ।प्रलये यथा संवर्तशंभुकैवर्तः कुरुते विश्वयादसां ।अक्षबिभीतकः ।तत्र यथा-संवर्ते वर्तते कलिः ।संहतं मिलिते दृढे ।संहन्यते स्म संहतं ।वायलिंगः ।मिलिते यथा-न संहतास्तस्य न भेदवृत्तयः ।प्रयाणि वाग्छन्त्यसुभिः समीहितुं ।दृढे यथा-संहिताखिलसंधयः ।स्खलितं छलिते भ्रषे ।स्खल्यते स्म स्खलनं वा स्खलितं ।छलिते वायलिंगः ।तत्र यथा-कलिनास्खलितः खलु भ्रषो यथोचितात् ।रूपाभ्रंशः ।तत्र यथा-स्खलिते स्खलिते वध्य इति चेत्क्रियते मतिः ।संस्कृतं लक्षणान्विते ।भूषिते कृत्रिमे शस्ते ।संस्क्रियते स्म संस्कृतं ।वाच्यलिंगः ।लक्षणेन प्रकृति प्रत्ययविभागेन अन्वितं लक्षणान्वितम् ।तत्र क्लीबे इत्येके ।कृत्रिममुत्पाद्यं ।तयोर्यथा - स्वादयन्रसमनेकसंस्कृतप्राकृतैर कृतपात्रसंकरैः ।भावशुद्धिविहितच्दं जनो नाटकरिव बभार भोजनः ॥ २९८ ॥
2.298 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
भूषिते यथा-मस्कुरीवल्कसंस्कृतः ।शस्ते यथा - शुष्मणि प्रणयिनाभिसंस्कृतहवींषि जुहवांबभूविरे ।तृतीय: काण्डः-स्थपतिः सौविदेऽधीशे बृहस्पतीष्टयज्वनि ।कारके च संततिस्तु तनये दुहितर्यपि ॥ ३० ॥
2.30 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 स्प (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 च (wrong syllable)
परंपराभवे पंक्तौ गोत्रविस्तारयोरपि ।संनतिः प्रतिध्वन्योः संगतिर्ज्ञानसंगयोः ॥ ३०१ ॥
2.301 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
संघातो घातसंघयोः ।संहननं संघात: ।घाते यथा-खड्ग संघातपातितः ।संचे यथा-योधसंघात भीतः ! संहिता वर्णसंयोगे शास्त्रवेदैकदेशयोः ।संधीयते स्म संहिता ।क्ते धाग इत्यनेन हिरादेशः ।वर्णानामकारादीनां संयोगः संधिः ।तत्र यथा-- संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः ।शास्त्रकदेशे यथा-- ईशानसंहिता ।वेदैकदेशे यथा-शाकल्यसंहितामनुप्रावर्षत्पर्जन्यः ॥ २९९ ॥
2.299 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
स्थपतिः सौविदेऽधीशे बृहस्पतीष्टयज्वनि ।कारुके च ।स्थापयति स्थपतिः ।खल्यमीति (उ० ६५३) उपलक्षणादतिः ।पृषोदरादित्वाद्धस्वः ।अधीशः स्वामी ।तत्र वायलिंगः ।सोविदः कंचुकी ।तत्र यथा-स्थपतिनिपतकक्ष्ये को विशेद्राज हम्र्ये ।बहस्पतीष्टिरिष्टिविशेषो बाजपेययागानंतरं क्रियते तस्यायो यज्वा तत्र ।कारुकस्तक्षा ।तत्र अधोशे च यथा जगत्त्रयैकस्थपतिस्त्वमुच्चकः ।संततिस्तु तनये दुहितर्यपि ।परंपराभवे पंक्तौ गोत्रविस्तारयोरपि ।संतन्यते संततिः ।स्त्रियां क्तिः ।तनये यथा-संततिः शुद्ध वंश्या हि परत्रेह च शर्मणे ।दुहतरि यथा-पायाद्वो दधदर्भाङ्गे तुहिनाचलसंततिम् ॥ ३०० ॥
2.300 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
परंपराभवे यथा-चितासंततितंतुजालनिबिडस्यूतेवलग्नाप्रिया ।पंक्तौ यथा-पश्यैतां तरुसंतति कुसुमितां संतापतापच्छिदम् ।गोत्रे यथा-रधुरिक्ष्वाकुसंततिः ।विस्तारे यथा--अंतको ध्वांतसंततेः ।संततिः प्रणतिध्वन्योः ।संनमनं संनतिः ।प्रणतो यथा(१३४) अनेकार्थसंग्रहः सटीक:सम्मतिर्वांच्छानुमत्योः समितियुधि संगमे ।साम्ये सभायामीर्यादौ संवित्तिय विवादयोः ॥ ३०२ ॥
2.302 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 मि (wrong syllable)
स्थापितं निश्चिते न्यस्ते स्तिमितौ क्लिननिश्चलो ।सिकताः स्युर्वालुकायां सिकता सैकते रुजि ॥ ३०३ ॥
2.303 · p. 60
अनुष्टुप्
हरिराक्रमणेन सनति किल बिभृत ।भियेत्यसंभवः ।ध्वनिः शब्दः ।संगतिमनसंगयोः ।संगच्छतेऽनया संगमनं व ।संगतिः ।स्त्रियां ।ज्ञाने यथा - षडंगसंगति: कस्य ।संगे यथा-संगतिः सुजने जने ॥ ३०१ ॥
2.301 · p. 60
metre not recognised
सम्मतिर्वांच्छानुमत्योः ।सम्मननं सम्मतिः ।स्त्रियां ।द्वयोर्यथा-सम्मतिर्न विमतिर्न योगिनः ।समितियुधि संगमे ।साम्ये सभायामीर्यादौ ।संयति अस्यां समदनं वा समितिः ।स्त्रियां ।युधि सांगमे सभायां च यथा - समितौ रभसादुपागतं ।सगदः संप्रतिपत्तुमर्हसि ।इर्या आदिर्यस्यासौ ईर्यादिः ।यदाह-ईर्याभाषेषणादाननिक्षेपोत्सर्गमंज्ञकाः ।पंचाहुः समितीः ।तत्र साम्ये च यथा-शमिना समितिः श्रेष्ठा ।संवित्तिय॑विवादयोः ।सम्यक् वदनं सांवित्तिः ।धीबुद्धिस्तत्र यथा-विकल्पैमोहितं विश्वं निजसंवित्तिकल्पितः ।अविवादे यथा-संवित्तिरुभयोरपि ॥ ३०२ ॥
2.302 · p. 60
वियोगिनीmetre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 म्मन (syllable split)
स्थापितं निश्चिते न्यस्ते ।स्थाप्यते स्म स्थापितं ।वाच्यलिंगः ।निश्चिते यथा-प्रमेयः स्थापितो येन ।न्यस्ते यथा-वक्षः स्थापितकौस्तुभः ।स्तिमितौ क्लिन्ननिश्चलौ ।स्तिम्यते स्म स्तिम्यति वा स्तिमितः ।वायलिंगः ।क्लिन्ने यथा-अंभोदांतः स्तिमितवसना ।निश्चले यथा-ध्यानस्तिमितलोचनः ।सिकताः स्युर्वालुकायां ।सिकि: सौत्र: सिक्यंते स्म सिकताः ।पृषिरंजोति (उ० २०८) किदतः ।प्रायेण स्त्री भूम्नि यथा-रसिकतासिकतास्तिव दुधियाम् ।सिकतातृतीयः काण्ड:(१२५)सुकृतं तु शुभे पुण्ये सुविधानेऽथ सुव्रता ।सुखदोह्यसौरभेय्यां सुवतोऽहंति सुवते ॥ ३०४ ॥
2.304 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सुनीतिध्र वमाता स्यात्सुनयोरप्यथ *सूनृतं ।मंगले प्रियसत्योक्तौ हसन्ती शाकिनीभिदि ॥ ३०५ ॥
2.305 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 1 त्सुन (syllable split)
सैकते रुजि ।सैकतं तटं तत्र उपचारात् सिकताशब्दः ।स्क् रोगविशेषः ।शर्करायामपि ॥ ३०३ ॥
2.303 · p. 60
metre not recognised
सुकृतं तु शुभे पुण्ये सुविधाने ।सुष्ठु क्रियते स्म सुकृतं ।शोभनं कृतं वा ।शुभं क्षेमं ! पुण्यं श्रेयः ।शोभनं विधानं यस्य सुविधानं ।सुविहित मित्यर्थः ।तत्र वायलिंगः ।शुभे यथा-देवस्तनोतु नम्राणां सुकृतं पुष शालिनाम् ।पुण्ये सुविधाने च यथा-सुकृतं दुष्कृतं चव पुरुषस्य समं व्रजेत् ।अथ सुव्रता सुखदोह्यसौरभेय्यां ।शोभनं व्रतमस्या: सुब्रता ।सुखेन दोह्यते सुदोह्या सा चासो सौरभेयी गौश्च सुखदोह्यसौरभेयी ।तस्यां यथा-सुव्रता केन नो वृता ।सुव्रतोऽर्हति सव्रते ।अर्हन् विशस्तीर्थकरः ।तत्र यथा वंदे सुव्रतनेमिनौ ।सव्रते वायलिंगः ।तत्र यथा-वरं वरय सुव्रत ॥ ३०४ ॥
2.304 · p. 60
metre not recognised
सुनोतिर्धवमाता स्यात्सुनयोरपि ।सुष्ठु नीयते सुनयनं वा सुनीतिः ।शोभनां नीतिरस्येति वा सुनोतिः ।ध्रुवस्य औतानपादेर्माता ध्रुवमाता ।शोभनो नयः सुनयः ।अनयोरर्थयो: स्त्रियां ।शोभनो नयोऽस्येति वा सुनयः ।अस्मिन् पक्षे सुनीति शब्दो वायलिंगः ।ध्रुवमातरि यथा - सुनीतिः सुषुवे ध्रुवं ।सुनये यथा-सुनीति: इलाध्यते न कैः ।अथ सूनुतं ।मंगले प्रियसत्योक्तौ ।सुष्टु ऊन्यते सून् ।सून् च तत् ऋतं *मू० स्यात्सुनया सुरतं पुनः ।मोहने सुरता देवभावे च सुहितं पुनः ।तप्ता भुक्ते सुष्ठुहिते सुनृतं ।प्रियसत्यवाक् ।(१३६)अनेकार्थसंग्रहः स्टोकः..-4vvvKAA---Arrivinमल्लिकांगारधान्योश्च हारितो विहगान्तरे ।मुनी छमन्यथाश्वत्थः पिप्पले गर्दभांडे ॥ ३०६ ॥
2.306 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sibilant cluster: स्टोकःLatin letters: vvvKAALatin letters: Arrivinnearly अनुष्टुप्
अश्वत्थेषपौर्णमास्यामतिथि: कुशनंदने ।क्रुध्यागंतावथोपस्थः पायुमेढांकयोनिषु ॥ ३०७ ॥
2.307 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
च सूनुतं ।मंगलं कल्याणं तत्र धर्ममात्रे क्लीबे तद्वति प्रिय सन्योक्तौ च वाच्यलिंगः ।द्वयोर्यथा-सूनुः सूनुतवाक् स्रष्टुविस सों जितश्रियम् ।हसन्ती शाकिनीभिदि मल्लिकांगारधान्योश्च ।हसति हसती ॥ ३०५ ॥
2.305 · p. 60
metre not recognised
मल्लिका दीपवाधारः ।अंगारधानी अंगारशकटी ।तत्र यथा-शीतं निर्गमयंत्येते हसन्ती प्रांतवर्तिनः ।हारीतो विहगान्तरे ।मुनो छद्मनि ।हरति हारीतः ।हृम् ईतण ।विहगान्तरे यथा-मरिचोद्भ्रान्तहारीतामलयाद्रूपत्यका ।मुनौ मुनिविशेषे यथा-हारीतगगिरिशं स्तुवंति ।छद्म कैतवं तत्र यथा- हारीतेन हरन्ति हन्त जनताचित्तानि वित्तेषिणः ।अथ थान्ताः ।अथाश्वत्थः पिप्पले गर्दभाण्डे ।अश्व इव तिष्ठति अश्वत्थः ।पृषोदरादित्वाद्द्वावपि वृक्षौ ।तयोर्यथा वनं तदश्वत्थकपित्थसंकुलम् ॥ ३०६ ॥
2.306 · p. 60
metre not recognised
अश्वत्थेषपौर्णमास्यां ।अश्वत्थेन चन्द्रयुक्तंन युक्ता पोर्णमासी अश्वत्था ।श्रवणाश्व त्थान्नाम्न्य इति अप्रत्ययः ।ईषस्य आश्विनस्य पौर्णमासी ।तत्र यथा-अश्वत्थायां वितन्वंति पुरन्दरमहोत्सवम ।अतिथि: कुशनंदने ।क्रुध्यागतौ ।अतति अतिथिः ।अतेरिथिः ।अथोपस्थः पायुमेढांकयोनिषु ।उपतिष्ठले उपस्थः ।पायुर्गुदः ।मेढ पुश्चिह्न ।अंक उत्संगः ।योनिः स्त्रीचिह्न ।सर्वेषु यथा *४० कृध्यागन्तावन्यथस्तु व्यथाहाने च पन्नगे ।अव्यथा तु हरोतक्यामुपस्थो योनिलिङ्गयो ।उत्सङ्गगुदयोश्चापि समोपस्थितवत्यपि ।.-AANA/AAAAAAAAAAAAAVAद्वितीयः काण्डः (१३७) उन्माथो मारणे कूटयंत्रसंघातयोरपि । ०क्षवयुः काशे छिकायां कायस्थोऽक्षरजीवकः ॥ ३०८ ॥
2.308 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: AANALatin letters: AAAAAAAAAAAAAVAnearly अनुष्टुप्
परमात्मा च कायस्था हरीतक्यामलक्यपि ।*दमथो दमने दंडे निग्रंथो निस्वमूर्खयोः ॥ ३०९ ॥
2.309 · p. 60
अनुष्टुप्
श्रमणं च निशीथस्तु रात्रिमात्रार्द्धरात्रयोः ।प्रमथः शंकरगगे प्रमथा तु हरीतको ॥ ३१० ॥
2.310 · p. 60
अनुष्टुप्
उपस्थसंस्थापितपाणिपल्लवः ॥ ३०७ ॥
2.307 · p. 60
उन्माथो मारणे कूट यंत्रधातकयोरपि ।उन्मथनं ऊर्ध्वपातान्मथ्यतेऽनेन वा उन्माथः ।उन्मथति वा बाहुल कादुपसर्गादपि ज्वलादित्वाण्णः ।मारणे यथा-प्रथिपार्थिवोन्माथः ।कूटयंत्रे यथा-उन्मादबद्धगात्रस्य मृगस्येव विचेष्टितम् ।घातको हंता ।तत्र वायलिंगः ।मंखस्तु कूटयंत्रकमुन्माथं न स्त्रीनावधधातयोः इत्याह ।क्षवयुः काशे छिकायां ।क्षवणं क्षवथुः ।द्वितोऽयुरिति अथुः ।पुंसि ।द्वयो पथा-अभीक्ष्णक्षवयूद्गारसंतापाचांतविग्रहः ।कायस्थोऽक्षरजोवकः ।परमात्मा च ।काये तिष्ठति कायस्थः ।अक्षरजोवके यथा कायस्थेनोदरस्थेन मातुर्मासं न भक्षितम् ॥ ३०८ ॥
2.308 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
परमात्मनि यथा-कायस्थोऽपि न कायस्थः ।कायस्थोऽपि न दृश्यते ।कायस्था हरीतक्यामलक्यपि ।हरीतक्यामलक्यो वृक्षो ।दमथो दमने दंडे ।दमनं दाम्यंत्यनेन वा दमथः ।भृशीशपीति बहुवचनादथः ।दंडश्चतुर्थ उपायः ।निग्रंथो निस्वमूर्खयोः ।श्रमणे च ।निर्गतो ग्रंथो द्रव्यं शाखं वाऽस्य निग्रंथः ।निस्वमूर्खयोर्वाच्यलिंगः ।त्रिष्वपि यथा - निग्रंथो हस्यते विटः ॥ ३०९ ॥
2.309 · p. 60
metre not recognised
निशीथस्तुरात्रिमात्रार्द्धरात्रयोः ।नितरां शेरते प्राणिनोऽत्रेति निशीथः ।मु० उद्रथस्ताम्रचूडे स्यान्महेन्द्रमहा कामुके ।क्षवयु० ।मु० गोग्रन्थिस्तु करीपे स्थाद्गोष्ठे गोजिह्विकोषधौ० ।(१३८) अनेकार्थसंग्रहः सटोकः mmmmmmmmmmmmmमन्मथः कामचिंतायां पुष्पचापकपित्थयोः ।रुदथः कुकुटशुनोः वंचथः पिककालयोः ॥ ३११ ॥
2.311 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: mmmmmmmmmmmmmnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 कु (wrong syllable)
वरूथं तु तनुत्राणे रथगोपनवेश्मनोः ।वयस्थो मध्यमवयाः वयःस्था शाल्मलिद्रुमे ॥ ३१२ ॥
2.312 · p. 60
अनुष्टुप्
न्युद्भ्यां शीङ इति कित्थः ।रात्रिमात्रे यथा- निशीथदीपा: सहसाहतत्विषो बभूवुरालेख्यसमर्पिता इव ! अर्द्धरात्रे यथा क्व प्रस्थितासि करभोरुघने निशीथे ।प्रमथः शंकरगणे ।प्रमथति प्रमथः ।यथा-प्रथमः प्रमथेषु यः ।प्रमथा तु हरीतकी ।हरीतकी पथ्या ॥ ३१० ॥
2.310 · p. 60
metre not recognised
मन्मथः कामचिंतायां पुष्पचापकपित्थयोः ।मनो मथ्नाति मन्मथः ।पृषोदरादित्वात्साधुः ।मथति चित्तं रागिणामिति वा ।ऋमिमथिभ्यां चेति साधुः ।कामचितायां यथा-तमथ मन्मथमन्मतभाषिणः ।पुष्पचापे यथा-मधुर्नृणां मन्मथसाहचर्यादसावनुक्तोऽपि सहाय एव ।कपित्थो वृक्षः ।रुदथः कुक्कटशुनोः ।रोदिति रुदथः ।विदि भिदीति किदथः ।वंचथः पिककालयोः ।वंचति वंचथः ।भृशीशपीत्यथः ।(उ० २३२) ॥ ३११ ॥
2.311 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वरूथं तु तनुत्राणे रथगोपनवेश्मनोः ।वृणाति वरूथं ।भृवृभ्यामूथः ।रथगोपने पुंक्लीबः ।तनुत्राणे कवचे यथा-वरूथमिव पाथोदिननाथस्य निर्ममे ।रथगोपने यथा-अवनिमेकरथेन वरूथिना जितवतः किल तस्य धनुर्भूतः ।वेश्म गृहं ।वयःस्थो मध्यमवयाः ।वयसि यौवने तिष्ठति वय: स्थः ।वायलिंगः ।तत्र यथा-एते वयःस्थाः स्थ पुटेऽपि मार्गे वयःस्था शाल्मलिद्रुमे ।ब्राह्मीगुडूचीकाकोलीसूक्ष्मैलामलकोषु च ।वयांसि तिष्ठंत्यत्रेति वयसे तिष्ठति इति वा वयःस्थातृतीयः काण्ड:ब्राह्मोगुडूचीकाकोलीसूक्ष्मैलामलकोषु च ।वमथुर्वमने काशे गजस्य करसीकरे ॥ ३१३ ॥
2.313 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विदथो योगिनि प्राज्ञे शमथः सचिवे शमे ।शपथः कार आक्रोशे शपने च सुतादिभिः ॥ ३१४ ॥
2.314 · p. 60
अनुष्टुप्
शयथः स्यादजगरे निद्राली मरणेऽपि च ।षग्रंथः करंजभेदे षड्ग्रंथा तु वचा शढो ॥ ३१५ ॥
2.315 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 क (wrong syllable)
समर्थः शक्तिसंपन्ने संबद्धार्थिहितेऽपि च ।सिद्धार्थः सर्षपे शाक्यसिंहेऽन्त्यजिनवप्तरि ॥ ३१६ ॥
2.316 · p. 60
अनुष्टुप्
षडपि वनस्पतिभेदाः ॥ ३१२ ॥
2.312 · p. 60
वमथुर्वमने काशे गजस्य करसीकरे ।वमनं वम्यतेऽसाविति वा वमथुः ।द्वितोऽथुरित्यथुः ।पुंसि ।वमनं वांतिः ।काशः क्षवथुः ।गजस्य करसीकरे यथा-उद्भ्रांतो दंडशुडो टुमरवमथु (दंडो दुमरवः मधु) भियॊमताराकरालम् ॥ ३१३ ॥
2.313 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विदथो योगिनि प्राज्ञे ।बेत्ति विदथः ।विदिभिदीति किदथः ।वायलिंगः ।शमथः सचिवे शमे ।शाम्यति शमनं वा शमथः ।भृशिशपीति (उ० २३२) अथः ।शपथः कार आक्रोशे शपने च सुतादिभिः ।शपनं शपथः ।भृशिशपीत्यथः ।कारः क्रिया ।आक्रोशो गालिदानं ।सुतादिभि: शग्नं सुतादिशरीरस्पर्शः ।त्रिष्वपि यथा-न वृथा शपथं कुर्यादल्पेऽप्यर्थे नरो बुधः ॥ ३१४ ॥
2.314 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शयथः स्यादजगरे निद्राली मरणेऽपि च ।शेते शयनं वा शयथः भूशिशपीत्यथः ।तिद्राली वायलिंगः ।षग्रंथः करंजभेदे ।षड्ञथयोऽस्य षट् ग्रंथः ।पृषोदरादित्वात् साधुः ।करंजो वृक्षः ।तस्य भेदः ।षट्ग्रंथा तु वचा शढी ।द्वेऽपि ओषधी ॥ ३१५ ॥
2.315 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
समर्थः शक्तिसंपन्ने संवद्धाथिहितेऽपि च ।समर्थयते समर्थ्यते संगतोऽर्थोऽस्येति वा(१४०)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःअर्बुदः पर्वते मांसकोलके दशकोटिषु ।अर्द्धन्दुः स्यादतिप्रौढस्त्रीगुह्यांगुलियोजने ॥ ३१७ ॥
2.317 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गलहस्ते नखांकेऽर्धचन्द्रेऽगदस्तु वालिजे ।अंगदं तु केयूरे स्यादंगदा याम्यदिग्गजो ॥ ३१८ ॥
2.318 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ग (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 के (wrong syllable)
समर्थः ।वायलिंगः ।शक्तिसांपन्ने यथा-कोऽतिभारः समर्थानां ।सम्बद्धार्थे हिते च यथा-तथा समर्थी गिरमूचिवांसं प्रत्याह देवानुचरं दिलीपः ।सिद्धार्थः सर्षपे शाक्यसिंहेऽन्त्यजिनवप्तरि ।सिद्धोऽर्थोऽस्य सिद्धार्थः ।शाक्यसिंहो बुद्धविशेषः ।तत्र सर्षपे च यथा-सिद्धार्थता स्फुरति तावदियं स्फुटव सद्वृत्तता भवति सर्षपयावदेव ।अन्त्यजिनो महावीरस्तस्य वप्ता जनकस्तत्र यथा--सिद्धार्थपार्थिवसुतः सुकृताय वीरः ॥ ३१६ ॥
2.316 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अथ दान्ताः ।अर्बुदः पर्वते मांसकीलके दशकोटिषु ।अर्वति अदः ।इंग्यविभ्यामुदः ।पर्वते पुंसि ।शेषयोः पुंक्लीबः ।पर्वतविशेषे यथा--अत्याश्चर्यनिधानमर्बुद इति ख्यातो गिरिः ।मांसकीलोऽक्षिरोगविशेषः ।तत्र यथा-चक्षुश्चर्वितमबुंदैः ।दश संख्याकोटयो दशकोटयः ।यदाह-प्रयुतं कोटिमथार्बुदमिति ।अर्द्धन्दुः स्यादतिप्रौढस्त्रीगुह्यांगुलियोजने ।गलहस्ते नखांकेऽर्ध चन्द्रे ।इन्दोरई अद्धेन्दुस्तत्सदृशत्वादद्धेन्दुः ।समेंऽशे अद्धं न वेति समासः ।अर्द्ध इन्दोरिति असमांऽशे तु जरत्यादिभिरिति समासः ।अतिप्रौढस्त्रीगुह्यांगुलियोजनं वात्सायनप्रसिद्धं ॥ ३१७ ॥
2.317 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गलहस्ते नखांके च यथा-अर्वेन्दुस्तेन मे दत्तस्तेनाहं ससि विह्वला ।अर्द्धचंद्रे यथा-तत्र व्यक्तं दृषदि चरणन्यासमद्धेन्दु मलेः ।अंगदस्तु वालिजे ।अंगं ददाति यति वा अंगदः ।वालिजो बालिपुत्रस्तत्र यथा-तदात्मज इहांगदः प्रहित एषतृतीयः काण्डःआस्पदं कृत्यपदयोरामोदो गंधहर्षयोः ।आक्रंदो दारुणे रणे सारावरूदिते नपे ॥ ३१९ ॥
2.319 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
क्षणदं तोये क्षणदो गणके क्षणदा निशि ।कपईः पार्वतीभर्तुर्जटाजूटे वराटके ॥ ३२० ॥
2.320 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ये (wrong syllable)
सौमित्रिणा ।अंगदं तु केयूरे स्यात् ।केयूरे बाहुभूषणे यथा ऐरावतास्फालनविश्लथं यः संघट्टयन्नंगदमंगदेन ।अंगदा याम्यदि ग्गजो ।दक्षिणदिक्वारणस्य वामनस्य पत्नी ॥ ३१८ ॥
2.318 · p. 60
metre not recognised
आस्पदं कृत्यपदयोः ।आसमन्तत्पदं आस्पदं ।वर्चस्कादित्वात् ।कृत्यं कार्य ।पदे स्थाने यथा- निसर्गभिन्नास्पदमेकसं स्थमस्मिन्द्वयं श्राश्च सरस्वती च ।आमोदो गंधहर्षयोः ।आमोदते आमोदनं वा आमोदः ।द्वयोर्यथा- सांद्रामोरे हृदयकमले भंगतामेति भक्तिः ।आक्रंदो दारुणे रुणे सारावरुदिते नृपे ।आक्रन्दति अति आक्रन्दनं आक्रन्द यति वा आक्रंदः ।दारुणे रणे यथा- आनंदे महति जहर्ष वीरवर्गः ।सारावे सशब्दे रूदिते यथा-उदितरुदितादं क्वापि क्वचित्कलगीतिकम् ।नृपः पाणिग्राहाक्रांतस्य विजिगीषो रक्षिता ।तत्र यथा-आकंदसंदीपितत्रयात्राः ॥ ३१९ ॥
2.319 · p. 60
metre not recognised
क्षण तोये ।क्षणं ददाति क्षणदं ।तोयं नीरं ।क्षणदो गणके ।गणको मौहत्तिक: ।क्षणदा निशि ।यथा-आरुह्य नार्यः क्षणदासु यस्यां नभोगता देव्य इव व्यराजन् ।कपर्दः पार्वतीभवुर्जटाजूठे वराटके ।कंशिरः पिपत्ति कपर्दः ।शा शपीति (उ० २३७) बहुवचनाद्दः ।के जले पईते वा ।पार्वतीभर्तुर्महेश्वरस्य जटाजू यथा-कपर्दे कूदते यस्य जाह्नवी वीचिहस्तकः ।वराटके यथा प्राप्ता काणकपर्दिकापि न मया तृष्णेऽधुना मुंच माम् ।अत्र(१४२)अनेकार्थसंग्रहः सटोक:कर्णादुः स्यात्कर्णपाश्युक्षिप्तिका कुमुदः कपो ।दिग्नागनागयोर्दैत्यविशेषे च सितोत्पले ॥ ३२१ ॥
2.321 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कुमुदा कुंभीगंभार्योः कुसीदं वृद्धिजीवने ।वृद्धया जीवे कौमुदस्तु कातिके कौमुदीन्दुभा ॥ ३२२ ॥
2.322 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 भी (wrong syllable)
हस्वः कपईः कपर्दि का ॥ ३२० ॥
2.320 · p. 60
कर्णांदु: स्यात्कर्णपाश्युत्क्षि प्तिका ।कर्णमंदति कर्णांदु: ।भृ सृ तृ त्सरीति बहुवचनादुः ।स्त्रियां ।कर्णपाशी कर्णलालिका ।उत्क्षिप्तिका कर्णाभरणं ।द्वयोर्यथा-सुवर्णकर्णाविलोलकर्णा ।कुमुदः कपौ ।दिग्नाग नागयोर्दैत्यविशेषे च सितोत्पले ।को पृथिव्यां कुत्सितं वा मोदते कुमुदः ।मूलविभुजादित्वात्कः ।काम्यते वा कुमुद बुदबुदादय इति साधुः ।सितोत्पले पुंक्लोबः ।अन्यत्र पुंसि ।कयौ सितोत्पले च यथा-कीतिः प्रवरसेनस्य प्रयाता कुमुदोज्वला ।दिग्नागे यथा--वामनः कुमुदोंजनः ।नागः सर्पविशेषः ।तत्र यथा-नागेन लौल्याकुमुदेन नूनमुपातमंतह दवतिना तत् ।दैत्य विशेषे यथा-जिगाय दैत्यं कुमुदं मुकुंदः ॥ ३२१ ॥
2.321 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कुमुदा कुंभीगंभार्योः ।द्वेऽपि ओषधी ।कुसोदं वृद्धिजीवने ।वृद्धया जीवे ।कुस्च श्लेषे दंत्यांतः ।कुस्थति कुसीदं ।कुसेरिदेदाविति किदोदः ।वृद्धया जीवे वायलिंगः ।वृद्धिजीवने यथा-कुसीद कृषिवाणिज्यैर्वैश्यवृत्तिरुदाहृता ।वृद्धया जीवे. यथा-कुसीदे नास्ति दाक्षिण्यं सलोभे नास्ति सौहृदम् ।दुर्जने नास्ति विश्वासो दारिद्रये नास्ति भोजनम् ।कौमुदस्तु कात्तिके ।कौमुद्यः संत्यत्र कौमुदः ।अभ्रादित्वादः ।यथा-मोदंते कौमुदे मासि गावः ।शावकसंकुलाः ।कौमुदींदुभा ।कुमुदानामियं कौमुदी ।इन्दोर्भा प्रभा तस्यां यथा-शशिना सह याति कौमुदी सह मेधेनकाण्ड:(१४३). ..... . . . .---------. -- -गोविन्दस्तु गवाध्यक्ष वासुदेवे बृहस्पतौ ।गोष्पदं गोखुरस्वभ्र गवां च गतिगोचरे ॥ ३२३ ॥
2.323 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 4 स्तु (wrong syllable)
जलदो मुस्तके मेघे जीवदो रिपुवैद्ययोः ।ग्रंथिपणे तमोनुत्तु शशिमार्तण्डवह्निषु ॥ ३२४ ॥
2.324 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 प (wrong syllable)
दारदो विषभेदे स्यात्यारदे हिंगुलेऽपि च ।दायादो सुतसपिंडौ *धनदो दातृगुहाको ॥ ३२ ॥
2.32 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
तडिद्विलीयते ॥ ३२२ ॥
2.322 · p. 60
गोविन्दस्तु गवाध्यक्षे वासुदेवे बहस्पतौ ।गां विन्दति गोविन्दः ।निगवादे नाम्नीति शः ।गवाध्यक्षे वासू देवे च यथा-गोविन्द तासु विहिता भवता यथार्था ।बृहस्पतौ यथा-आदिदेश स गोविन्दं दानवोच्छितये हरिः ।गोष्पदं गोखुरस्वभ्रे गवां च गतिगोचरे ।गोः पदं गोष्पदं ।वर्च स्कादित्वात्साधुः ।गोखुरश्वभ्रे यथा-ववर्ष मेघः किल गोष्पदप्रं ।गवां गतिगोचरे यथा-गोष्पदेषु विचरन्नपीयत ॥ ३२३ ॥
2.323 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
जलदो मुस्तके मेवे ।जलं दते जलदः ।मुस्तके मेधे नामत्वात् ।मेघे यथा-कुतो वारामोघं बत जलद मोघं वितरसि ।जोवदो रिपूवैद्ययोः ।ग्रंथिपणे ।जीवं द्यति ददाति वा जोवदः ।रिपौ वैद्ये च यथा-आयुश्चेद्रोगिणां न स्याज्जीवदो जीवदस्तदा ।ग्रंथिपर्ण गंधद्रव्यं ।तमोनुत्तु शशिमार्तण्डवह्निषु ।तमोऽव कारं नुदति तमोनुत् ।त्रिष्वपि यथा-तमोनुदासतमसं निरस्तं ॥ ३२४ ॥
2.324 · p. 60
metre not recognised
दारदो विषभेदे स्यात्पारदे हिंगुलेऽपि च ।दरत्सुदेशे भवो दारदः ।त्रिष्वपि यथा-सदारदं मईयति स्म वार्तिकः ।दायादो सुतसपिडौ ।दायं भागमादत्त दायादः ।दश्चाज्ञ… इति डः ।सुतः पुत्रः ।ययोरेकः पूर्वः सप्तमः पुरुषस्ताव न्योन्यस्य सपिंडौ ।गोत्रिणावित्यर्थः ।द्वयोर्यथा-दायादा धनमाह *मु० दोहदो गर्भलक्षणे ।अभिलाषे तथा गर्भ धनदो० ।अनेकार्थसंग्रहः सटीकःनलदा मास्यां नलदमुशीरमकरन्दयोः ।नर्मदा रेवानर्माल्योः निषादः श्वपचे स्वरे ॥ ३२६ ॥
2.326 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 स्यां (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 वा (wrong syllable)
निर्वादस्त्यक्तवादेऽपवादे च प्रमदो मुदि* ।प्रमदा स्त्री प्रसादोऽनुग्रहस्वास्थ्यप्रसत्तिषु ॥ ३२७ ॥
2.327 · p. 60
अनुष्टुप्
रन्ति तरसा यत्नेन संरक्षितम् ।धनदो दातृगुह्यकौ ।धनं ददाति धनदः ।दातरि वालिंगः ।द्वयोर्यथा-धनदोसि धना थिनाम् ॥ ३२५ ॥
2.325 · p. 60
metre not recognised
नलदा मांस्यां ।नलं धति नलदा ।अतो र इति डः ।मांसी गंधद्रव्यं ।नलदमुशीरमकरन्दयोः ।उशीरं वारिणीमूलं ।मकरंदो मधु ।नर्मदा रेवानर्माल्योः ।नर्म धति-ददाति वा नर्मदा ।रेवायां यथा-उद्देशोऽयं सरसकदलि श्रेणिशोभातिशायी ।कुंजोत्कर्षां कुरितरमणीविभ्रमो नर्मदायाः ।नर्माली नर्मसखी ।निषादः श्वपचे स्वरे ।निरीदति निषादः ।वा ज्वलादीति णः ।निषीदंति स्वरा अत्रेति वा ।व्यंजनाद्यन ।श्वपचे यथा - मा निषाद प्रतिष्ठास्त्वमगम: शास्वती समाः ।स्वरे स्वरविशेषे यथा-निषादः सर्वसंधिस्थो ललाटस्थस्तु घेवतः ॥ ३२६ ॥
2.326 · p. 60
metre not recognised
निर्वादस्त्यक्तवादेऽपवादे च ।र्गतो वादोऽस्य निर्वादः ।निर्वदनं वा ।त्यक्तवादे वायलिंगः ।- यथा-निर्वादा वादिनः कृताः ।अपवादोऽवर्णवादः ।तत्र :-खलु निर्वादकथायां वदितायत्खलु जनोऽपि स्यात् ।प्रमदोप्रमदनं प्रमदः ।सम्मदप्रमोदो हर्ष इत्यल् यथा-सृष्टा सितन विधिना निधना गुणानाम ।लोकत्रयों प्रमदकंदमयों विधातुं ।प्रमदा स्त्री ।प्रमाद्यति प्रमदा ।प्रकृष्टो मदोऽस्या इति वा ।यथा-प्रमदाः पतिवम॑गाः ।इति प्रतिपन्नं हि "मु मुदि मत्तके ।तृतीयः काण्डः(१४५)काव्यागे प्रह्लादस्तु निनावे दानवान्तरे ।प्रतिपत्त संवित्तिथौ प्रासादो राजमंदिरे ॥ ३२८ ॥
2.328 · p. 60
metre not recognised
देवतायतने चापि मर्यादा स्थितिसीमयोः ।माकंदः स्यात्सहकारे माकन्धामलकीफले ॥ ३२९ ॥
2.329 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ह (wrong syllable)
विचेतनैरपि ।प्रसादोऽनुग्रहस्वास्थ्यप्रसत्तिषु ।काव्यगुणे ।प्रसदनं प्रसीदत्यनेन वा प्रसादः ।अनुग्रहे यथा-तव प्रसादात्कुसुमायुधेऽपि ।स्वास्थ्ये यथा-गहनमपररात्रप्राप्तबुद्धिप्रसादाः ।कवय इव महीपाश्चिन्तयन्त्यर्थजातं ।प्रसत्तौ यथा-प्रसादे वर्तस्व प्रकटय मुदं संत्यज रूपम् ॥ ३२७ ॥
2.327 · p. 60
metre not recognised
काव्यगुणे यथा-शुष्कंधनाग्निवत् स्वच्छजलवत् सहसैव यः ।व्याप्नोत्यन्यत् प्रासादोसौ सर्वत्र विहितस्थितिः ।नैर्मल्येऽपि मंखः ।यथा-प्रसादमादर्श इवान्त रात्मनि ।प्रह्लादस्तु निनादे दानवान्तरे ।प्रह्लादनं प्रह्लादते वा प्रह्लादः ।दानवविशेषो हिरण्यकशिपोः पुत्रः ।प्रतिपत्सं वित्तिथौ ।प्रतिपदनं प्रतिपद्यते वा प्रतिपत् ।स्त्रियां ।संविदि यथा-ईति सम्यक्प्रतिपदात्त्वयेद्रियजयः कृतः ।तिथौ यथा प्रतिपत्पाठशीलस्य विद्येव तनुतां गता ।प्रासादो राजमंदिरे ।देवतायतने चापि ।प्रसीदंति नयनमनांसि अस्मिन्निति प्रासादः ।घञ्युपसर्गस्य बहुलमिति दीर्घः ।राजमंदिरे यथा-हर्षस्य सप्त भुवनप्रथितोरुकीर्तेः ।प्रासादपंक्तिरियमुच्छिखरा विभाति ॥ ३२८ ॥
2.328 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
देवतायतने यथा-प्रासादेषु त्रुटितशिखरस्वभ्रलब्धप्रवेशः ।प्रातः प्रातस्तुहिनसलिलै: शार्वरैः स्नापितानि ।मर्यादा स्थितिसी मयोः ।मर्येति सीमार्थेऽव्ययं ।मर्या ददाति मर्यादा ।स्थितौ यथा-आर्याः समर्यादमुदाहरन्तु ।सीमायां यथा मर्यादामभिभवन्ति जलनिधयः ।माकंदः स्यात्सहकारे ।माकन्दते(१४६)अनेकार्थसंग्रहः सटोकः****मुकुंदः पारवे रत्नविशेष गरुडध्वजे ।मेनादः केकिनिच्छागे मार्जारे वरदः पुनः ॥ ३३० ॥
2.330 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रसन्ने शान्तचित्ते च वरदा तु कुमारिका ।विशदः पांडुरे व्यक्ते शारदो वत्सरे नवे ॥ ३३१ ॥
2.331 · p. 60
अनुष्टुप्
शरद्भवे पोतमुद्गरशालिनेऽप्यथ शारदी ।सप्तपांबुपिपल्योः सुनंदा रोचनांगना ॥ ३३२ ॥
2.332 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
माकंदः ।यथा-माकन्दमंजरीपुंजपिंजरीकृतकाननः ।माकन्द्या मलकी फले ।माकन्द्याः फलं माकन्दी ।दोरथाणिन इति मयट् ।फल इति तस्य लुप् ।हरीतक्यादित्वात्स्त्रीत्वं गौरादित्वा ड्डीः ॥ ३२९ ॥
2.329 · p. 60
metre not recognised
मुकुंदः पारदे रत्नविशेष गरुडध्वजे ।मुंचति मुकुंदः ।मुचेडुः ।कुंदक कुंदाविति डुकन्दः ।त्रिष्वपि यथा मुकुंदो वंद्यते न कैः ।निधिविशेषेऽपि यथा-मुकुंदकुंदनीलाश्च चा स्वनिधयो न वा ।मेनादः केकिनिच्छागे मार्जारे ।मे इति नादोऽस्य मेनादः ।त्रिष्वपि यथा-मेनादनादं स निशम्य बाल: वरदः पुनः ।प्रसन्ने शान्तचित्ते च ।वरं ददाति वरदः ।वायलिंगः ॥ ३३० ॥
2.330 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रसन्नः कृतानुगृहः ।द्वयोर्यथा-वृणुते वरदः शंभूरस्मत्संक्रमितः ।वरदा तु कुमारिका ।वराय दीयते वरदा ।क्वचिदिति डः ।विशद: पांडुरे व्यक्ते ।विशीयते विशदः ।पांडुरे गणे पुंसि ।तद्वति व्यक्ती च वायलिंगः ।पांडुरे यथा-कुंदेंदुविशदं यशः ।व्यक्ते यथा -- हिमव्यपायाद्वि शदाधराणाम् ।शारदो वत्सरे नवे ।शरद्भवे पीतमुद्गर शालिनेपि ।शरदेव शारदः ।प्रज्ञादित्वादण् ।शरदि ऋतुविशेषे भव इति वा शारदः ।भर्तुसंध्यादिरिणित्यण् ।नवे शरद्भवे शालिने वायलिंगः ।वत्सरे यथा-निपतन्त्येव बालानामष्टमे शारदे रदाः ।नवे यथा- शारदैर्मृगमदैः प्रमदाभिः ॥ ३३१ ॥
2.331 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
तृतीयः काण्डः(१४७)जननी बाहुबलिनोऽप्यगाधोऽस्ताघरंध्रयोः ।अवधिः स्यादवधाने कालसीमबिलेष्वपि ॥ ३३ ॥
2.33 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 व (wrong syllable)
आनद्धं बद्धमुरजाधाविद्धः क्षिप्तवत्रयोः ।आबंधो भूषणे प्रेम्णि बंधेऽथोत्सेध उच्छ्रये ॥ ३३४ ॥
2.334 · p. 60
अनुष्टुप्
शरद्धवे यथा-आतपत्रीभवत्येते क्षणं शारदवारिदाः ।शालीनो ऽधष्टः ।अथ शारदी सप्तपर्णांबुपिपल्योः ।सप्तपर्णा वृक्षभेदः ।अंबुपिप्पली जलपिप्पली ।मंखस्तु त्रिष्वधृष्ट नवे शुद्धौ शारदोऽपि शरद्भवे ।अस्त्री संवत्सरे सप्तपूर्णीव शारदी पुनः ।लांगली शारदादेवी ।तत्र देव्यां यथा-शारदां शारदांभोदसितां हंसासनां नुमः ।सुनंदा रोचनांगना ।जननी बाहुबलिनोपि ।सुष्टु नंदति सुनन्दा ।रोचना रागद्रव्यं ।अंगना स्त्री ॥ ३३२ ॥
2.332 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
बाहुबलिन आदिनाथपुत्रस्य जनन्यां यथा-वनेचरान् गिरिवरान् दुर्मदान् स्वापदान्यपि ।द्राक् खंजीभवतः पश्यत्सुनंदानंदनाज्ञया ।अथ धान्ता: ।अगाधोऽस्ताघरंध्रयोः ।न गाधते अगाधः ।अस्ताघे वाच्यलिंगः ।अस्ताघेऽलब्धमध्ये यथा-कियद्गाधम गाधं वा गज पृच्छसरः सखे ।रंध्रे यथा-दुष्टांधतमसाक्रांतादगाधान्मां समुद्धर ।अवधि: स्यादवधाने कालसीमविलेष्वपि ।अवधीयतेऽसौ अवधानं वा अवधिः ।उपसर्गादः किरिति (५ । ३ । ८७) किः ।पुंसि ।चतुर्वर्थेषु काले सीम्नि च यथा-शेषान्मासान्गम नदिवसस्थापितस्यावधेळ विन्यस्यंती भुवि गणनया देहलो दत्तपुष्पैः ॥ ३३३ ॥
2.333 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
आनद्धं बद्धमुरजादि ।आनह्यते स्म आनद्धं ।बद्धे वालिगः ।तत्र यथा-भुजंगमानद्धजटाकलापम् ।मुरजादौ यथा-ततं वीणादिकं वाद्यमानद्धमुरजादिकम् ।आविद्धः क्षिप्तवत्रयोः ।आविध्यते स्म आविद्धः ।वायलिगः ।क्षिप्ते(१४८)अनेकार्थसंग्रह सटीकःसंहननेऽप्युपाधिस्तु धर्मध्याने विशेषणे ।कुटुंबव्यापते छद्मन्युपधिव्याजचक्रयोः ॥ ३३५ ॥
2.335 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 न (wrong syllable)
कबन्धं तुंडे रुंडेऽप्स कबन्धो राहुरक्षसोः ।दुविधो दुर्जने निःस्वे न्यग्रोधो बटपादपे ॥ ३६६ ॥
2.366 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 डे (wrong syllable)
यथा-पयोधिमाविद्धचलज्जलाविलम् ।विलंध्य लंकां निकषा हनिष्यति ।वके यथा-आविद्धवलितजधनं ।आबंधो भूषणे प्रेम्णि बंधे ।आबध्यतेऽसौ अनेन वा आबंधनं इति वा आबंधः ।भूषणे यथा-प्रभ्रष्टैः सरभसमभसोऽवगाहक्रीडाभि विदलितयूथिकापिशांगैः ।आबंधैः सरसिहिरण्मयैर्वधूनामौर्वाग्नि द्युतिशकलैरिव व्यराजि ।प्रेम्णि यथा-पुत्रदारनिराबंधः ।बंधे यथा- प्रेमाबंधविवर्धिताधिकरसा प्रीतिस्तु या सा त्वयि ।अथोत्सेध उच्छ्रये ।संहननेऽपि ।उत्सेधनं उर्ध्वं सिध्यत्यनेन वा उत्सेधः ।पुंक्लीबः ।उच्छ्रये यथा-बबन्ध बालारुणबभ्रुवल्कलं पयोधरोत्सेधविसीर्णसंहति ॥ ३ ४ ॥
2.1767 · p. 60
प्रहर्षिणीmetre not read in every line
संहनने शरीरे यथा स्थूलोत्सेधव्यवहितरथस्यात्मनः कुंभकर्णः ।उपाधिस्तु धर्मध्याने विशेषणे ।कुटुंबव्यापृतेच्छद्मनि ।उपाधीयते उपाधिः ।चतुर्वर्थेषु पुंसि ।धर्मध्याने यथा-विनोपाधेः शास्त्रं तृणतुषबुसप्रख्यमधुना विशेषणे यथा-उपाधिरहितः सोऽपि स्फटिको न विराजते ।कुटुंबव्यापृते यथा-उपाधिचिंते विविधविधिभिर्बाधवजनाः ।छद्मनि यथा-चिद्रूपानंदमयो निःशेषोपाधिवजित: शुद्धः ।उपधि याजचक्रयोः ।उपधीयते उपधिः ।पुंसि ।व्याजे यथा-- अरिषु हि विजयार्थिनः क्षितीशा न विदधति सोपधिसंघिदूषणानि ।चक्रं रथांग ॥ ३३५ ॥
2.335 · p. 60
metre not recognised
कबंधं तुंडे रुन्डेऽप्सु ।कवते कूयते वा कबंध ।कोरंध इति (उ० २५७) अंधः ।कस्य शिरसोतृतीयः काण्डः(१४९)शम्यां व्यामे न्यग्रोधी तु मोहनाख्योषधीभिदि ।वृषपयाँ निषधस्तु कठिने पर्वते स्वरे ॥ ३३७ ॥
2.337 · p. 60
metre not recognised
देशतद्राजयोश्चापि निरोधो नाशरोधयोः ।प्रसिद्धो भूषिते ख्याते प्रणिधिर्याचने चरे ॥ ३३८ ॥
2.338 · p. 60
अनुष्टुप्
बंधोऽत्रेति वा केन बंध्यं वा पृषोदरादित्वात् ।रुन्डे पुंक्लीबः ।शेषयो: क्लीबे ।रुन्डं अपशीर्ष वपुः ।तत्र तुडे च यथा त्वदर्थीयक्रव्यात्कपिकुलकबंधव्यतिकरैः ।करालेयं भूमि वन मयमद्यापि तनुते ।अप्सु यथा-कबंधसंबन्धविवृद्धपादपं ।कबंधो राहुरक्षसोः ।राही यथा-कबंधो बाधते विधुम् ।रक्षसि यथा बनितशापस्य कबन्धस्योपदेशतः ।दुविधो दुर्जने निःस्वे ।दुष्टा विधा क्रिया भोजनपिंडो वाऽस्य दुविधः ।वायलिंगः ।दुर्जने यथा-दुविधेषु विनयो न शोभते ।निःस्वे यथा-विविनक्ति न बुद्धिर्विधः स्वयमेव स्वहितं पृथग्जनः ।न्यग्रोधो वटपादपे ।शम्यां व्यामे ।न्यक्रोहति न्यग्रोध: ।लिहायचि वीरुत्न्यग्रोधा विति (४ ।१ ।१२१) साधुः ।न्यक्रुणद्धि वा ।वटपादपे यथा न्यग्नोधे फलशालिनि स्फुटरसं किंचित्फलं पच्यते ॥ ३३६ ॥
2.336 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शमी वृक्षभेदः ।व्यामस्तिर्यप्रसारितबाह्वन्तरं ।तत्र यथा न्यग्रोधमेयचतुरस्रनितंबबिंबा ।न्यग्रोधी तु मोहनाख्यौषधीभिदि ।वृषपर्यो ।गौरादित्वाड्डी: ।वृषपर्णी आखुपर्णी ।निषवस्तु कठिने पर्वते स्वरे ।देशतद्राजयोश्चापि ।निष्यति निषधः ।नेः स्यतेरधक् (उ० २५२) कठिने वायलिंगः ।तत्र यथा- निषिद्धं निषधं वचः ।स्वरो निषधाख्यः ।तत्र यथा-धवतो निषधः ।सप्ततंत्री कंठोद्भवा: स्वराः ।पर्वते देशे तद्राजे च यथा स नैषधस्यार्थपतेः सुतायामुत्पादयामास निषिद्धशत्रु: ।अनूनसारं निषधान्नगेंद्रात्पुत्रं यमाहुनिषधाख्यमेव ॥ ३३७ ॥
2.337 · p. 60
metre not recognised
निरोधो(१५०)अनेकार्थसंग्रहः सटीकःपरिधि यज्ञियतरोः शाखायामुपसूर्यके ।मागधो मगधोद्ध ते शुक्लजीरकबंदिनोः ॥ ३३९ ॥
2.339 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 धि (wrong syllable); pāda 3, syllable 7 द्ध (wrong syllable)
वैश्यतः क्षशियापुत्रे मागधी तु स्यात्पिप्पली ।यूथीभाषाविशेषश्च विबुधः पंडिते स्वरे ॥ ३४० ॥
2.340 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 स्या (wrong syllable)
नाशरोधयोः ।निरोधनं निरोधः ।नाशे यथा- स्थितिसर्ग निरोधकारिणा भवता विश्वजनीनमीदृशं ।रोधे यथा-अन्त श्चराणां मस्तां निरोधात् निवातनिष्कपमिव प्रदीपम् ।प्रसिद्धो भूषिते ख्याते ।प्रसिध्यते प्रसिध्यति स्म वा प्रसिद्धः ।वालिंगः ।द्वयोर्यथा-यथा प्रसिद्धर्मधुरं सरोरुहे जटाभिरप्येवमभूत्तदाननम् ।प्रणिधिर्याचने चरे ।प्रणिधानं प्रणिधीयते वा प्रणिधिः ।पुंसि ।याचने यथा-प्रणिधिवशादुपजातसत्प्रभावः ।चरे यथा-श्रुतं मया मत्प्रणिधिः सवर्यः ।प्रणिधानेऽपि ॥ ३३८ ॥
2.338 · p. 60
वियोगिनीmetre not read in every line
परिधि यज्ञियतरोः शाखायामुपसूर्यके ।परितोऽग्नेश्चतुर्दिक्त्वं धीयते दर्भास्तरणवत् परिधिः ।परिधीयते सूर्यादिरनेन वा ।पुंसि ।यज्ञियो यज्ञार्हस्त रूस्तस्य शाखा ।तत्र यदाह-बहुप्रमाणाः परिधेरच्छिन्नाग्रोऽतिपत्रल: ।उपसूर्यके सूर्यपरिवेषे यथा-परिधि मुक्त इबाहिमदीधितिः ।चक्रप्रांतेऽपि ।मागधो मगधोद्भ ते शुक्लजीरकबंदिनोः ।वैश्यतः क्षत्रियापुत्रे ।मगधेषु भवो मागधः ।मगध्यति मगधः ।ततः स्वार्थेऽणि वा मागधः ।मगधोद्भ ते वायलिंगः ।तत्र यथा-न मे हिया शंसति किंचिदीप्सितं ।स्पृहावतो वस्तुषु केषु मागधी ।बंदिनि यथा-प्रणिजगदुरकाकि श्रावकस्निग्धकंठाः ।परिणतिमिति रार्मागधा माधवाय ॥ ३३९ ॥
2.339 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 द्भ (wrong syllable)
वैश्यतः क्षत्रियापुत्रे यथा-सूतमागधबंदिभिः ।मागधी तु स्यापिप्पली ।यूथी भाषाविशेषश्च ।पिप्पली कणा ।यूथीतृतीयः काण्ड:(१५१)~-~Aविसन्धोऽनुद्भटे शान्ते विश्वस्तात्यर्थयोरपि ।विवधो वीवो भारे पर्याहाराध्वनोरपि ॥ ३४१ ॥
2.341 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: Anearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 वी (syllables merged)
संबाधः संकटे योनौ संरोधः क्षेपरोधयोः ।संनद्धो मिते व्यूढे समाधिः स्यात्समर्थने ॥ ३४२ ॥
2.342 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 1 सं (syllables merged)
पुष्पलता ।भाषाविशेषे यथा- एकरूपा हि भगवतोऽर्धमागधी भाषा वारिदविमुक्तवारिवदाश्रयानुरूपतया परिणमति ।विबुधः पंडिते सूरे ।विबुध्यते विबुधः ।पंडिते वायलिंगः ।द्वयोर्यथा जयत्यन्य स कोप्यध्वा भारत्याः खमिवाखिलः ।क्षण्णोऽपि विबुधैर्बा विभात्यक्षुण्ण एव यः ॥ ३४० ॥
2.340 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
विस्रब्धोऽनुद्भटे शान्ते विश्वस्ता त्यर्थयोरपि ।विस्रभते स्म विस्रब्धः ।वायलिंगः ।विश्वस्ते यथा- विस्रब्धः क्रियतां वराहपतिभिर्मुस्ताक्षितिः पल्वले ।अत्यर्थे यथा-विस्रब्धं परिचुंब्य जातपुलकामालोक्य गंडस्थलीम् ।विवधो वीवधो भारे पर्याहाराध्वनोरपि ।विवध्यते विवधः ।धज्युपसर्गस्य बहुलमिति दीर्घत्वे वीवधः ।विविधो वधोऽस्येति वा ।पर्याहारतृणजलानादीनामन्यत आनयनं ।भारे यथा वहन्ति वीवधं मू ।न शास्त्रं जिहक्या जडाः ।पर्याहारे ध्वनि च यथा-निरुद्धवीवधासारप्रसारांगा इव व्रजम् ।एवं विवाधोऽपि ॥ ३४१ ॥
2.341 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
संबाधः संकटे योनौ ।संबाधते संवाधः ।सम्यक बाधोऽत्रेति वा ।संकटे वायलिंगः ।द्वयोर्यथा-करिहस्तेन संबाधे प्रविश्यांतविलोडिते ।उपसर्पन्ध्वजः पुंसः ।साधनान्त विराजते ।संरोधः क्षेपरोधयोः ।संरोधन संरोधः क्षेपे यथा योधसंरोधदुर्धर्षः ।रोधे यथा-अंभसामोघसंरोधः प्रतीप ममनादिव ।संनद्धो वमिते व्यूढे ।संनद्यति स्म संनद्धः ।वायलिंगः ।बमिते यथा-संनद्ध इव केसरी ।व्यूढं विपुलम् ।(१५२)अनेकार्थसंग्रहः सटीकःचित्तकाग्र्यनियमयोनेि संन्निधिरंतिके ।प्रत्यक्षे चाथ संसिद्धिः सम्यसिद्धिस्वभावयोः ॥ ३४३ ॥
2.343 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: र्यनियमयोनेि संन्नnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 ग्र्य (wrong syllable)
अयनं पथिगेहेऽर्कस्योदग्दक्षिणतो गतौ ।अम्लानस्त्वमले किटीभेदेऽर्जुनं तृणे सिते ॥ ३४४ ॥
2.344 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
समाधिः स्यात्समर्थने ।चित्तैकाग्र्यनियमयोमौंने ।समाधान समाधीयते मनोऽस्मिन्वा समाधिः ।पुंसि ।समर्थनं चोद्यपरिहार उत्तरमिति यावत् ।यथा-अयं त्वदुक्ते तव पूर्वपक्षे समाधि राधीयत एष साधुः ॥ ३४२ ॥
2.342 · p. 60
metre not recognised
चित्तैकाग्र्ये यथा-सा भूधराणा मधिपेन तस्यां समाधिमत्यां उदपादि भव्या ।नियमे यथा यदा फलं पूर्वतपः समाधिना न तावता लभ्यममस्त मानिनी ।मुनेर्भावः कर्म चा मौनं ध्यानवचनाभावादि ।तत्र यथा आत्मेश्वराणां न हि जातु विघ्नाः ।समाधिभेदप्रभवा भवन्ति ।संनिधिरंतिके प्रत्यक्षे च ।संनिधोयते सन्निधिः ।पुंसि ।अंतिके यथा-वीतविघ्नमनधेन भाविता संनिधिस्तव मुखेन मेऽधुना ।प्रत्यक्षे यथा-यातः सन्निधिमस्य तीव्रतपसा देवो भवानीपतिः ।अथ संसिद्धिः सम्यसिद्धिस्वभावयोः ।सम्यक् सेधनं संसिद्धिः ।स्त्रियां क्तिः ।सम्यसिद्धो यथा-संसिद्धिसिद्धविभवाः मुनयः प्रयाताः ।स्वभावे यथा-संसिद्धिरेषा सुजनस्य नित्यं परोपकारेषु हि यः प्रयत्नः ।॥ ३४३ ॥
2.343 · p. 60
वंशस्थम्two metres in one verse
अथ नान्ताः अयनं पथिगेहेऽर्कस्यो दग्दक्षिणतो गतौं ।अयंतेऽम्मिन्निति अयनं ।पथिगेहे यथा- कि वा मृगा मृगपतेरयनेष्वयंते ।अर्कस्योदग्गतौ यथा-गंगायां च दिवा भूमावतीते चोत्तरायणे ।दक्षिणगतौ यया-अगस्तिचिह्ना दयनाः समीपं ।दिगुत्तरा भास्वति संनिवृत्ते ।अम्लानस्त्वमले किटीभेदे ।न म्लायति स्म अम्लानः ।क्तव्यंजनान्तस्थेति नत्वं ।तृतीयः काण्ड:(१५३)नेत्ररोगेऽर्जुनपार्थे हैहये केकोनि द्रुमे ।मातुरेकसुते चार्जुन्युषा गोः कुट्टनी सरित् ॥ ३४५ ॥
2.345 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अंगनं प्रांगणे याने प्यंगना तु नितंबिनी ।स्यादपानं गुदेऽपानस्तद्वायावंजनं मसौ ॥ ३४६ ॥
2.346 · p. 60
अनुष्टुप्
अम्ले वायलिंगः ।तत्र यथा-अम्लानमुखपंकजाः ।किटीभेदो वर्णतरूस्तत्र यथा-ये चत्वारो दिनकरकुलक्षत्रसंतानमल्लीमाला म्लानस्तवकरुचिरा जज्ञिरे राजपुत्राः ।अर्जुनं तृणे सिते ।नेत्ररोगे ।अय॑तेऽर्जुनः ।यम्यजीत्युनः ।(उ० २८८) सिते गुणे पुंसि ।तद्वति वायलिंगः ।तृणे यथा-सोमं यदि न वंदेयुः पूतोकानभिषुणुयुः ।यदि पूतीकान्न लभेयुरर्जुनो न्यभिषुणुयुः ।सिते शुभ्रे यथा-पिशंगमौंजीयुजमर्जुनच्छविम् ॥ ३४४ ॥
2.344 · p. 60
metre not recognised
अर्जुनं पार्थे हैहये केकीनि द्रुमे ।मातुरेकसुते च ।पार्थे यथा-कोदंडं यस्य गांडीवं स्पर्धते कस्तमर्जुनम् ।हैहये यथा स्मरसि यदर्जुनः कार्तवीर्यः ।केकी मयूरः ।द्रुमः ककुभाख्यः ।तत्र यथा-उत्फलार्जुन सर्व वासितमरुत् ।मातुर्जनन्या एक एव सुतः सोऽर्जुन इत्यभिधीयते ।अर्जुन्युषा गौः कुट्टनी सरित् ।उषा रात्रिः ।गवि यथा- आस्ते पुजितमर्जुनीकुलमपस्तं वेपला शोषरे ।कुट्टनी शभली ।सरित् करतोयाख्या नदी ॥ ३४५ ॥
2.345 · p. 60
metre not recognised
अगनं प्रांगणे यानेऽपि ।अगति अस्मिन् अंग्यते वा अंगनं ।अनट् ।प्रांगणे यथा-अनंगांगनमंगनाः ।यानं गमनं ।अंगना तु नितम्बिनी ।प्रशस्तमंगमस्त्यस्याः अंगना ।नांगादेरिति नः ।यथा--प्रायेणेते रमणविरहेष्वंगनानां विनोदाः ।स्यादपानं गुदे ।अपातीत्यनेन अपानं ।व्यंजनाद्यञ् ।अपावृत्यनीयते वा क्वचिदिति डः ।यथा-संकोच्यापानरंध्रे हुतवहसदृशं तंतु(१५४)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःरसांजनेऽक्तौ सौवीरेथांजनो दिग्मतंगजे ।अंजना तु हनुमन्मातयंजनी लेप्ययोषिति ॥ ३४७ ॥
2.347 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
अवनं रक्षणप्रीत्योरयंमा पितृदेवते ।तरणौ सूर्यभक्तायांमशनिवज्रविद्युतोः ॥ ३४८ ॥
2.348 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 नि (wrong syllable)
अरनिः कुपरे पाणौ सप्तकोष्टततांगुलौ ।आसनं विष्टरे हस्तिस्कन्धे यात्रानिवर्तने ॥ ३४९ ॥
2.349 · p. 60
अनुष्टुप्
वत्सूक्ष्मरूपम् ।अपानस्तु तद्वायौ ।यथा-अपानपवनोमन्या पृष्ट पृष्टांतपाष्णिगः ।अंजनं मसौ ।रसांजनेक्तो सौवीरे ।अज्यतेऽने नाक्षिअनक्ति वा अंजनं ।मसौ कज्जले यथा-वसानमेणाजिनमंजन धुति ॥ ३४६ ॥
2.346 · p. 60
metre not recognised
रसांजनमंजनविशेषः ।अत्तिर्धात्वर्थमात्र ।तत्र यथा-मान्यः सैष मुनिः निरंजनमनाः ।सौवीरं धातुविशेषः ।अंजनो दिग्मतंगजे दिग्मतंगजे पश्चिमाशागजे ।यथा-अंजनजनितविका राधरेव दृष्टिर्न ते रम्या ।अंजना तु हनुमन्मातरि ।अनक्ति अंजना ।नंद्यादि अने आप् ।यथा-अंजनामगमद्वायुः ।अंजनो लेप्ययोषिति ।कर्तर्यनटि डीः ।रंजितः पुंजितः श्रीभिरंजनी भिर्जनीजनः ॥ ३४८ ॥
2.348 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अवनं रक्षणप्रीत्योः ।अव्यते अवनं ।द्वयोर्यथा -- समुद्रकावेरवनेः कृतावनः ।अर्यमा पितृदैवते ।तरणौ सूर्य भक्तायां ।अरीनामयति अर्यमा ।श्वन्मातरिश्वन्निति (उ० ९०२) इति साधुः ।पितर एव दैवते पितृदैवतं ।तरणौ यथा-प्रोषितार्यमणं मेरोरंधकारस्तटीमिव ।सूर्यभक्ता ओषधिः ।अशनिवज्रविद्युतोः ।अश्नुतेऽशनिः ।शदिवृत्यमीत्यनिः ।स्त्रीपुंसः ।वज्र यथा- जहार चान्येन मयूरपक्षिणा शरेण शक्रस्य महाशनिध्वजम् ।विद्युति यथा-अशनेरमृतस्य चोभयोर्वशिनश्चां बुधराश्च योनयः ।करकेऽपि ॥ ३४८ ॥
2.348 · p. 60
वंशस्थम्metre not read in every line
अरनिः कुपरे पाणौतृतीयः काण्डःआसनो जीवकतरावासनी पण्यवीथिका ।आपन्नः सापदि प्राप्तेऽप्यादानं वाजिभूषणे ॥ ३५० ॥
2.350 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
ग्रहणेऽथोत्थानं सैन्ये पौरुषे युधि पुस्तके ।उद्यमोद्गमहर्षेषु वास्त्वतेङ्गनचैत्ययोः ॥ ३५१ ॥
2.351 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 त्था (wrong syllable)
सप्रकोष्टततांगुली ।इयति अरनिः ।स्त्रीपुंसः ।कुपरे बाहुमध्य संधौ यथा- छिन्नास्त्राः प्रहरंत्यरनिभिरपि क्रुद्धा हि योधा युधि ।सप्रकोष्ठततांगुलौ पाणौ यथा-अरनिमात्रीमपि नो भुवं ददौ ।आसनं विष्टरे हस्तिस्कन्धे यात्रानिवर्त्तने ।आस्यतेऽस्मिन् आसना वा आसनं ।विष्टरे पुंक्लीबः ।तत्र यथा-स्वहस्तदत्ते मुनिमासने मुनिश्चिरंतनस्तावदभित्यवीविशत् ।हस्तिस्कंधे यथा-आसनास्कालनव्यग्रकरः संग्रामभूमिषु ।यात्रा विजि गीषोः शत्रु प्रति यानं ।तस्या निवर्तने यथा -- क्षीणस्यैव क्रमशो दैवात् पूर्वकृतेन वा मित्रस्य चानुरोधेन द्विविधं स्मृत मासनम् ॥ ३४९ ॥
2.349 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
आसनो जोवकतरौ ।जोवकतरुवृक्षविशेषः ।आसनी पण्यवीथिका ।पण्यवीथिका पणिः ।आपन्नः सापदि प्राप्तेऽपि ।आपद्यते स्म आपन्नः ।वायलिंगः ।सापदि यथा आपन्नातिप्रशमनफलाः संपदो ह्यत्तमानाम् ।प्राप्ते यथा आपनपन्नगविषोपशमः कुमारः ! आदानं वाजिभूषणे ।ग्रहणे ।आदीयते आदानं ।वाजिभूषणे यथा-आदानसंदानितकंधरानः ।ग्रहणे यथा-आदानं हि विसर्गाय पुंसां वारिमुचामिव ॥ ३५० ॥
2.350 · p. 60
metre not recognised
उत्थानं सैन्ये पौरुषे युधि पुस्तके ।उद्यमोद्गमहर्षेषु वास्त्वं तेंऽगनचैत्ययोः ।मलोत्सर्गेऽपि ।उत्थीयतेऽनेन अस्मिन्बा उत्थान ।एकादशस्वर्थेषु ।सैन्ये पौरुषे युधि हर्षे च यथा-उत्थाना तु गतो जिगाय दिवसः कश्चित्स सर्वादिशः ।पुस्तकं लिखिप्तअनेकार्थसंग्रहः सटोकःमलोत्सर्गप्यथोत्तान: सुप्तोन्मुखगभोरयोः ।उद्यानं स्यान्निःसरणे वनभेदे प्रयोजने ॥ ३५२ ॥
2.352 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
उद्धानमुद्गमे चुल्ल्यामुदानः पवनांतरे ।सर्पभिद्युदरावतें कमनोशोकपादपे ॥ ३५३ ॥
2.353 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 व (wrong syllable)