All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (24/30)
शिपिविष्टस्तु खल्वाटे दुश्चर्मणि पिनाकिनि ।शिपिश्चर्मविष्टं दोषव्याप्तमस्य शिपिविष्टः ।शिबिर्नाम राजा स मूर्द्धनि पिष्टोऽस्य सदस्थिवहनादिति वा पृषोदरादित्वात् ।दुश्चर्मा निश्चमानशिश्नः विष्णावपि ।विष्णुपिनाकिनो यथा-शिष्टानां शिपिविष्ट विष्टपपते भूयात् स्वमिष्ट प्रदः ।श्रुतिकटः प्रायश्चित्ते प्रांचलोहभुजङ्गयोः ।श्रुति शास्त्र कण वा कटतिचतुर्थः काण्डः श्रुतिकटः प्रायश्चित्ते प्रांचलोहसुजङ्गयोः ।कलकण्ठः पिके पारापते हंसे कलध्वनौ ॥ ६६ ॥
2.66 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कालकण्ठनीलकण्ठौ पोतसारे महेश्वरे ।दात्यहे ग्रामचटके खञ्जरीटे शिखावले ॥ ६७ ॥
2.67 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 ण्ठ (wrong syllable)
कालपृष्ठन्तु कोदण्डमात्रके कर्णधन्वनि ।कालपृष्ठो मृगभेदे कङ्के दन्तशठः पुनः ॥ ६८ ॥
2.68 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ग (wrong syllable)
जम्बीरे नागरले च कर्मरङ्गकपित्थयोः ।पुतिकाष्ठन्तु सरले देवदारुतु मेऽपि च ॥ ६९ ॥
2.69 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 र (wrong syllable)
अनुगच्छति आवृणाति वा श्रुतिकटः ।प्रायश्चित्तं पापशोधनमुपवासादि ।प्राश्चलोहं लोहविशेषः ।भुजङ्गः सप्पे ।अथ ठान्ताः ।कलकण्ठ: पिके पारापते हंसे कलध्वनौ ।कलो मधुरकण्ठः स्वगेऽस्य कलकण्ठः ।पिके पारायने च यथा--प्रियतमावदनेन्दुविलोकितैर मुहितः कलकण्ठयुवा न कः प्रति मुहुः प्रतिगत्य नभस्तलाद्वलति याति वलत्यथ यात्यथ ।कलध्वनौ वायलिङ्गः ।तत्र यथा--कलयति कलकण्ठः पञ्चमं गगराजम् ॥ ६६ ॥
2.66 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
कालकण्ठनीलकण्ठी पीतसारे महेश्वरे ।दात्युहे ग्रामचटके खञ्जरीटे शिखावळे ।कालो नीलश्च कण्ठोऽस्य कालकण्ठः नीलकण्ठः ।पोतसारो वृक्षः ।महेश्वरे यथा जयन्ति नीलकण्ठस्य नीलाः कण्ठे महाहयः ।शिखावले मयूरे यथा-यामध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठः सुहृदः ।एवं कालकण्ठोऽपि ॥ ६७ ॥
2.67 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कालपृष्ठन्तु कोदण्डमात्रके कर्णधन्वनि ।काल: पृष्ठेऽस्य कालं पृष्ठमस्ति वा कालपृष्ठम् ।कर्णधन्वनि यथा-कर्णे करान्दोलितकालपृष्ठे तिष्ठेटपृष्ठगणः कुतोऽग्रे ।काल पृष्ठो मृगभेदे कङ्के ।कङ्कः पक्षी ।दन्तशठः पुनः ।जम्बीरे नागरले च कर्मरङ्गकपित्थयोः ।दन्तेषु शठोऽम्लत्वात् दन्तशठः चत्वारो वृक्षाः ॥ ६ ॥
2.6 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रतिकाष्ठन्तु सरलो देवदारुद्र मेऽपि च ।पति उप्रगन्धं काष्ठमस्य पूतिका- ष्टम् ।सरलो वृक्षः ॥ ६९ ॥
2.2768 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पत्रकण्ठः खंजरीटे द्विजन्मनि कपोतके ।सूत्रं सुत्राकृतिरुपवीतं वा कण्ठऽस्य सूत्रकण्ठः ।द्विजन्मनि यथा-किं पाठकअनेकार्थसंग्रहः सटीक :: द्वितीयो विभागः सूत्रकण्ठः खंजरीटे द्विजन्मनि कपोतके ।हारिकण्ठो हारयुक्तकण्ठे परभृतेऽपि च ॥ ७ ॥
2.7 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
अपो गण्डोऽतिभीरौ स्याच्छिंशुकाविकलाङ्गयोः ।चक्रवाई गणे चक्रवाडोऽद्रौ चक्रवालवत् ॥ ७१ ॥
2.2770 · p. 60
अनुष्टुप्
जलरुण्डः पयोरेणौ जलावते भुजङ्गमे ।देवताडो घोषकेऽग्नौ राहो वातखुडा पुनः ॥ ७२ ॥
2.2771 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 व (wrong syllable)
वात्यायां पिच्छिले स्फोटे वामायां वातशोणिते ।अध्यारूढः समारूढेऽभ्यधिकेऽङ्गारिणी पुनः [१७३ ।कुण्ठैः शठसूत्रकण्ठः ।हारिकण्ठो हारयुक्तकण्ठे परभृतेऽपि च ॥ ७ ॥
2.7 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
हारी हारवान् मनोहरों वा कण्ठो गलः स्वरो वा यस्य हरिकण्ठः ।हारयुक्त कण्ठे वायलिङ्गः ।अथ डान्ता: ।अपो गण्डोऽतिभीरौ स्याच्छिंशुका वि कलाइयोः ।प्यते पूगोगादिरित्यण्डेऽपोगण्डो विकलाङ्गस्तत्महशाऽपोगण्डः ।नजत्रे सादृश्ये ।पोगण्डविपरीतो वा ।अतिभोराबविकलाङ्गे च वाध्यलिङ्गः ।चक्रघाडं गणे ।चक्रेण वाडते चक्रवाडम् ।लत्वे चक्रवालमपि ।यथा-नागाई मोक्तुमिच्छोः शयनमुरुफणा चक्रवालोपधानम् ।चक्रवाडोऽद्रौ चक्रवालवत् ॥ १ ॥
2.1 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अदिलोंकालो काख्यस्तत्र यथा-ध्रुवं पतति पंक्तिकंधरकबन्धपीडा भरात् निजाबनमनक्रमोन्नमित चक्रवालाचलम् ॥ ७१ ॥
2.71 · p. 60
जलरुण्डः पयोरेणौ जलावले भुजङ्गमे ।जलं रुणद्धि जलरुण्डः ।पिचण्ड दित्वात्साधुः ।जई रुण्डमस्यति वा ।देवताडो घोषकेऽग्नौ राहो ।देवः प्रधानमूतस्ताडो देवताडः ।देवता अण्डति उपछन्ति अत्रेति वा ।देवान् ताडयति वा ।घोषको वृक्षः ।वातखुडा पुनः ।वात्यायां पिच्छिले स्फोटेवामायां बातशोणिते ।बातेन ख' इति प्रतिहन्यते वातखुडा ।पृषोदरादित्वात् ॥ ७२ ॥
2.72 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पिच्छिलः स्फोटः पिच्छिला स्फोटिका ।वामा स्त्री ।सर्वेषु पुमीत्यन्यः ।अथ ढान्ताः ।अध्यारूढः समारुढेऽभ्यधिके ।अध्यारोहतेः कर्तरि कर्मणि व क्ते अध्यारुतः ।वायलिङ्गः ।समारूढे यथा अभ्यासढे सुरपरिबृढे स्कन्धमैगवणस्य ।अथ णान्ताः ।अङ्गारिणी पुनः ।तृतीयः काण्डः भास्करत्यक्तदिकुल्योराथर्वणः पुरोधसि ।अथर्वणज्ञब्राह्मणे चाप्यारोहणं प्ररोहणे ॥ ७४ ॥
2.74 · p. 60
metre not recognised
समारोहे सोपाने च स्यादुद्धरणमुन्नये ।भुक्तोज्झितोन्मूलनयोरुक्षेपणमुदश्चनम् ॥ ७५ ॥
2.2777 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 सो (wrong syllable)
व्यञ्जनं धान्यमलनं वस्तु कामगुणो रतौ ।विषयाभोगयोश्चापि कार्षापण स्तु कार्षिके ॥ ७६ ॥
2.76 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 प (wrong syllable)
भास्करत्यक्तदिकल्ल्योः ।अङ्गाग: मन्त्यस्यां अङ्गारिणी ।भास्करत्यक्तदि गित्युपचारात् ।तत्र यथा-तत्क्षणादित्यमुक्तां तु वदत्यङ्गारिणी दिशम् ॥ ७३ ॥
2.73 · p. 60
metre not recognised
आथर्वणः पुरोधसि ।अथर्वणब्राह्मणे चापि ।अथर्वाणं वेत्त्यधीते वा माथ वणिकः ।न्यायादित्वादिकम् ।अथर्वणिकानां धर्म आम्नायः संधो वा आथर्वणः आणि कादणि कलुक्चेति साधुः ।अथर्वणयोगात्पुरोधा अथर्वज्ञश्च आथ र्वणः ।शान्तिगृहेऽपि तत्र क्लोरम् ।आरोहणं प्रर'हणे ।समारोहे सोपाने च ।मारुह्यते आरोहन्त्यनेन वा आरोहणम् ।पारादणे उद्गमे यथा-अपामोघ (मेघः) किरति हरितारोहणकृते ॥ ७४ ॥
2.74 · p. 60
metre not recognised
समाराहे यथा--आरोहणार्थ नवयौवनेन कामस्य सोपानमिव प्रयुक्तम् ।सोपाने यथा-आगे ,णेषु विचरन्ति सदैव हंसाः ।स्यादुद्धरणमुन्नये भुक्तोनितोन्मूलनयोः ।ऊर्द्ध घियते हियते वा उद्धर णम् ।उन्नय ऊ नयनम् ।कूमादिभ्यो जलादेः ।तत्र यथा-कैलासोद्धरणेन भारवहनप्रौढिस्त्वयाविष्कृता ।भुक्तोशिते वान्तान्ने यथा-अस्मातिकमुद्धरण लब्धमृतेस्तवैध गर्भस्वरं बद सखे ननु नित्रपोऽपि ।ऊन्मूलने यथा--अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलादुद्भरणं सुखम् ।उत्क्षेपणमुदचनम् ।व्यञ्जन धान्यमलनं वस्तु ।उत्क्षिप्यते उरिक्षपन्त्यनन वा उत्क्षेपणम् ।उदंचने यथा-उत्क्षेपणं वारिघटस्य कूपात् ।कामगुणो रतौ विषयाभोगयोश्चापि ।क मस्य स्मरस्य इच्छाया वा गुणः कामगुणः ।त्रिग्वपि यथा- प ांगनाः कामगुणैर्गुणिन्यः ।कार्षापण स्तु कार्षिके ।पणषोडशके ।कर्षण आप्यते कार्षापणः ।भुजादित्वाद नट् ।पूर्वपदस्थेति गत्वम् ।स्वार्थेऽ ण कार्षापणः पुंकलावः ।कार्षिको विशत्यधिकक--(३३८) अनेकाथसंग्रहः सटीक :: द्वितीयो विभागःपणषोडशके चीर्णपर्णः खर्जूरनिम्बयोः ।चूडामणिः काकचिंचाफले मूर्द्धमणावपि ॥ ७७ ॥
2.77 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: पि यथा- प ांगनाः
जुहुराणोऽवयुचहुन्योः तण्डुरीणस्तु वर्वरे ।तण्डुलाम्बुनिकीटे च तैलपर्णी तु सिहके ॥ ७८ ॥
2.78 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 6 सि (wrong syllable)
श्रीवासे चन्दने दाक्षायण्युमायां च भेषु च ।रोहिण्यां च देवमणिविष्णुवक्षो मणौ हरे ॥ ७९ ॥
2.79 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 च (wrong syllable)
अश्वस्य कण्ठावर्ते च नारायणस्तु केशवे ।नारायणी शतावयुमाश्रोः निःसरणमृतौ ॥ ८० ॥
2.80 · p. 60
metre not recognised
पंचाशत् शतसंख्यो वराटकमानविशेषः ।द्वयोर्यथा--कर्षापणोऽपि कृपणस्य हिर ग्यकोटिः ।चीर्णपर्णः खजूरनिम्बयो ।चीर्ण पर्णमस्य चीर्णपणः ।चूडामणिः काकचिंचाफले मूर्द्धमणावपि चूडायां माणः चूडामणिः ।तत्सदृशो वा ।काकचिचा गुंजा ।तत्फले ।मूर्द्धमणो यथा- बिभ्रद्ब्रह्मशिरः शिवाय जगता मेणाङ्कचूडामणिः ॥ ७७ जुहुराणोऽध्वर्यु वहन्योः ।
2.2785 · p. 60
metre not recognised
जुहोति इयते वा जुहुराणः ।मुमुचान युयुधानेति साधुः ।तण्डुरीणस्तु वर्वरे ।तण्डुलाम्बुनि कीटे च ।सण्डुनां तण्डुलेषु वारीणः तण्डुरीणः ।पृषोदरादित्वात् ।तण्ड्यते वा ।भ्रूण तृणेति साधुः ।तैलपर्णी तु सिहके ।श्रीवासे चन्दने ।तैलं पर्णेऽस्यास्तैलपर्णी ।पाककर्णेति डोः ।श्रीवासः सरलद्रवः ।दाक्षायण्युमायां च भेषु च ।रोहिण्यां च ।दक्षस्यापत्यं दाक्षिः ।तस्यापत्यं स्त्र ।दाक्षायणी ।अनन्तरा पत्येऽपि पौत्राघुपचारात् ।यअिन इत्यायनण् ।जातेश्यांतेति डीः ।उमायां यथा-दाशायणीविभ्रमदर्पणश्रिबालेन्दुखण्ड भवतः पुनातु ।भेषु यथा-- क्षारोदार्णव सुक्तिमौक्तिकमयं दाक्षायणोरायकः ।रौहिणो गौः ।देवमणि विष्णुवक्षो मणौ हरे ।अश्वस्य कण्ठावर्त च ।देवस्य मणिर्देवेषु मगिरिव देवर्माणसदृशो का देवमणिः ।विष्णुवक्षो मणौ अश्वकण्ठावर्ते च यथा-आवर्तिनः शुभफलप्रदशुक्ति युक्ताः सम्पन्नदेवमणयो भृतः ध्रभागः ॥ ७९ ॥
2.79 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: यअिन इत्य
नारायणस्तु केशवे ।नरानयते रम्यादित्वादनाट पूर्वपदस्थेति णत्वे स्वार्थेऽणि च नारायणः ।यथा-स्ववृत्या शिथिलीकृतस्त्रिभुवनत्राणाय नारायणः ।नारायणी शतावर्युमाचतुर्शः काण्डः उपाये गेहादिमुख निर्वाणे निर्गमेऽपि च ।निस्तरणन्तु निस्तारे तरणोपाययोरपि ॥ ८१ ॥
2.81 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 र (wrong syllable)
निरूपणं विचारावलोकनयोनिदर्शने ।निगरणं भोजने स्यात् निगरणः पुनर्गले ॥ ८२ ॥
2.82 · p. 60
metre not recognised
प्रकरणं स्यात्प्रस्तावे रूपकेऽथ अवारणं ।काम्यदाने निषेधे च परीणन्तु पर्वणि १८३ ॥
2.2789 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 2 क (wrong syllable)
श्रीः ।नारं नरसमूहमयते नारायणा ।नारायणस्य भार्या वा ।निःस रणं मृतौ ।उपाये मेहादिमुखे निर्वाणे निर्गमेऽपि च ।निस्सर त्यनेन निःस्त्रियते वा निस्सरणम् ।गेहादीनां मुखद्वारं निर्गमे यथा-वचो जीवित योर्जातः पुरो निस्सरणेरणः ॥ ८० ॥
2.80 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
निस्तरणं तु निस्तारे तरणोपाययो रपि ।निस्तीर्यते निस्सरन्त्यनेन वा निस्तरणम् ।निस्तारो जोविका तत्र उपायेच यथा-रणा निस्तरणं तेषां येषां प्राणास्तृणं नृणाम् ।तरणे यथा-संसार--- नोरनिधिनिस्तरणाय कायः ॥ ८१ ॥
2.81 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 र (wrong syllable)
निरूपणं विचारावलोकनयोनिदर्शने ।निरूप्यते निरूपणम् ।विचारावलोकनयोर्यथा-कलादा एव जानन्ति कापिण निरूपणम् ।निदर्शनं दृष्टान्तः ।निगरणं भोजने स्यात् ।निगीयते निगरणम् ।निगरणः पुनर्गले ।निगरन्त्यनेन निगरणः ॥ ८२ ॥
2.82 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 3 र (wrong syllable)
प्रकरणं स्यात्प्रस्तावे रूपके ।प्रक्रियते प्रकरणम् ।प्रस्तावे यथा--प्रकरणकथितं वाक्यं भवति हि संसि द्वये पुंसाम् ।रूपके यथा-प्रकरणफलबीजभाव कानाममृतभुजां समुपास्महे समाजम् ।कीर्णेऽपि यथा-पुष्पप्रकरणरुचिरे ।अथ प्रवारणम् ।काम्यदाने निषेधे च ।प्रबार्यते प्रवारणम् ।काम्यस्य वस्तुनो दानं काम्यदानम् ।कामनापूर्व दानं स्वेच्छया त्यागः ।कामदानमित्यमरः ।परीणन्तु पर्वणि ।पर्णवृन्तरसे पर्णसिरायां घृतकम्बले ।पर्चति पर्वरोणम् ।भ्रूण तृणेति साधुः ।पर्वणि ग्रन्थौ उत्तरायणे वा ।रोणं संजातमिति वा ।घृतकम्बलअनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागः परवाणिर्धर्माध्यक्षे वर्षे पारायण पुनः ।कास्न्य पारगतौ संगे पीलु पण्यौषधीभिदि ॥ ८५ ॥
2.85 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मूर्चायां चिचिकायां च पुष्करिणी जलाशये ।हस्तिन्यां कमलिन्यां च मीनामृणस्तु खञ्जने ॥ ८६ ॥
2.86 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 रि (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 मृ (wrong syllable)
दर्दराने रक्तरेणुः पलाश कलिकोद्गमे ।सिन्दूरे रागचूर्णस्तु खदिरे मकरध्वजे ॥ ८७ ॥
2.87 · p. 60
अनुष्टुप्
उत्तरायणे शिवलिङ्गस्य वृतपूजा ।परायणं स्यादभीष्टे तत्पराश्रययोरपि ।पर ईयते परायणम् ।स्वरादिति णत्वम् ।अभीष्ट तत्परयोर्वायलिङ्गः ।त्रिष्वपि यथा-परात्परतरं यान्ति नारायणपरायणाः ॥ ८४ ॥
2.84 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 4 य (wrong syllable)
परवाणिधर्माध्यक्षे वर्षे ।परा वाणिरस्य परवाणिः ।परं वर्ण्यते वा ।कमिवमीति णिदिः ।वर्ष वासरः ।पारायणं पुनः ।कात्स्न्य पारगतौ संगे ।पारमयन्तेऽनेन साकल्यं व्याप्नुगन्ति ।प रेऽयनं वा पारायणम् ।कार्यमत्र कात्न्येन वचनम् ।यदाह-साकल्यवचनं प्राज्ञैः पारायणमुदाहृतम् ।तत्र यथा धातुपारायणम् ।पारगतौ यथा-स भवतु भवपारावारपारायणाय ।संगे मम्बन्धे यथा-ब्रह्मपारायणं जगौ ।पीलुपण्यौषधीभिदि मूळयां चिचिकायां च ।पीलुवत् पर्णमस्याः पीलुपर्णी ।पाककर्णेति डोः ॥ ८५ ॥
2.85 · p. 60
metre not recognised
मूळ ज्याहेतुस्तृणविशेषः ।पुष्करिणी जलाशये ।हस्तिन्यां कमलिन्यां च ।पुष्कराणि सन्त्यस्यां पुष्करिणी ।जलाशये यथा-ने खानिताः पुष्करिण्यो रोपिता न महीरुहः ।मीनामृणस्तु खञ्जने ।दर्दगने ।मोनान् आमयति मान्यते वा मोनामृणः ।भ्रूणतृणेनि साधुः ।खञ्जन पक्षी ॥ ८६ ॥
2.86 · p. 60
metre not recognised
दर्दराम्रो वृक्षभेदः ।रक्तरेणुः पलाश कालिकोद्गमे ।सिन्दुरे ।रक्ता रणवोऽस्य रक्तरेणुः ।पुंसि ।राग चूर्णस्तु खदिरे मकरध्वजे ।रागाय चूर्णोऽस्य रागेण चूर्णयति वा रागचूर्णः ।खादरे यथा-रामचूर्णवनं पश्य ।मकरध्वजे यथा-श्रीरागचूर्णेश्रियम् ॥ ८७ ॥
2.87 · p. 60
metre not recognised
चतुर्थः काण्डः रेरिहाणोऽम्बरे रुद्रे लम्बकर्णः पुनश्छगे ।अङ्कोठे वारवाणस्तु कूसे कवचेऽपि च ॥ ८ ॥
2.8 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
विदारणं भेदने स्यात्सम्पराये विडम्बने ।वैतरणी प्रेतनद्यां जनन्यामपि रक्षसाम् ॥ ८९ ॥
2.89 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 3 र (wrong syllable)
शरवाणिः शरमुखे पदातौ शरजीविनि ।शिखरिणी वृत्तभेदे रोमाली पेयभेदयोः ॥ १० ॥
2.10 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 रि (wrong syllable)
रेरिहाणोऽम्बरे रुद्र ।रिहः सूत्रो हिंसाः ।रेहति रेरिहाणः ।कल्यादि त्वात्साधुः ।अम्बरं नभः ।लम्बकर्णः पुनश्छगे ।अकोठे ।लम्बी कर्णावस्य लम्बकर्णः ।अकोठ अङ्कोलकनामा वृक्षः ।वारबाणस्तु कसे कवचेऽपि च ।बाणान् वारयति वारबाणः ।राजदन्तादि त्वात् ।पुंक्लोबः ।कूर्मासः कंचुक: ।कवचं वर्म ।द्वयोर्यथा तबोधवाग्बाणानामयत्नपटवासताम् ॥ ८८ ॥
2.88 · p. 60
metre not recognised
विदारणं भेदने स्यात्सम्पराये विडिम्बने ।विदार्यते विदार्यन्त्यस्मिन्वा विदारणम् ।भेदने यथा-दन्तभंगो हि नागानां श्लाघ्यो गिरिविदारणे ! शेषयोर्यथा-सुदुष्करं वैरिविदारणं नरैः ।वैतरणी प्रेतनयां जनन्यामपि रक्षसाम् ।विगततरणौ द्वच पाताले भवा वैतरणी ।वै दुःखार्थः ।दुःखेन तीर्यते इति वा ।ऋसुमुधु (उ.३८). इत्यणिः प्रेतन्दी नरकनदी ।तत्र यथा-नदी वैतरणी नामाक्तार्यन्ते वराककाः ॥ ८९ ॥
2.89 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
शरवाणिः शरसुखे पदातौ शरजीविनि ।शरान वगति शरवाणिः ।कमिवमीति णिदिः ।शरजीवीनि वाच्य लिङ्गः ।शेषयोः पुंसि ।शिखरिणी वृत्तभेदे रोमालीपेयभेदयोः ।वीरत्ने मल्लिकायां च ।शिखरमस्त्यस्यां शिखरिणी ।वृत्तभेदे यथा-हरन् मर्वा भोज श्रियमविरतं सिन्धुगतना कृतार्थतत्वानो निशितमप्ति विद्योतमसमम् ।सुधांशुस्त्वद्वशे त्वमिव जयसिंह क्षितिपते कला पूर्णः पश्योदयशिखरिणीहाभ्युदयते ।शेषेषु यथा-शिखरिणी-- रमणीयशिरोमणिः ॥ ९० ॥
2.90 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly शिखरिणी: pāda 1, syllable 5 द्व (wrong syllable)
समीरणः फणिज्जके ।पान्थे वायो ।सम्यक्.--(३४२) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःस्त्रीरत्ने मल्लिकायां च समीरणः फणिज्जके ।पान्थे वायौ संसरणं त्वसम्बाधचमगतौ ॥ ११ ॥
2.11 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 र (wrong syllable); pāda 4, syllable 6 म (wrong syllable)
संसारे समरारम्भे नगरस्योपनिर्गमे ।हस्तिकर्णः स्यादेरण्डे पलाशगणभेदयोः ॥ १२ ॥
2.12 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 स्या (wrong syllable)
ऋद्ध ज्ञातेऽवसाने चाप्यवगीतं विगर्हिते ।मुहुर्दृष्टेऽपवादे चात्याहितं तु महाभये ॥ १४ ॥
2.14 · p. 60
अनुष्टुप्
समारणः ।रम्यादित्वादनट् ।फणिज्जको मरुबकः ।वायो यथा-समी रण प्रेरयिता भवेति त्यादिश्यते केन हुताशनस्य ।संसरणं त्वसम्बाध चमगतौ ।संसारे समरारम्भे नगरस्योपनिर्गमे ।संसृतिः संसरणम् ।असम्बाधचमूगतो असंकटसेनागमने यथा--एतत्संसरणं विलोक्य भवतो याताः क्षयं शत्रवः ॥ ९१ ॥
2.91 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
संसारे पुनर्भवे यथा--कोऽस्मिन् संसरणे विवेकविशदो यातो रति सज्जनः ।नगरस्योपनिर्गमो घंटापथः ।तत्र समरारम्भे च यथा यान्ति द्रुतं संसरणेषु योधाः ।हस्तिकर्णः स्यादेरण्डे पलाशगणभेदयोः ।-हस्तिकविध कौँ पत्राणि चास्य इस्तिकर्णः ।उष्ट्रमुखादित्वात्साधुः ।त्रिष्वपि यथा-इस्तिकर्णसवणो ऽयम् ॥ ९२ ॥
2.92 · p. 60
metre not recognised
अथ तान्ताः ।अवदातं तु विमले मनोज्ञे सितपीतयो ।अवदायते स्म अवदातम् ।सितपोतमोगुणः पुंसि ।तद्वति शेषयोश्च वायलिङ्गः ।विमले यथा-सत्यावदाते वचसि त्वदीये ।मनोझे यथा अवदात मुखम् ।सिते यथा--कुन्दावदातं यशः ।पीते यथा-जयति कनका बदातः कृष्णजटा मुकुटमण्डितो वृषभः ।अपावृतोऽपरायत्ते पिहिते ।अपात्रियते अपावृतः ।वाच्यलिङ्गः ।अवसितं गते ।ऋ(ब)द्धे ज्ञातेऽवसाने चापि ।अवसीयते भवसितम् ।वाच्यलिङ्गः ।गते यथा--अवसितं बाल्यम् ॥ ९३ ॥
2.93 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
ऋद्धे यथा-धनेनावसितः ।ज्ञाते यथा-अवसितमन्त्रो राजा ।अवसाने भावानयने द्रव्यानयनमिति ।न्यायादवसानं गते यथा-अवसितमन्त्रसाधचतुर्थः काण्डः(३४३) जीवनिरपेक्षकर्मण्यभिजातः कुलोद्भवे ।न्याय्ये प्राज्ञेऽभिनीतस्तु न्याय्येऽमर्षिणि संस्कृते ॥ ९५ ॥
2.95 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अभियुक्तः परिरुद्ध तत्परेऽन्तर्गतं पुनः ।मध्यप्राप्तविस्मृतयोरङ्गारितं तु भस्मिते ॥ ९६ ॥
2.96 · p. 60
metre not recognised
पलासकलिको दे चातिमुक्तस्तु निष्कले ।वासन्तिकायां तिनिशेऽप्यवध्वस्तोऽवचूर्णिते ॥ ९ ॥
2.9 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
नस्यास्मद्गुरोरधोरघण्टस्य ।अवगीतं विगर्हिते ।मुहुदृष्टेऽपवादे च ।अवगोयते स्म अवगीतम् ।अपवादे क्लीबे शेषयोर्वाच्यलिङ्गः ।विगहिते यथा-विधुरं किमतः परं परैरवगीतां गमिते दशामिमाम् ।मुहुईष्टे यथा-- अवगीतं नृत्तम् ।अपवादे यथा-यदि परस्त्रियं न त्यनसि तर्हि अवगीतं ते भविष्यति ।अत्याहिंत तु महाभये ।जीवनिरपेक्षकर्मणि ।अत्या धीयते स्म अत्याहितम् ।द्वयोर्यथा-धिक् धिक् शान्तं प्रतिहतमिदं तीन मत्याहितं नः ॥ ९४ ॥
2.94 · p. 60
metre not recognised
अभिजातः कुलोद्भवे ।न्याय्ये प्राज्ञे ।अभिजायते स्म अभिजातः ।वाच्यलिङ्गः ।त्रिध्वपि यथा--अभिजातभवने (मदेन)तेन सा यदि युज्यते हि दैवयोगतः ।अभिनीतस्तु न्याय्येऽमर्षिणि संस्कृते ।अभिनीयते स्म अभिनीतः ।वाध्यलिङ्गः ।संस्कृते यथा-अभिनीतः काव्यार्थः प्रायः शिक्षाविधिप्रसरैः ।वागादिना अभिनयविषयतां नीत इत्यर्थः ॥ १५ ॥
2.15 · p. 60
metre not recognised
अभियुक्तः परिरुद्ध तत्परे ।अभियुज्यते स्म अभियुक्तः ।वायलिङ्गः ।परिरुद्ध आक्षिप्तस्तत्र यथा-अभियुक्तो रणवक्तैर्बलतेऽभिमुखं भटः ।तत्परे भासक्ते यथा-युक्तोऽभियुक्तो जनः ।अन्तर्गतं पुनः ।मध्यप्राप्तविस्मृतयोः ।अन्त गच्छति अन्तर्गतम् ।वाच्यलिङ्गः ।मध्यप्राप्ते यथा-हृदयान्तर्गतो मन्युनदाध्या विनिवर्तते ।। विस्मृते यथा-अन्तर्गतानि शास्त्राणि दौर्गत्येन गरीयसा ।अङ्गारितं तु भस्मिते ।पलासकलिकोद्धेदे च ।अङ्गाराः संयाता अस्य अङ्गारितम् ।तारकादित्वादितः ।भस्मिते वाच्यलिङ्गः ॥ ९६ ॥
2.96 · p. 60
metre not recognised
अतिमुक्तस्तु निष्क ले ।वासन्तिकायां विनिशेऽपि ।अतिमुच्यते स्म अतिमुक्तः ।निष्कले वाच्य लिङ्गः ।अवध्वस्तोऽवचूर्णिते ।त्यक्तनिन्दितयोश्च ।अवध्वस्थते स्म अवअनेकार्थसंग्रहः सटोकः :: द्वितीयो विभागः त्यक्तनिन्दितयोश्चाधिक्षिप्तौ निहितभर्सितौ ।अपचितिळये हानौ पूजायां निष्कृतावपि ॥ ९८ ॥
2.98 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 चि (wrong syllable)
अनुमतिः स्यादनुज्ञापौर्णमासीविशेषयोः ।अभिशस्तिः पुनर्लोकापवादे प्रार्थनेऽपि च ॥ ९९ ॥
2.2821 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 म (wrong syllable)
उदास्थितश्चरे द्वाःस्थेऽध्यक्षे चोपाहितः पुनः ।आरोपितेऽनलोत्पातेऽप्युपाकृत उपद्रुते ॥ १० ॥
2.10 · p. 60
अनुष्टुप्
ध्वस्तः ।वायलिङ्गः ।अवचर्णिते यथा-शफैरवध्वस्तशिलातलेषु ।निन्दिते यथा एतैरवध्वस्तविहस्तमानसः ॥ ९७ ॥
2.97 · p. 60
metre not recognised
अधिक्षिप्तौ निहितभत्सितौ ।अधिक्षिप्यते स्म अधिक्षिप्तः ।वाच्यलिङ्गः ।निहिते यथा-अधिक्षिप्ते भारे वहति करभो योजनशतम् ।भसिते यथा-अधिक्षिप्तोऽपि विकृति न याति कापि सज्जनः ।अपि चितिळये हानी पूजायां निष्कृतावपि ।अपचयनमपचितिः ।स्त्रियां किः ।अपचायनम्वा ।अपाच्चायश्चिः काविति (४-२-६६) चिरादेशः ।व्यये यथा-गृहेऽपचितिसंकटे कटु स्टत्यसो गेहिनी ।पूजायां यथा-प्रभवः पयोधिरप चितिरीश्वरभवनेषु स्नानाम् ।हानौ यथा-विभवापचितौ चिन्ता नो चिता हि विपश्चितां निष्कृतिनिष्क्रियः ॥ ९८ ॥
2.98 · p. 60
metre not recognisedimpossible sibilant cluster: स्टत्यसो
अनुमतिः स्यादनुज्ञापौर्णमासीविशे षयोः ।अनुमननमनुमतिः ।स्त्रियां क्तिः ।अनुज्ञायां यथा-तवानुमत्या विचर न्ति यत्र ।कलाहीनेन्दुयुक्तत्वं पौर्णमास्या विशेषः (विशेषतः) ।अभिशस्तिः पुनलोकापवादे प्रार्थनेऽपि च ।अभिशंसनमभिशस्तिः ।स्त्रियां तिः ।स्तुता वपि मंखः ।त्रिवपि यथा-अभिशस्तिं प्रकुरुने यस्य शत्रुः सुहृद्यथा ॥ ९९१ उदास्थितश्चरे द्वास्थेऽध्यक्षे च ।
2.2825 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 6 न (wrong syllable)
उदातिष्ठति स्म उदास्थितः ।उपाहितः पुनः ।आरोपितेऽनलोत्पातेऽपि ।उपाधीयते स्म उपाहितः ।आगेपिते वाच्यलिङ्गः ।नत्र यथ'-उष्ट्रोपाहि तदिव्यरत्ननिचयो यान: सदेशान्तरम् ।अनलोत्याने ग्रथा-उपाहितोत्यन्नामयोति विक्लवः ।उपाकृत उपद्रते ।मन्त्रण प्रोक्षितपशौं ।उपाकिने स्म उपाकृतः ।उ द्रुते व लिङ्गः ।मन्त्रेण प्रोक्षित पशौ यथा-योऽभिमन्य निहन्येतस स्यात् पशुरुपाकृतः ॥ १०० ॥
2.2826 · p. 60
metre not recognised
उल्लिखितचतुर्थः काण्डः मन्त्रेण प्रोक्षितपशाधुल्लिखितं तन्कृते ।उत्कीर्णे चोपरक्तस्तु स्वर्भानौ व्यसनातुरे ॥ १०१ ॥
2.101 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
राहुग्रस्तार्कशशिनोपरचितः समाहिते ।रुद्ध दिग्धेऽयोज्जृम्भितमुत्फुल्ले चेष्टितेऽपि च ॥ १०२ ॥
2.102 · p. 60
metre not recognised
उग्राहितमुपन्यस्ते बद्धग्राहितयोरपि ।उपसत्तिः सङ्गमात्रे प्रतिपादनसेवयोः ॥ १० ॥
2.10 · p. 60
अनुष्टुप्
ऋष्यप्रोक्ता शुकशिम्ब्यां शतावर्या वाभिदि ।ऐरावतोऽहौ नारो लिकुचि त्रिदशद्विपे ॥ १०४ ॥
2.104 · p. 60
metre not recognised
वनकते ।उत्कीर्णे च ।उल्लिख्यते स्म उल्लिखितम् ।वायलिङ्गः ।द्वयोर्यथा टंकैल्लिखिताः स्फुरन्ति दृषदः ।उपरक्तस्तु स्वर्भानौ व्यसनातुरे ।राहग्रस्ताशशिनोः ।उपरश्यते स्म उपरकः ।व्यसनातुरे वायलिङ्गः ।तत्र यथा-नैवोप रकहृदयस्य हिताहिते स्तः ॥ १.१ ॥
2.2831 · p. 60
metre not recognised
राहुमस्तार्के यथा-उपरक्तोऽपि विव स्वान्न जातु कान्तिं निजां त्यजति ।आत्तरागेऽपि मंखः ।यथा--एतन्मे नितरां धुनोति हृदयं कामोपरक्तं मुखम् ।उपचितः समाहिते ।रुद्ध दिग्धे ।उपचीयते स्म उपचितः ।वाध्यलिङ्गः ।समाहिते यथा-शमोपचितमानसाः ।दिग्धो मांसलः ।तत्र रुद्धे यथा-अस्त्रैस्तावन्मुहुरुपचितवृष्टिरालप्यते मे ।अयो ज्जम्भितमुत्फुल्ले चेष्टितेऽपि च ।उज्नम्भणमुजम्भितम् ।क्लीवे कः ।कत्तरि क्ते तु वायलिङ्गः ।उत्फुल्ले यथा-वल्लीभिरुग्नम्भितम् ।चेष्टिते यथा उज्जृम्भितं कावचिकस्य पश्य ॥ १०२ ॥
2.102 · p. 60
metre not recognised
उग्राहितमुपन्यस्ते बद्धग्राहितयो रपि ।उद्ग्राह्यते स्म उग्राहितम् ।वायलिङ्गः ।उपन्यस्ते यथा-उद्ग्राहिता सम्प्रति शम्भुसिदिः ।उपसत्तिः सङ्गमात्र प्रतिपादनसेवयोः ।उपसदनं उप सत्तिः ।स्त्रियां क्तिः ।त्रिष्वपि यथा-कृतोपसत्तिः सुगुरोः(सगुरोः)सदापि ॥ १.३ ॥
2.2833 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
ऋष्यप्रोक्ता शुकशिम्ब्यां शताव- वनाभिदि ।ऋष्येण प्रोक्ता ऋष्यप्रोक्ता शूकशिम्बी कपिकच्छूः ।वलाभित्शतावर्यावोषधी ।ऐरावतोही नारङ्गे लिचि त्रिदशद्विपे ।इरावति अध्यापनुपे वा भवः ऐरावतः ।त्रिदशद्विपे(३४६) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः : द्वितीयो विभागःऐरावतं तु शक्रस्य अजुदीर्घशरासने ।ऐरावती सरिविधुद्भिदोः शतहदा यया ॥ १०५ ॥
2.105 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कलधौतं रूप्यहेम्नोः कलधौतः कलध्वनौ ।कुहरितं तु रटिते पिकालापे रतस्वने ॥ १० ॥
2.10 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 3 रि (wrong syllable)
कुमुदती कैरविण्यां दयितायां कुशस्य च ।कृष्णचन्ता माषपण्या पाटलाख्यद्रुमेऽपि च ॥ १०७ ॥
2.107 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 द (wrong syllable)
पुंक्लीबः ।तत्र यथा-ऐरावते सुरवधूपरिंगीयमानयुष्मद्यशः श्रवणनिश्चलकर्णताले ।नारङ्गलिकुचौ वृक्षविशेषौ ॥ १० ॥
2.10 · p. 60
metre not recognised
ऐरावतं तु शक्रस्य ऋजुदीर्घशरासने ।पुंक्लीन इति मंखः ।यथा-प्रावृषेण्यं पयोवाहं विधुदैरावताविव ।ऐरावती सरिद्विधुद्भिदोः शतदा यथा ।इरावति मेघे भवा ऐरावती ।शतहदोऽब्धिर स्त्यस्याः शतदा ।अभ्रादित्वादः ।शतधा हादते वा ।वाडवज्योतिष्त्वात् साधुः ।यथा शतहदाशब्दो विद्युद्विद्युद्भिदोः वर्तते ।तथा ऐरावती शब्दोऽपीत्यर्थः ।तान्तेष्वपि लाघवाथै शतहदाशब्दस्य पाठः ।द्वयोर्यथा-- ऐरावती चेस्थिरतामुपैति (तथा) दूरं परिक्षिप्तशतहदेव ॥ १०५ ॥
2.105 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sibilant cluster: वाडवज्योतिष्त्वात्
कलधौतं रूप्यहेम्नोः ।कलं किन्दृतं धौतमस्मिन् कलधौतम् ।द्वयोर्यथा-कलधौतभित्तिषु शशी विराजते ।कलधौतः कलध्वनौ ।कलश्चासौ धौतरच कलधौतः ।वाच्यलिङ्गः ।यथा-गीयन्ते कलधौतकण्ठकुहरैर्देवैर्यशांति प्रभोः ।कुहरितं तु रटिते पिकालापे रतस्वने ।कुहरं संजातमस्य कुहरितम् ।तारका दित्वादितः ।त्रिवपि यथा-श्रुत्वा श्रुत्वा कुहरितममी पान्थसार्थाः स्मरन्ति ॥ १०६ ॥
2.106 · p. 60
metre not recognised
कुमुदती कैरविण्या दयितायां कुशस्य च ।कुमुदानि सन्त्यस्यां कुमुद्वती ।नडकुमुदेति डिन्मतुः (६ ।२ ।७४) ।कुमुदशन्दाद्वा तदस्यास्तीति मतुः ।कैरविण्यां यथा-प्रभातवातागमकं पिताकृतिः कुमुदतौरेणुपिशंग विग्रहम् ।कुशदयितायां यथा-अतिथि नाम काकुत्स्थात्पुत्रमाप कुमुद्रती ।कृष्णन्ता माषपण्या पाटलाख्यद्रुमेऽपि च ।कृष्णं वृन्तमस्याः कृष्ण वृन्ता ।माषपर्णी मोषधिः ।द्वयोर्यथा-कृष्णा वृन्ता बने भान्ति मधुपातचतुर्थः काण्डः गन्धवती सुरापुर्योः पृथ्वीयोजनगन्धयोः ।गृहपतिः गृहो सूत्री चन्द्रकान्तन्तु कैरवे ॥ १०८ ॥
2.108 · p. 60
metre not recognised
चन्द्रकान्तो रत्नभेदे चर्मण्वती नदोभिदि ।कदल्या चित्रगुप्तस्तु कृतान्ते तस्य लेखके ॥ १०९ ॥
2.109 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ण्व (wrong syllable)
दिवाभीतः काकरिपौ कुम्भिले कुमुदाकरे ।दिवाकीर्ति पिते स्यादुलुकेऽन्तावसायिनि ॥ ११ ॥
2.11 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
संनिभाः ॥ १०७ ॥
2.107 · p. 60
गन्धवती सुरापुर्योः पृथ्वीयो जनगन्धयोः ।गन्धो ऽस्त्यस्या गन्धवती ।सुरा ओषधिः ।योजनगन्धा व्यासमाता ।चतुःष्वर्थेषु यथा-एतां गन्धवती पश्य व्यासनि सितांतिकाम् ।गृहपतिः गृही सत्री ।गृहस्य पतिः गृहपतिः ।पुंसि ।गृही गृहस्थः ।सत्रं सदादानमस्त्यस्य सत्री ।द्वयोर्यथा-गृहपतिपरिकीर्णे पुण्यनैपुण्यभाजि ।चन्द्रकान्तन्तु कैरवे ।चन्द्रस्य कान्तं चन्द्रः कान्तोऽस्य वा चन्द्रकान्तम् ।यथा-उन्निद्रेश्चन्द्रकान्तैः ॥ १०८ ॥
2.108 · p. 60
metre not recognised
चन्द्रकान्तो रत्नभेदे ।यथा-सायं शशांककिरणाहतचन्द्रकान्त निःस्यन्दिनीरनिकरेषु कृताभिषेकाः ।चर्मण्वती नदीभिदि कदल्याम् ।चर्माणि सन्त्यस्यां चर्मण्वती ।नद्यां मनुरिति (६-२-७२) मतौ चर्मण्वत्यष्टीवदिति साधुः ।नद्यां यथा-चर्मण्वतीकर्तृ सदृग् ।कदल्यां यथा-चर्मण्वतीस्तम्भ निबद्धतोरणम् ।चित्रगुप्तस्तु कृतान्ते तस्य लेखके ।चित्रे लिखिते गुप्त श्चित्रगुप्तः ।द्वयोर्यथा-नामान्येषां लिखामि ध्रुवमहमधुना चित्रगुप्तः प्रमार्टि ॥ १०९ ॥
2.109 · p. 60
metre not recognised
दिवाभीतः काकरिपौ कुम्भिले कुमुदाकरे ।दिवा भीतो दिवाभीतः ।अव्ययं प्रवृद्धादिभिरिति समासः ।काकरिपुचूकः ।कुम्भिल चौरः ।तयोर्यथा-दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम् ।दिवाकीर्ति पिते स्यादुलूकेऽन्तावसायिनि ।दिवा कोय॑ते दिवाकीर्तिः ।स्वरेभ्य इः ।कृतः कीर्तिरीति कीादेशः ।पुंसि ।अन्तावसायी चण्डालः ।त्रिष्वपि यथा-मन्विष्यते दिवाकीर्तिरपि कार्यार्थिभिनेरैः ॥ ११० ॥
2.110 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: र्तिरीति कीादेशः ।
धमकेतू बहन्युत्पातौ ।धूमः केतुरस्य धूमकेतुः ।पुंसि ।वहौ यथा-शकसम्प्रेषितोअनेकार्थसंग्रहः सटीक : द्वितीयो विभागः धूमकेतू वहन्युत्पातौ नन्द्यावतॊ गृहान्तरे ।तगरेऽथ नदीकान्तो निर्गुण्डी निचुलाब्धिषु ॥ ११ ॥
2.11 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
नदीकान्ता लताजम्बोः काकजङ्घोषधेऽपि च ।नागदन्तो इस्तिदन्ते गेहान्निःमतदारुणि ॥ ११२ ॥
2.112 · p. 60
अनुष्टुप्
नागदन्ती श्रीहस्तिन्यां कुम्भाख्य भेषजेऽपि च ।निस्तुपितं वजिते स्याद्तत्वचि लघूकते ॥ ११ ॥
2.11 · p. 60
metre not recognised
निराकृतिरस्वाध्याये निराकर निषेधयोः ।प्रतिहतस्तु विद्विष्टे प्रतिस्खलितरुद्वयोः ॥ ११४ ॥
2.114 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 र (wrong syllable); pāda 3, syllable 3 ह (wrong syllable)
हत्ये धूमकेतुस्थागमत् ।गृहभेदेऽपि तत्रोत्पात्ये च यथा-धूमकेतुरुदेत्येष प्रजानां धूमकेतवे ।नन्द्यावत्तौ महान्तरे ।तगरे ।नन्दी आवत्तों अत्र नन्द्यावर्तः ।गृहान्तरमाढ्य साविशेषः ।तगरो वृक्षविशेषः ।द्वयोर्यथा नन्द्यावर्तेऽथ दोलां कलयति ललना ।अथ नदीकान्तो निर्गुण्डी निचु लाब्धिषु ।नयाः कान्तो नदीकान्तः ।निर्गुण्डी सिन्दुवारः ।निचुलो वेतसः ।त्रिष्वपि यथा-पुरः पश्य नदीकान्तम् ॥ १११ ॥
2.111 · p. 60
metre not recognised
नदीकान्ता लताजम्बोः काक जकोषधेऽपि च ।स्फुटम् ।नागदन्तो इस्तिदन्ते गेहान्निामृत दारुणि ।नागस्य दन्तो नागदन्त इव वा नागदन्तः ।गेहान्निःसृत दारुणि यथा-कार्यन्ते नागदन्त प्रणयमधिगृहं पष्टिकाचित्रवत्यः ॥ ११२ ॥
2.112 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: ते गेहान्निामृत दा
नागदन्ती श्रीहस्तिन्यां कुम्भाख्यभेषजेऽपि च ।नागस्येव दन्तौ यस्याः नागदन्ती ।नासिकोदरोण्ठेति छ ।नागदन्तीव नागदन्ती ।श्रीहस्तिनी अश्मरीरिपुनामौषधम् ।कुम्भा कुम्भिका ।निस्तुषितं वर्जिते स्याद्तत्वचि लघुकते ।निस्तुषं करोति णिचि क्ते निस्तुषितम् ।वाच्यलिङ्गः ।वर्जिते यथा मयं निस्तुषितम् ।शेषयोर्यथा-वचो निस्तुषिताः प्रियङ्गव इव ॥ ११ ॥
2.11 · p. 60
metre not recognised
निराकतिरस्वाध्याये निराकारनिषेधयोः ।आकृतेजातनिष्क्रान्तो निराकृतिः ।निर्गता आकृतिर्यस्मात् निराकरणं वा ।अस्वाध्यायो वेदहीनः ।तत्र यथा ब्रह्मबन्धुमुनिखेटनिराकृते ।निराकारे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-ननु श्लाघ्यो निराचतुर्थः काण्डः प्रणिहितं तु सम्प्राप्तनिहितयोः समाहिते ।प्रतिक्षिप्त प्रतिहते निषिद्धे प्रेषितेऽपि च ॥ ११५ ॥
2.115 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रधूपिता क्लेशितायां रविगन्तव्यदिश्यपि ।प्रजिता तु मुण्डीर्या तापस्यां मांसिकौषधौ ॥ ११६ ॥
2.116 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
प्रजापतिब्रह्मराज्ञो मातरि दिवाकरे ।वह्नौ त्वष्टरि दक्षादौ प्रतिकृतिस्तु पूजने ॥ ११७ ॥
2.117 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ब्र (syllables merged); pāda 4, syllable 3 कृ (wrong syllable)
कृतिः ।निषेधे यथा-एतन्माननिराकृतौ कुशलतां यातं विधोमण्डलम् ।प्रतिहस्त विद्विष्टे प्रतिस्खलितरुद्धयोः ।प्रतिहन्यते स्म प्रतिहतः ।वाच्यलिङ्गः ।विद्विष्टेयथा-विधिक शांतं प्रतिहतमिदं तीव्रमत्याहितं नः ।प्रतिस्खलिते यथातस्मिन्नु पायाःसर्वे नः क्रूरे प्रतिहतक्रियाः ।रुद्धे यथा--जम्बूकुंजप्रतिहतस्यम् ॥ ११४ ॥
2.2857 · p. 60
metre not recognised
प्रणिहितं तु सम्प्राप्तनिहितयोः ।समाहिते ।प्रणिधीयते स्म प्रणिहितम् ।वाच्यलिङ्गः ।सम्प्राप्ते यथा-प्रणिहितं धनम् ।निहिते यथा-मन्दं मन्दं प्रणि हितपदं संचरत्युष्टसार्थः ।समाहिते यथा-भाव्यं तया प्रणिहितचेतसेति ।प्रतिक्षिप्तं प्रतिहते निषिद्ध प्रेषितेऽपि च ।प्रतिक्षिप्यते स्म प्रतिक्षितम् ।वाच्यलिङ्गः ।प्रतिहते निषिद्वयोर्यथा–प्रतिक्षिप्तोऽपि हि खलो न शान्ति मबलम्बते ।प्रेषिते यथा--परस्परप्रतिक्षिप्तशरौघास्तत्र सैनिकाः ॥ ११५ ॥
2.115 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मधूपिता क्लेशितायां रविगन्तव्यदिश्यपि ।प्रधूप्यन्ते स्म प्रधूपिता ।क्लेशितायां यथा--प्रधूपितासु क्षितिपैः प्रजासु ।रविगन्तव्यदिशि यथा-प्रधू पितायां दिशि सञ्चरन्ती ।प्रजिता तु मुण्डीयाँ तापस्यां मांसिकौषधौ ।प्रब जति स्म प्रवनिता ।मुण्डोरी ओषधिभेदः ।तापस्यां यथा-कुमारप्रव्रजिता शापदुः सहैः ॥ ११६ ॥
2.116 · p. 60
metre not recognised
प्रजापतिर्ब्रह्मराज्ञोर्जामातरि दिवाकरे ।वह्नौ त्वष्टरि दक्षादौ ।प्रजानां प्रजामा वा पतिः प्रजापतिः ।पुंसि ।ब्रह्मणि यथा--प्रजापतिः कल्पितयज्ञभागम् ।स्वष्टा देववर्द्धकिः ।प्रतिकृतिस्तु पूजने ।प्रतिमायां प्रतीकारे ।प्रतिक्रियते प्रतिकृतिः ।स्त्रियां तिः ॥ ११७ ॥
2.117 · p. 60
metre not recognised
प्रतिमा प्रतिबिम्बम् ।तत्र यथा रम्यां रघुप्रतिकृतिः स नवोपकायाँ बालात्परामिवदशा मदनोऽधितस्थौ ।(३५०) अनेकार्थसंग्रहः सटीक : द्वितीयो विभागःप्रतिमायां प्रतीकारे प्रतिपत्तिस्तु गौरवे ।प्राप्तौ प्रवृत्तौ प्रागल्भ्ये बोधे परिगतं गते ॥ ११८ ॥
2.118 · p. 60
वसन्ततिलकाtwo metres in one verse
प्राप्तवेष्टितयोर्शाते पल्लवितं सपल्लवे ।लाक्षारक्ते तते पंचगुप्तश्चार्वाकदर्शने ॥ ११९ ॥
2.119 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 वि (wrong syllable)
कमठे परिवर्तस्तु कूर्मराजे पलायने ।युगान्ते विनिमये च परिघातस्तु घातने ॥ १२० ॥
2.120 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 म (wrong syllable)
(रम्यां रघुपतिप्रतिकृतिः सनवोपकार्थी बाल्यात्परामिवेत्यादि ।) प्रतीकारे यथा वैरिप्रतिकृती दक्षः ।प्रतिपधिस्तु गौरवे ।प्राप्तो प्रवृत्ती प्रागल्भ्ये बोधे ।प्रतिपदनं प्रतिपत्तिः ।स्त्रियां गौरवे यथा-प्रतिपत्तिरियं गुरोः ।प्रवृत्तिरा रम्भः ।तत्र प्राप्तौ च यथा-अर्थानों (अर्थोऽनर्थों) विचिन्त्य स्युः कार्याणां प्रतिपत्तयः ।प्रागल्भ्ये बोधे च यथा-वागर्थप्रतिपत्तये ।परिगतं गते ।प्राप्तवेष्टितयोति ।परिगम्यते परिगतम् ।भावतान्तस्य क्लीबत्वं कर्म कर्तृ कान्तस्य तु वाच्यलिङ्गः ।गते यथा-कचिदपि गजेन्द्रः परिगतम् ॥ ११८ ॥
2.118 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्राप्ते यथा-परिगत इवापत्यस्नेहो लतासु मृगीषु च ।वेष्टिते यथा--कुसुमपरि गतोऽसौ केशपाशः सुकेश्याः ।ज्ञाते यथा-इति परिगतमेतत् स्थानमासाच सद्यः ।परकवितं सपल्लवे लाक्षारक्त तते ।पल्लवाः संयाता मस्य पल्लवि तम् ।तारकादित्वादितः ।वाच्यलिङ्गः ।ततं विस्तीर्णम् ।सपल्लवे यथा अंकुरितः कोरकितः पल्लवितः पुष्पितश्च सहकारः ।पंचगुप्तश्चार्वाकदर्शने ।कमठे ।पश्चभिर्गुप्यते स्म पश्चगुप्तान्यस्य वा पञ्चगुप्तः ॥ ११९ ॥
2.119 · p. 60
metre not recognised
कमठः कच्छपः ।परिवर्तस्तु कूर्मराजे पलायने युगान्ते विनिमये च ।परिवर्तते जगदत्रेति परिवर्तनं वा परिवर्तः ।युगान्ते यथा-परिवर्तेष्वनन्तेषु ।विनिमये यथा-अन्योन्य वस्त्रपरिवर्तमिव व्यधत्ताम् ।परिघातस्तु घातने ।अस्त्रं च ।परिघातनम् परिघा त्यतेऽनेन वा परिघातः ॥ १२० ॥
2.120 · p. 60
metre not recognised
अथ पशुपतिः ।पिनाकिनि हुताशने ।पशूनां पतिः पशुपतिः ।पशोः पतिरिति वा ।हुताशनस्य छागवाहनत्वात् ।पिनाकिनि यथाशरसन्धानसंरम्भः पशौ पशुपतावपि ।पाशुपतः शिवमल्ल्यां पशुपत्यधितृतीयः काण्डः(३५१) अस्त्रे चाथ पशुपतिः पिनाकिनि हुताशने ।पाशुपतः शिवमल्ल्यां पशुपत्यधिदेवते ॥ १२१ ॥
2.121 · p. 60
metre not recognised
पारिजातस्तु मन्दारे पारिभद्रे सुरद्रुमे ।पारापतः कलरवे गिरौ मर्कटतिण्डुके ॥ १२२ ॥
2.122 · p. 60
अनुष्टुप्
पारावती तु लवलीफलगोपाळगीतयोः ।पुष्पदन्तस्तु दिङ्नागे जिनभेदे गणान्तरे ॥ १२३ ॥
2.123 · p. 60
अनुष्टुप्
पुष्पदन्तौ च चन्द्राविकोक्त्याय पुरस्कृतम् ।पूजिते स्वीकृते सिक्तेऽभिशस्तेऽप्रकृतेऽपि च ॥ १२४ दैवते ।
2.2870 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
पशुपतिर्देवताऽस्य पाशुपतः ।धनादेः पत्युरित्यण (६-१.१४) ।शिवमल्ली वकपुष्पम् ।पशुपतिरधिदैवतं यस्य स तथा ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।यथा श्लाघ्यं पाशुपतं व्रतम् ॥ १२१ ॥
2.121 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पारिजातस्तु मन्दारे पारिभद्रे मुरगुमे ।पारिणः पारावतोऽब्धेर्जातः पारिजातः ।मन्दारोऽर्कभेदः ।पारिभद्रो निम्बः ।सुरद्रुमे यथा-पारिजातपल्लवेभ्यो रागमिति ।पारापतः कलरवे गिरौ मर्कट तिण्डुके ।पारमापतति पारापतः ।लिहायच् (५-१-५०) ।मर्कटतिण्डुक स्तिण्डुकविशेषः ।कलरवे यथा-तां कस्यांचिद्भबनवलभो सुतपारापतायाम्॥ १२२ ॥
2.122 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पारावती तु लवलीफळगोपालगीतयोः ।हरीतक्यादित्वाचवली-- फलेऽपि स्त्रीत्वम् ।पुष्पदन्तस्तु दिङ्नागे जिनभेदे गणान्तरे ।पुष्पबद्दन्ता भस्य पुष्पदन्तः ।दिङ्नागो वायव्यदिग्गजः ।जिनमेदे नवतीर्थकरे यथा बन्दे श्रीपुष्पदन्तस्य ॥ १२३ ॥
2.123 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पुष्पदन्तौ च चन्द्राकविकोक्त्या ।पुष्पे इय पुष्पे दन्ताविव दन्तौ पुष्पे च ते दन्तौ च पुष्पदन्तौ ।यथा-विश्वस्यास्य विलोचने तिरयतो (ते) यत्पुष्पदन्तौ तमः ।अथ पुरस्कृतं पूजिते स्वीकृते सिक्ते ऽभिशस्तेऽप्रकृतेऽपि च ।पुरस्क्रियते स्म पुरस्कृतम् ।नमस्पुरसोगतैरिति सः (२-३-१) ।वाध्यलिङ्गः ।पूजिते यथा-हरिन्मरुद्भिः सपुरस्कृतकृती ।स्वीकृते यथा- सपुरस्कृतसक्रियः ।सिक्काभिशस्तयोर्यथा-नमः करोति स्म महा लक्ष्म्यै भक्तिपुरस्कृतः ।अप्रकृते यथा-पुरस्कृता वर्मनि पार्थिवेन ॥ १३४ ॥
2.134 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
(३५२) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःभोगवती तु सर्पाणां नगरेऽपि सरित्यपि ।रङ्गमाता जतुचन्योर्लक्ष्मीपतिर्जनार्दने ॥ १२५ ॥
2.125 · p. 60
metre not recognised
पूगे लवपक्षे च व्यतीपात उपद्रवे ।योगभेदेऽपयाने च, वनस्पतिद्रुमात्रके ॥ १२६ ॥
2.126 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 1 पू (syllables merged); pāda 4, syllable 3 स्प (wrong syllable)
विनापुष्पफलिद्रौ च विनिपातस्तु देवतः ।व्यसने चावपाते च वैजयन्तो गुहे ध्वजे ॥ १२७ ॥
2.127 · p. 60
अनुष्टुप्
इन्द्रालये वैजयन्ती त्वग्निमयपताकयोः ।जर्तुयन्त्यां च समाघातस्त्वाहवे घातनेऽपि च ॥ १२८ ॥
2.128 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 ग्नि (wrong syllable)
भोगवती तु सपणां नगरेऽपि सरित्यपि (सरिदन्तरे) ।भोगः सन्त्यस्यां भोगवती ।बाहुलकाद्दीर्घवाभावः ।द्वयोर्यथा-भोगवत्यपि वसुन्धराश्रिता ।रङ्गमाता जतुच(चु)न्योः ।रङ्गस्य माता रङ्गमाता ।चन्दी कुट्टनी ।लक्ष्मीपतिर्जनार्दने ।पूगे लवङ्गवृक्षे च ।लक्ष्म्याः पतिः लक्ष्मीपतिः ।जनार्दने यथा--लक्ष्मीपतेश्चरितकीर्तनमात्रचारु ॥ १२५ ॥
2.125 · p. 60
metre not recognised
पूगः क्रमुकः ।व्यती पात उपद्रवे ।योगभेदेऽपयाने च ।व्यतिपतनं व्यतिपतन्त्यस्मिन् कार्याणि वा व्यतीपातः ।पञ्युपसर्गस्येति दोघः ।योगभेदे यथा--दिनमेकं परिहार्यः परिघश्च तथा व्यतीपातः ।अपयानं पलायनम् ।वनस्पतिर्द्वमात्रके विना पुष्पफलिद्रौ च ।वनस्य पतिर्वनस्पतिः ।वर्चस्कादित्वात्साधुः ।द्रुमात्रे यथा-क्लान्तिच्छिदो वनवनस्पतयस्तदानीम् ॥ १२६ ॥
2.126 · p. 60
metre not recognised