All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (18/30)
उपदेशे चेंद्रिय तु चक्षुरादिषु रेतसि ।उदयः पर्वतोन्नत्योर्णायुरविकंबले ॥ ४७४ ॥
2.474 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 चें (wrong syllable)
पथमगान्नैव भवतः ॥ ४७१ ॥
2.471 · p. 60
अहार्यों हर्तुमशक्ये शैले ।न हतुं शक्यो अहार्यः हर्तुमशक्ये वाच्यलिङ्गः द्वयोर्यथा-विमुच्य सा हारमहायनिश्चया विलोलयष्टिः प्रविलुप्तचंदनम् ।अथाशय आश्रये अभिप्रायपनसयोः ।आशेरतेऽस्मिन्निति आशयः पुंनाम्नि इति धः माशीतिर्वा मावे अल् ।आशये अभिप्राये च यथा-लोलत्वादपहरतां तदङ्गरागम् संजज्ञे सकलुष माशयो जलानाम् ।पनसो वृक्षभेदः ।आदित्यस्त्रिदशार्कयोः ।अदितेरपत्यमा दित्यः ।अनिदम्पणेति ज्यः ।त्रिदशे यथा-आदित्या व्यत्ययं हित्वा त्वां नुवंति पुरातनम् ।अर्के यथा-अमी च कथमादित्याः प्रतापक्षितिशीतलाः ॥ ४७२ ॥
2.472 · p. 60
metre not recognised
आत्रेयो मुनिः ।भोरपत्यं आत्रेयः इतोऽनित्र इति अयण् यथा जीर्णभोजनमात्रेयः ।आत्रेयी पुष्पवत्यां सरिद्भिदि ।अतति आत्रेयी गयहृदयेति साधुः ।गौरादित्वात् डीः ।पुष्पवती रजस्वला तत्र यथा--आत्रेयी गमनाद्धरेरपि विभोर्लक्ष्मीः परावर्तते ।सरिदिदि यथा-रेवे कावेरि सिप्रे बत बत यमुने कष्टमात्रेयि कष्टम् ।आतिथ्योऽतिथौ तद्योग्येऽपि ।अतिथिरेव आतिथ्यः भेषजादित्वात् स्वार्थे द्यण् ।अतिथयेऽयं वा णौ तिथिरिति ण्यः तद्योग्ये अतिथ्यर्थ तत्र वाध्यलिङ्गः द्वयोर्यथा-आतिथ्यानां प्रथितमहसां कार्यमा तिथ्यमायः ।आम्नायः कुल आगमे उपदेशे च ।आम्नायते आम्नायः कुले अन्वये यथा-आम्नायायातमेतद्भवति न विफलं जातुचिद्रत्नजातम् ।भागमे वेदे यथा-अधोती चर काम्नाये सोऽश्वर्युः श्रेष्ठ उच्यते ॥ ४७३ ॥
2.473 · p. 60
metre not recognised
उपदेशे यथा- निराम्नायो मंत्रः स्फुरति न हि कस्यापि नियतम् ।इंद्रिय(२०६) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःअर्णनाभे च मेषे चौर्णेयमेणीत्वगादिके ।रतबंधमिदि स्त्रीणां कषायः सुरभौ रसे ॥ ४७५ ॥
2.475 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
रागवस्तुनि निर्यासे क्रोधादिषु विलेपने ।वर्णे कालेयस्तु दत्ये कालेयं कुंकुमं यकृत् ॥ ४७६ ॥
2.476 · p. 60
अनुष्टुप्
तु चक्षुरादिषु रेतसि ।इन्द्रस्यात्मनो लिङ्ग इंद्रियं इंद्रियमिति साधुः ।चक्षु. रादिग्वित्यादिशब्दात् श्रोत्रं त्वक्नासिका जिह्वा चेति ।तत्र यथा-एवमि न्द्रियसुखस्य वर्मनः सेवनादनुगृहोतमन्मथः ।रेतसि यथा-बाल्यं वृद्धिलं प्रज्ञा चक्षुः श्रोत्र त्वगिन्द्रियम् ।(दशभिर्दशभिर्वर्षे रेतद्वाल्यादिक्रमेण होयते ॥) ।
2.2047 · p. 60
metre not recognised
उदयः पर्वतोन्नत्योः ।उदेति अस्मिन् उदनयनं वा उदयः पर्वते यथा-- उदयशिवरशङ्गप्राङ्गणेष्वेष रिखन् ।उन्नतौ यथा-उदयप्रतापनाशा ममापि किमुतापरस्य लोकस्य ।ऊर्णायुरविकंबले उर्णनाभे च मेषे च ।ऊर्णास्त्यस्य ऊर्णायुः ।अहिं शुभमो युम् ।पुंसि ।अविकंबले यथा मालिन्यमूर्णायुरिवातनोति स्वलो जनानामुपलालितोऽपि ॥ ४७ ॥
2.47 · p. 60
metre not recognised
ऊर्णनाभे मर्कटके यथा--जर्णोर्णायुपुटोपमा प्रकटयत्यस्तक्षणे चंद्रमाः ।मेषे यथा-ऊर्गा योहगस्य किं न कुरुते गोमायुरारादपि ।ऐणेयमेणोत्वगादिके ।रतबंधभिदि स्त्रीणाम् ।एण्या विकारोऽश्यवो वा ऐणेयं एण्या एयञ् ।रतबंधे तूपचारात् ।एणी त्वगादिके वायलिंगः तत्र यथा--ऐणेय्यां वचि संविशन्ति वसते चापि त्वचं तारवीम् ।स्त्रीणां रतबंधभेदः कामशास्त्रप्रसिद्धः ।कषायः सुरभौ रसे ।रागवस्तुनि निर्यासे क्रोधादिषु विलेपने ।वर्णे ।कषति कषायः ।कुलिलुलिकलिकषिभ्यः कायः ।सुरभी वर्णे च गुणे पुसि तद्वति वाच्यलिंगः ।अन्यत्र पुंकडीवः सुरभौ यथा--प्रत्यूषेषु स्फुटित कमला मोदमैत्रीकषायः ।रसस्तुवराख्यः तत्र यथा-कषायतिक्तमधुराः पित्तमन्ये तु कुर्वते ॥ ४७५ ॥
2.475 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
रागवस्तुनि यथा--अधरो बोतरागस्ते कषाये ते विलोचने ।निर्यासे काथरसे यथा-पोतः शोतकषायोऽयं शर्करारससंयुतः ।क्रोधादिषु यथा -- स्युः कषायाः क्रोधमानमायालोमाः शरीरिणाम् ।विलेपने अवस्नेहनेतृतीयः काण्डः(२०७)कुलायः पक्षिणां स्थानगेहयोः क्षेत्रियास्त्रयः ।अन्यदेहचिकित्साहाऽसाध्यरुक-पारदारिकाः ॥ ४७७ ॥
2.477 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 रुक (syllable split)
क्षेत्रिय क्षेत्रजे तणे गांगेयं स्वर्णमुस्तयोः ।कसेरुण्यथ गांगेयो गाङ्गवत् स्कंदभीष्मयोः ॥ ४७८ ॥
2.478 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 त (wrong syllable)
यथा----कर्णार्पितो रोधकषायरूक्षे गोरोचनाभेदनितान्तगौरे ।वर्णो रक्तपीत वर्णयोगः तत्र यथा--जातं कषायितं व्योम नानाकुसुमरेणुभिः ।स्निग्धवासि तयोरपि मंखः ।स्निग्धे यथा----चूतांकुरास्वादकषायकंठः पुंस्कोकिलो यन्मधुरं चुकूज ।वासिते भाविते यथा-निद्राकषायमुकुली कृतताम्रनेत्रः ।कालेयेस्तु दैत्ये ।कलिदेवता अस्य कालेयः ।कल्यम्ने रेयग्यथा-कालयोपदताः काले ।कालेयं कुङ्कुमं यकृत् ।कु ईषल्लीयते कालेयम् यएच्चते इति ये अल्पे इति कादेशः ।कुंकुमे यथा-कालेयकशोदविलेपनश्रियम् दिशन् दिशामुल्लसदंशुभ धुतिः ।यकृत् कालखण्डम् ।कुलायः पक्षिणां स्थानगेहयोः ।कोलति कुलायः कुलोललोति कायः द्वयोर्यथा-दधतमंतरितां हिमदीधितिं स्वगकुलाय कुलायनिलायिताम् ।क्षेत्रियास्त्रयः ।अन्यदेहचिकित्साहाऽसाध्यरुक-पारदा रिकाः ।क्षेत्रेऽन्यस्मिन्नाश्यः क्षेत्रियः ।क्षेत्रेऽन्यस्मिन्नारये इयः वायलिंगः ।चिकित्स्यशरीरात् परशरीरे संक्रमय्य यश्चिकित्स्यते विषभूतग्रहादिः ।सोऽन्य. देहचिकित्साहः तत्र यथा-क्षेत्रियं विषमवातिदुसई जन्मांतरशरीरे नाश्यो न इहत्ये यो व्याधेः सोऽसाध्यरुक् ।तत्र यथा--आवेदयति नितांतं क्षेत्रियरोगं सखि हृदंतः ।पारदारिकः स्वक्षेत्रात् स्वकलत्रात् अन्यस्मिन् क्षेत्रे प्रर्वतमानो नाश्यो निग्राह्यो भवति ।तत्र यथा-स्वक्षेत्रात् क्षेत्रिया रक्ष्याः ॥ ४७७ ॥
2.477 · p. 60
metre not recognised
क्षेत्रिय क्षेत्र तृणे ।तृणमपि स्वक्षेत्रात् अन्यस्मिन् धान्यक्षेत्रे नाश्यं भवति ।तत्र यथा-क्षेत्रियेष्विव दवानलस्य ते दाइशक्तिरतुला विरोधिषु ।गांगेयं स्वर्ण मुस्तयोः ।कसेरुणि ।गंगाया आत्यमित्र गांगेयम् ।शुभ्राचे यण ।स्वर्णे यथा-गांगेयाभरणप्रभाव्यतिकरप्रापप्रकृष्टश्रियम् ।मुस्ताकशेरु च कंदविशेषे ।१ मु० मू०-कुकृत्यमनुतापे स्यादयुक्तकरणेऽपि च ।कुलायः ।(२०८) अनेकार्थमं ग्रहः सटीकः :: द्वितोयो विभागःचक्षुष्यः सुभगे पुण्डरीकवृक्षे रसांजने ।कतकेऽक्षिहिते चापि चक्षुष्या तु कुलच्छिका ॥ ४७९ ॥
2.479 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
चांपेयो हेम्नि किञ्जल्के चंपके नागकेसरे ।जघन्यं शिश्नगर्दोऽन्त्ये जटायुर्गुग्गुलौ खगे ॥ ४८० ॥
2.480 · p. 60
अनुष्टुप्
तपस्यः फाल्गुने मासे तपस्या नियमस्थितौ ।द्वितीया तिथिमेहिन्योर्द्वितीयः पूरणे द्वयोः ॥ ४८१ ॥
2.481 · p. 60
अनुष्टुप्
गांगेयो गांगवत् स्कन्दभीष्मयोः ।गंगाया अपत्यं गांग: शिवायण ।स्कंदे यथा गांगेयमभ्युद्धरताऽनुगंगम् ।भोष्मे यथा-गांगेयः स बभूव यस्य पुरतो यातास्तुणं शत्रवः ।एवं गांगोऽपि ॥ ४७८ ॥
2.478 · p. 60
metre not recognised
चक्षुष्यः सुभगे पुण्डरीकवृक्षे रसांजने ।कतकेऽक्षिहिते चापि ।चक्षुषे हितश्चक्षुष्यः प्राण्यंगे तियः ।सुभगाक्षिहितयो र्वाच्यलिंगः ।तयोर्यथा-नित्यं प्रसारितकरः सवितापि भवत्यचक्षुष्यः ।रसां जनमंजनविशेषः ।कतकस्थाने केतके इत्यन्ये ।चक्षुष्या तु कुलच्छिका ।कुलच्छिका तु नेत्रौषधम् ॥ ४७९ ॥
2.479 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
चांपेयो हेम्नि किजल्के चंपके नागकेसरे ।चप्यते चांपेयः ।गेय हृदयादय इति साधुः ।हेम स्वर्णम् ।किअल्कम् केसरम् ।चंपकनागकेसरौ वृक्षौ ।जघन्य शिश्नगाऽन्त्ये ।जघने भवम् जघन्यम् दिगादिदेहंशोद्यः ।जघन्यस्य तुल्यं वा शास्वादेर्यः ।शिश्ने यथा-वेवानुतप्यते साधुः कृत्वा को जघन्यजम् ।गये वायलिंगः तत्र यथा- धर्मार्थकामाः सममेव सेव्याः यस्त्वेकसक्तः स नरो जघन्यः ।अन्त्ये पश्चादर्थे यथा-उत्तिष्ठेत्तु गुरोः पूर्व जघन्यं संविशेदपि ।अन्त्ये वायलिंगः इत्यन्ये ।जटायुर्गुग्गुलौ खगे ।जटामेति जटायुः ।कृवापाजी त्युः ।पुंसि ।गुग्गुलुमहिशाक्षः ।खगे यथा-चापे तात जटायुजीवितकथापर्यन्त धूमायितकोधोत्पीडनिपीतशोकजडिमा दृष्टिस्तु विश्राम्यति ॥ ४८० ॥
2.480 · p. 60
metre not recognised
तपस्यः फाल्गुनमासे ।तपा एव तपस्यः मादिभ्यो यः ।यथा--भ्रश्यति पत्राणि तसेस्तपस्ये ।तपस्या नियमस्थितो ।तपसः करणं तपस्या ।तपसः क्यनिति क्यान शंसि प्रत्ययादित्यः ।यथा-बने तपस्यां तनुते तपस्वी ।द्वितीया तिथिगहिन्योः ।द्वयोः पूरणी द्वितीया ।वस्तीयः ।तिथौ यथा-शुक्रेण(२०९)सृतीयः काण्डः नादेयी जलवानीरे भूजंबूनागरंगयोः ।कांगुष्ठे च जपायां च निकायः सद्मसंघयोः ॥ ४८२ ॥
2.482 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
परमात्मनि लक्ष्ये च प्रणयः प्रेमयाञ्चयोः ।विखंभे प्रसरे चापि प्रत्ययो ज्ञानरंध्रयोः ॥ ४८३ ॥
2.483 · p. 60
अनुष्टुप्
विश्वासे शपथे हेतावाचारप्रथितत्वयोः ।अधीने निश्चये स्यादौ प्रणाय्यः कामवर्जिते ॥ ४८४ ॥
2.484 · p. 60
अनुष्टुप्
प्रतिपदा श्रेष्ठा द्वितीया सोमसूनुना ।गेहिन्यां भार्यायां यथा-स सद्वितीयो वनमाजगाम ।द्वितीयः पूरणे द्वयोः ।वाच्यलिंगः यथा-तं देशमारोपित पुष्पचापे रतिद्वितीये मदने प्रपन्ने ॥ ४८१ ॥
2.481 · p. 60
metre not recognised
नादेयी जलवानीरे भूजंबू नागरंगयोः ।कांगुष्ठे च जपायां च ।नद्यां भवा नादेयो ।नचादेरेयण् ।पंचापि बनस्पतयः ।नदी समुद्भवेऽपि ।तत्र वाच्यलिंगः तत्र यथा-नादेयं नादेयी शरदि वसन्ते च नादेयम् ।निकायः सद्मसंघयोः ।परमात्मनि लक्ष्य च ।निचोयति निकायः ।समन्यर्थे चिति देहावासिनि धन कादेशश्च ।संघे तु संघेन्तर्द्ध इति ।निवृतो नियतो वा कायोऽत्रेति वा ।सद्मनि निवासे यथा-कायोऽप्यपायनिचयस्य निकाय एव ।संघे यथा-नाकनायकनिकाय कामिनीकोपकंपकुटिलैर्विलोचनैः ॥ ४८२ ॥
2.482 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
परमात्मनि लक्ष्ये वेद्य च यथा निकाये योगिनां चित्तं धातुवाणामिवोच्चकैः ।प्रणयः प्रेमयाञ्चयोः ।विसंभे प्रसरे चापि ।प्रणयनं प्रणयः ।प्रेम्णि यथा--प्रणय कुपितां दृष्ट्वा देवी स संभ्रमविस्मृतः ।याञ्चायां यथा-प्राप्ते नैव पराङ्मुखाः प्रणयिनि प्राणोपयोगें रपि ।विसम्मे विश्वासे यथा-अपि प्रसन्नं हरिणेषु ते मनः करस्थदर्भप्रणया पहारिषु ।प्रसरे यथा--प्रेमप्रणयसंजातहर्षे गद्गदया गिरा ।परिचयेऽपि यथा कृतोऽक्षसूत्रप्रणयी तया करः ।प्रत्ययो ज्ञानरंधयोः ।विश्वासे शपथे हेतावाचारप्रथितत्वयो ।अधीने निश्चये स्यादो ।प्रतीयतेऽनेन प्रत्ययनं प्रत्येति वा प्रत्ययः ।ज्ञाने यथा-विकल्पप्रत्ययोत्पन्ना न शब्दा सत्त्व दर्शने ।रंधे छिद्रे यथा-रिपोः प्रत्ययमासाद्य प्रहरेत् कालधर्मवित् ॥ १८३ ॥ १ मु. मू. निलयोऽस्तमये गृहे ।
2.183 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गोपनस्य प्रदेशेऽपि नेपथ्यं नु प्रसाधने ।रङ्गभूमीवेषमेदे प्रणयः ।(२१०) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःअसम्मते प्रसन्यस्तु प्रतिकूलानुकूलयोः ।प्रतीक्ष्यः प्रतिपाल्ये स्यात्पूज्ये च प्रळयो मृतः ॥ ४८५ ॥
2.485 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
संहारे नष्टचेष्टत्वे पायोऽवसरे क्रमे ।निर्माणद्रव्यधर्मे च पर्जन्यो गर्जदंबुदे ॥ ४८६ ॥
2.486 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
विश्वासे यथा-तत्प्रत्ययाच्च कुसुमायुधबन्धुरेनामाश्वासयत् सुरचितार्थपदै वैचोभिः ।शपथे यथा-प्रत्ययो वधममेव साधुषु ।हेतौ यथा-अपेक्षते प्रत्ययमुत्तमं त्यो बोनांकुरः प्रागुदयादिवाम्भः ।आचारे यथा-साधुप्रत्यय एवायं कृते प्रातकतं हि यत् ।प्रश्रितत्वे प्रथायां यथा-प्रायः प्रत्ययमाधत्ते स्वद्गुणेषत्तमादरः ।स्यादौ यथा-सोऽभवद्वरवधूसमागमः प्रत्ययप्रकृतियोगसंनिभः ।प्रणाय्यः कामवजिते ।असम्मते ।प्रणीयते प्रणाय्यः प्रणाय्यो निष्कामा सम्मते इति ध्यणि साधुः वायलिङ्गः ।कामवर्जितो विषयेष्वनासकः ।तत्र यथा--- ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म यात् प्रणाय्याय वांतेवासिने ॥ ४८४ ॥
2.484 · p. 60
metre not recognised
असम्मते चौरादिके यथा-अवाप्नुयात्सोप्यविचारनिग्रहं यदि प्रणाय्यैः सह संवसेन्नरः ।प्रसव्यस्तु प्रतिकूलानुकूलयोः ।प्रतीपः सव्यात् प्रगतः सव्यं वा प्रसन्यः वायलिंगः ।प्रतिकूले यथा-प्रसव्यो भ्रातृव्यो व्यसनशतवांछामलिनधीः ।अनुक्ले यथा-प्रसव्योग्निरिवाहुतिम् ।वामेऽपि मंस्खः यथा-प्रसन्यमंजलि दद्यात् ।प्रतीक्ष्यः प्रतिपाल्ये स्यात् पूज्ये च ।प्रतीक्ष्यते प्रतीक्ष्यः वाच्य लिंगः द्वयोर्यथा--प्रतक्ष्यं च प्रतीक्ष्यायै पितृश्वने सुतस्य ते ।प्रलयो मृतो ।संहारे नष्टचेष्टत्वे ।प्रलयनं प्रलयः ।मृतौ यथा-महाजनविरोधेन कुंजरः प्रलयं गतः ॥ ४८५ ॥
2.485 · p. 60
metre not recognised
संहारे यथा-प्रलयोल्ललितस्य वारिधैः परिवाहो जगतः करोति किम् ।नष्टचेष्टत्वे सात्त्विकभावे यथा -भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्ची तमः शरीरसादम् ।मूर्खायामपि यथा--अवधानपरे चकार सा प्रलयांतोन्मिषिते विलोचने ।पर्यायोऽवसरे क्रमे ।निर्माणद्रव्यधर्मे च ।पर्ययणं पर्यायः ।परेः क्रमे इति घन पर्येति वा तन् व्यधाति णः ।अवसरे यथा-पर्याये विहितं कार्य सिध्यत्येव न संशयः ।क्रमे यथा--पर्यायपीतस्य सुरैहिमांशोः कलाक्षयःतृतीयः काण्डः(२११)वासवे मेघशन्दे च पयस्यं तु पयोभवे ।पयोहिते पयस्या तु काकोली दुग्धिकापि च ॥ ४८७ ॥
2.487 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रक्रिया तुत्पादने स्यादधिकारप्रकारयोः ।पानीयं पेयजलयोः पारुष्यंस्तु बृहस्पती ॥ ४८८ ॥
2.488 · p. 60
अनुष्टुप्
पारुष्यं परुषभावे सक्रंदनवनेऽपि च ।पौलस्त्यो रावणे श्रीदे भ्रातृन्यो भ्रातृजे रिपौ ॥ ४८९ ॥
2.489 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ष (wrong syllable)
लाध्यतरो हि वृद्धः ।निर्माण निर्मितिः ।द्रव्यधर्मो नवपुराणादिः ।तत्र यथा गुणपर्यायवद्द्रव्यम् ।पर्जन्यो गर्जदंबुदे ।वासवे मेघशब्दे च ।गर्जति पर्जन्यः ।हिरण्यपर्जन्यादय इति साधुः ।गर्जदंबुदे यथा-स्फूर्नन्मा गर्न पर्जन्य दर्पोऽयं यदि तेऽम्भसा ॥ ४८६ ॥
2.486 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वासवे यथा-अजन्यं सौजन्यं यदि भवति पर्जन्य भवतः ।मेघशब्दो मेघध्वनिः ।पयस्यं तु पयोभवे ।पयोहिते ।पयसि भवं पयस्यम् ।दिगादित्वाधः ।पयसे हितं वा ।उवर्णयुगादेर्य इति यः ।वायलिंगः ।पयस्या तु काकोली दुग्धिकापि च ।द्वे अपि ओषधी ॥ ४८७ ॥
2.487 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
प्रक्रिया तूत्पादने स्यादधिकारप्रकारयोः ।प्रकरणं प्रक्रिया उत्पादने यथा-शब्दानां प्रक्रिया ज्ञेया ।अधिकारो व्यवस्थापनम् ।प्रकारे यथा ऐश्वर्यप्रक्रियामात्र कृतार्थाः संतु हेतयः ।पानीयं पेयजलयोः ।पीयते पानी यम् पेये वायलिंगः ।द्वयोर्यथा--पानीयं पानीयं शरदि वसन्ते तु पानीयम् ।पारुष्यस्तु बृहस्पतौ ।परुष एव पारुष्यः ।भेषनादित्वाद्यण् ॥ ४८८ ॥
2.488 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पारुष्यं परुषभावे संक्रंदनवनेऽपि च ।परुषस्य भावः पारुष्यम् ।पृणाति वा ।गयहृदयेति साधुः ।परुषभावे यथा-पारुष्यं वचसा रुषापि कुरुषे यत्तन्नते पौरुषम् ।संक्रंदनवनं इन्द्रवनम् ।पालस्त्यो रावणे श्रीदे ।पुलस्तेरपत्यं पोलस्त्यः ।गर्गादित्वाद्यम् ।रावणे यथा-पौलस्त्यः कथमन्यदारहरणे दोषं न विज्ञातवान् ।श्रीदे धनदे यथा-पौलस्त्येन शुधांशुमौलिसुहृदा प्रस्तं समस्तं धनम् ।भ्रातृव्यो भ्रातृजे रिपौ ।भ्रातुरपत्यं भ्रातृव्यः ।भ्रातुर्य इति व्यः ।रिपो तु एकद्रव्याभिलाषित्वनिमित्तोपचारात् ।द्वयोर्यथा-- भ्रातृव्ये(२१२)अनेकार्थसंग्रहः सटीक :: द्वितीयो विभागःभुजिष्यः स्यादनाधीने किंकरे हस्तस्के ।भुजिष्या गणिकादास्योः मलयः पर्वतान्तरे ॥ ४९० ॥
2.490 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शैलांशे देश आरामे मलया त्रिवृतौषधी ।मंगल्यो रुचिरेऽश्वत्थे त्रायमाणे मसूरके ॥ ४९१ ॥
2.491 · p. 60
अनुष्टुप्
बिल्वे मंगल्यं तु दनि मंगल्या रोचना शमी ।शतपुष्पा शुक्लवचा प्रियंगुः शंखपुष्प्यपि ॥ ४९२ ॥
2.492 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 शु (wrong syllable)
अधः पुष्पी मृगयस्तु फेरौ ब्रह्मणि लुब्धके ।रहस्यं गोपनीये स्याद्रहस्या सरिदंतरे ॥ ४९३ ॥
2.493 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ग (wrong syllable)
नैव विश्वासः ॥ १८९ ॥
2.189 · p. 60
भुजिष्यः स्यादनधीने किंकरे हस्तसूत्रके ।भुङ्क्ते भुज्यते वा मुनिण्यः ।रुचिभुजिभ्यां किण्यः ।अनधोनकिकरयोर्वाच्यलिंगः ।अनधीने यथा-भुजिष्या भूभुनः सर्वे ।किं करे यथा-हरौ चरति चारकाश्रम तपस्वितां तां शचों भुजिष्यदयितेति यः परिरिरंसुमभ्यस्तवान् ।हस्तसूत्रके यथा-भुजियमुषेितभुजः ।भुजिष्या गणिकादास्योः ।द्वयोर्यथा-कामांघाः कामिनः पश्य भुजियामपि भुंजते ।मलयः पर्वतान्तरे ।शैलांशे देश आरामे ।मलते मलयः क्रुगुवलीत्ययः ।मलं याति वा पर्वतांतरे पुंक्तीबः ।तत्र यथा-मुर्छयत्येष पथिकान् मधौ मलयमारुतः ॥ ४९० ॥
2.490 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: ा-भुजियमुषेितभुजः
शैलस्यांऽशो ऽवयवः ।देशे यथा--मलयकोसलकेकयशासिनां दुहितरी हितरोपितमार्गणम् ।आरामे यथा-एतेऽलयो मलयवंजुलमंजरीषु गुंजंति मंजु घनसौरभलाभमत्ताः ।मलया त्रिवृतौषधौ ।त्रिवृता विषघ्ना ।मंगल्यो रुचिरेऽश्वत्थे त्रायमाणे मसरके ।बिल्वे ।मंगले साधुमगन्यः ।रुचिरे मंगलहेतो वाच्यलिंगः ।तत्र यथा--प्रथांगुल्या हरितालमाई मंगन्यमादाय मनःशिलां च ।अश्वत्थबिल्वो वृक्षो ।त्रायमाणमोषवम् ! मसूरको धान्य भेदः ॥ ४९१ ॥
2.2081 · p. 60
metre not recognised
मंगल्यं तु दनि ।यथा-मंगल्यतिलकं चास्य कु योषितः ।मंगल्या रोचना शमी ।शतपुष्पा शुक्लपचा प्रियंगुः शंखपुष्प्यपि ।अधःपुष्पी ।सप्तापि ओष धिभेदाः ॥ ४९२ ॥
2.492 · p. 60
metre not recognised
मृगयस्तु फेरौ ब्रह्मणि लुब्धके ।मृगयते मृग्यते वा १ महेन्द्रो मलयः सह्यः शक्तिमानृक्षपर्वतः ।विन्ध्यश्च पारिजातश्च सप्तैते कुलपर्वताः ।(२९३)सृतीयः काण्डः लौहित्योऽन्धौ नदे वोही ब्रह्मण्यो ब्रह्मणे हिते ।शनैश्चरे व्यवायस्तु मैथुनन्यवधानयोः ॥ ४९४ ॥
2.494 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वदान्यः प्रियवाग्दानशीलयोरुभयोरपि ।वतन्यो वाच्यवद्द्य वचोऽहेहीनयोरपि ॥ ४९५ ॥
2.495 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
वलयः कंकण कंठरुक् वाले यस्तु गर्दभे ।वल्यर्थे कोमलेंगारे वल्लयां विजयो जये ॥ ४९६ ॥
2.496 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ण (wrong syllable)
मृगयुः ।केवयु भुरण्णेति (उ० ७४६) साधुः ।मृगान् याति वापी मृगेति किदुः पुंसि ।फेरुः शनालः ।ब्रह्मा वेधाः ।लुब्धके यथा-हंति नो पशयस्थोऽपि शयालमंगयुगम् ।रहस्यं गोपनीये स्यात् ।रहसि भवं रहस्यम् ।दिगा दीति यः ।यथा-रहस्यास्यायोय स्वनसि मृदुकान्तिकचरः ।रहस्या सरिदंतरे ।सरिदंतरं नदीभेदः ॥ ४९३ ॥
2.493 · p. 60
metre not recognised
लौहित्योऽब्धौ नदे ब्रीहौ ।लोहित एवं लोहित्यः ।भेषजादित्वाद्यण् ।नदे यथा-चकंपे तीर्णलोहित्ये तस्मिन् प्राग्ज्योतिषेश्वरः ।ब्रह्मण्यो ब्रह्मणे हिते ।शनैश्चरे ।ब्रह्मणे हितो ब्रह्मण्यः ।प्राण्यंगर थस्वलेति यः ।ब्रह्मणि साधुर्वा ब्रह्महिते वायलिंग: तत्र यथा-ब्रह्मण्योऽपि ब्रह्मवित्तापहारी ।शनैश्वरो रविसुतः ।व्यवायस्तु मैथुनव्यवधानयोः ।व्यवायनं व्यवायः ।मैथुने यथा-अतिव्यवायादिव राजयक्ष्मा ।व्यवघाने तिरस्करणे यथा-दुःखव्यवायकुशलस्य विशालबुद्धेः ॥ ४९ ॥
2.49 · p. 60
metre not recognised
वदान्यः प्रियवाग्दानशीलयोरुभयोरपि ।वदति वदान्यः ।वदिसहिभ्यामान्यः ।त्रिष्वपि वाच्यलिंगः तत्र यथा--गतो वदान्यांतरमित्ययं मे माभूत् परोवादनवावतारः ।वक्तव्यो वाच्यवद्र्यो वचोऽहेहीनयोरपि ।उच्यते वक्तव्यः उच्यते वाच्यः वाच्यलिंगौ ।त्रिष्वपि वक्तव्यशब्दो यथा सवकन्यो न वक्तव्यः ।वाच्यशब्दो गये यथा-न यथा वाध्यतामेति ।बचोहे यथा-तद्वाच्यः स दशाननो मम गिरा ।हीने यथा-तृणं नाराचवाच्यं वहसि किमु मुधा ॥ ४९५ ॥
2.495 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वलयः कंकणं कंठरुक् ।वलते वलयः ।कृगुवलीत्ययः पुंक्लोबः ।कंकणे यथा-कनकवलय_शरिक्तप्रकोष्ठः ।कंठरक् कंठरोगः ।(२१४) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःपार्थे विमाने विजयोमातत्सख्योस्तिथावपि ।विषयो यस्य यो ज्ञातस्तत्र गोचरदेशयोः ॥ ४९७ ॥
2.497 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शब्दादी जनपदे च विस्मयोऽद्भुतदर्पयोः ।विनयः शिक्षाप्रणत्योविनया तु बलौषधौ ॥ ४९८ ॥
2.498 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 प (wrong syllable)
समूहेऽपि यथा-अलिवलयसदृक्षैः कुंतलैः पक्षमलाक्ष्याः ।वालेयस्तु गदभे ।वल्यर्थे कोमलेगारे वल्लाम् ।वलते वालेयः ।गयहृदयादयेति साधुः ।चलयेऽयं वा छदिलेिरेयण् ।वन्यर्थे कोमले च वाच्यलिंगः ।गर्दभे यथा-वहत्येव हि कालेयं वालेयो न तु भोगभाक् ।बन्यर्थे यथा-बालेयतंडुलविकोपकदार्थ ताभिरेताभिरग्निशरणेषु सधर्मिणीभिः ।कोमलं मृदु ।अंगारवल्लर) भांगी नाम ओषधोः ।विजयो जये ।पार्थे विमाने ।विजयनं विजयते वा विजयः ।जये यथा- विनयस्त्वयि सेनायाः साक्षिमात्रेऽपदिश्यताम् ।गतावपि मंखः ॥ ४९६ ॥
2.496 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: यं वा छदिलेिरेयण्
तत्र पार्थेऽर्जुने च यथा-विजयो विजयोद्यतो यदा ।विमाने यथा-विजयो वैजयंतश्च जयंतश्चापराजितः ।विजयोमातत्सख्योस्ति थावपि ।उमायां यथा---देवि स्तुति विजयेति जयेति उमेति ।तत्सख्याम् यथा--कथयतु विजयानप्रमाणं यदीन्दुः ।तिथौ तिथिविशेषे यथा — मंगलेन विजया जयावहा ।विषयो यस्य यो ज्ञातः तत्र गोचरदेशयोः ।शब्दादौ जनादे च ।विसि नोति विषयः ।सदसि तस्येति षत्त्वम् ।शब्दादयः शब्दरूपरसगंवस्पर्शाः तत्र यथा-स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः ।गोचरे यथा-सौमित्रेरपि पत्रिणामविषयस्तत्र प्रिया क्यापि मे ।तयोर्यथा-रागोव सक्तिमधिकां विषयेषु वायुः ॥ ४९७ ॥
2.497 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
जनैस्यिमानो जनपदः ।तत्र यथा-उत्सनविषयमामात्स्थानादुच्चलितद्विजाः ।विस्मयोऽद्धत दर्पयोः ।विस्मयनं विस्मयः ।विशिष्टः स्मय इति वा ।अद्भुते यथा-यद्वि स्मयस्तिमितमस्तमितान्यभावमानन्दमंदममृतालानादिवाभूत् ।द यथा-त्यागे तपसि शौर्यै च विज्ञाने विनये नये ।विस्मयो हि न कर्तव्यो बहुरत्ना वसुंधरा ।विनयः शिक्षाप्रणत्योः ।विनयनं विनय: शिक्षायां यथा--विनयातृतीयः काण्डः(२१५) विशल्या लागली दंतीगुडूची त्रिपुरासु च ।शल्येन रहितायाश्च प्रियायां लक्ष्मणस्य च ॥ ४९९ ॥
2.499 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
श्वशुर्यो देवरे श्याले शांडिल्यः पावकान्तरे ।बिल्वे मुनौ च शालेयं शतपुष्पाहयौषधे ॥ ५०० ॥
2.500 · p. 60
अनुष्टुप्
क्षेत्रे च शालिधान्यस्य शीर्षण्यं शीर्षरक्षणे ।शीर्षण्यो विशदे केशे शैलेयं शैलसंभवे ॥ ५०१ ॥
2.501 · p. 60
अनुष्टुप्
नयनिश्चयः ।प्रणतो यथा-गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते ।विनया तु बलौ पौ ।विनयात रोगान् विनया ॥ ४९८ ॥
2.498 · p. 60
metre not recognised
विशल्या लांगली दंती गुडूची त्रिपुटासु च ।शल्येन रहितायां च प्रियायां लक्ष्मणस्य च ।विगतं शल्यमतो द्रावकत्वात् विशल्या ।विगतं शल्यं अस्या वा ।षड्वर्थेषु ।लक्ष्मणस्य प्रिया हितकारिणी भार्या वा तत्र यथा--विशल्यां सौमित्रस्यमुपनिना यौषधिवराम् ॥ ४९९ ॥
2.499 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
श्वशुर्यों देवरे श्याले ।श्वशुरस्यापत्यं श्वशुर्यः ।खाद्यः ।द्वयोर्यथा--ज्येष्ठः श्वशुर्यः शाली च सम्मान्यो गुरुवत्स्मृतो ।शांडिल्यः पावकान्तरे ।बिल्वे मुनौ च ।शंडिलस्यापत्यं शांडिल्यः ।गर्गादित्वात् यन् ।शांडिल्ये साधुर्वा ।पावकान्तरे वह्निविशेषः ।बिल्यो वृक्षः ।मुनो यथा-क्रतुक्रिया कांडशौण्डस्य शांडिल्य नाम्नो महर्षवंशः ।शालेयं शतपुष्पाहयौषधे ।क्षेत्रे च शालिधान्यस्य ।शालते शालेयम् ।गय हृदयादय इति साधुः ।शालीनां क्षेत्रमिति वा ।ब्रोहि शालेरेयमिति एयञ् ।दूयोर्यथा-विशालः शालेयः फलपरिणतिस्फातिसुभगैः ।शीर्षण्यं शीर्षरक्षणे ।शिरसि भवं शोषण्यम् ।दिगादित्वाद्यः ।शिरसः शोषन्निति शीर्षन्नादेशः ।शीर्ष रक्षणे शिरस्त्राणे यथा-शीर्षण्यानां दिनकर करस्पर्शनियंदुचीनाम् ॥ ५०० ॥
2.2098 · p. 60
metre not recognised
शीर्षण्यो विशदे केशे ।विशदो यः केशस्तत्र मथा-जराजरठशीर्षण्यो धन्यो ध्यायति शंकरम् ।मंसस्तु विशदे केशे चेति अर्थद्वयमाह ।तत्र विशदे यथा शीर्षग्यास्तवकोर्तयोऽत्र भुरने राजंति राजन् सदा ।शिरोभवशिरोहितप्रधाने पपि मंचः ।तत्र तु वायलिंग: ।क्रमेण यथा-शोषण्यान्मुच्यते व्याधैः ।उष्णं-.(२१६) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःसिंधूत्थे तालपाश्च शैलेयस्तु मधुव्रते ।समयः शपथे भाषासंपदोः कालसंविदोः ॥ ५०२ ॥
2.502 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
सिद्धांताचारसंकेतनियमावसरेषु च ।क्रियाकारे च निर्देशे संस्त्यायो विस्तृतौ गृहे ॥ ५०३ ॥
2.503 · p. 60
अनुष्टुप्
संनिवेशे सन्नयस्तु समवायानुसैन्ययोः ।सामर्थ्य योग्यताशक्त्योः सौरभ्य' गुणगौरवे ॥ ५०४ ॥
2.504 · p. 60
अनुष्टुप्
पयो न शीर्षण्यम् ' शीर्षण्ये त्वयि पुण्यपण्यविभवर्लभ्ये भयं मे कुतः ।शलेयं शैलसंभवे ।सिंधुत्थे तालपण्यांश्च ।शेले भवं शैलेयम् ।नद्यादो स्यम् ।शिलायास्तुल्यं वा शिलाया एयच्चेति एया ।शिलासंभवे यथा-शैलेयनद्धेषु शिला तलेषु १५०१ ॥
2.2102 · p. 60
metre not recognised
सिंधूत्थं लवणम् ।तालपर्णी ओषधिः ।शैलेयस्तु मधुव्रते ।मधुव्रतो भ्रमरः स्त्रीपुंसः ।समयः शपथे भाषासंपदोः काळसंविदोः ।सिद्धां ताचारसंकेतनियमाक्सरेषु च ।क्रियाकारे च निर्देशे ।समीयते समेति वा समयः ।द्वादशस्वर्थेषु ।काले पुंक्लीचः ।शपथे यथा--तनयप्तमयं सायं कृत्वा ययौ मम वल्लभा ।भाषायां यथा-निःशेषदेशसमयस्य नृपः स विज्ञः ।संपदि यथा-उपकारो हि कर्तव्यः कृतिभिः समये सति ॥ ५०२ ॥
2.502 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
काले आचारे च यथा-स्पृशन् सशंकः समये शुचावपि स्थितः करार समग्रपातिभिः ।संवित् ज्ञान तत्र यथा-समयेन मया ज्ञातं परं ब्रह्म क्षणापि ।सिद्धांते यथा-न पक्षपाती समयस्तथाते ।संकेते यथा-सायं तत्र त्वया गम्यं मयेति समयः कृतः ।नियमे यथा-वक्तव्यं सत्यमेवेति गृहीतः समयो मया ।अवसरे यथा-यावत् स एव समयः सममेव तावदव्याकुलाः पटमयान् यमितो वितन्य ।क्रियाकारो व्यवस्थापनम् तत्र यथा- समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः ।निर्देश आज्ञा तत्र यथा-दीयतां शासनं तस्मै समयोऽयं महीपते ।संस्त्यायो विस्तृतौ गृहे ।संनिवेशे ।संस्त्यानं संस्स्यायतेऽसौ वा संस्स्यायः ।विस्तृतौ संघाते यथा-संस्त्यायेन चरंति हंत हरिणा व्यस्ताभिशंकास्ततः ।गृहे संनिवेशे च यथा-संस्त्याये निवसन्नुपेतमतिथिं कालेऽवजानाति कः ॥ ५०३ ॥
2.503 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सन्नयस्तु१. मु. सौकर्य तु दिना श्रमे ।सूकरस्य क्रियायां च औरभ्यम् ।तृतीयः काण्ड:(२१७)सौगन्ध्ये चारुतायाश्च हिरण्यं पुनरक्षये ।प्रधानधातौ कनके मानभेदे कपर्दके ॥ ५०५ ॥
2.505 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
द्रविणाकुष्ययोश्चापि इच्छायो मन्मथात्मनोः ।हृदयं वक्षसि स्वान्ते वृक्कायाममरः सुरे ॥ ५०६ ॥
2.506 · p. 60
अनुष्टुप्
समवायानुसैन्ययोः ।संनीयते सन्नयः ।युवर्णे त्यल ।समवाये द्रव्यमीलने यथा-आसोमयागात् कार्यः स्यात् सन्नयो नाहिताग्निना ।अनुसैन्यं पश्चाद वस्थायिबलम् तत्र यथा-सन्नयो हि न धातव्यो नयज्ञेन महीभुजा ।सामर्थ्य योग्यताशक्त्योः ।समर्थस्य भावः सामर्थ्यम् ।द्वयोर्यथा-सामर्थ्य भवतः पुरंदरमतोम्छेदं विधातुं कुतः ।सौरभ्यं गुणगौरवे ।सौगन्ध्ये चारुतायां च ।सुरमेर्भावः सौरभ्यम् ।गुणगौरवचारुतयोर्यथा-सौरभ्यं लभ्यते पुण्यैः ।सौगन्ध्ये यथा-गतास्ते विस्तीर्णस्तबकभरसौरभ्यलहरो, परोतव्योमानः प्रकृतिगुरवः केऽपि तरवः ।हिरण्यं पुनरक्षये ।प्रधानधातो कनके मानभेदे कपर्दके ।द्रविणाकुप्ययोश्चापि ।हियते हिरण्यम् ।हिरण्यपर्जन्यादय इति साधुः ।सप्तस्वर्थेषु ।कनके पुंक लीवः ।अक्षयमविनश्वरम् ।प्रधानधातुः शुक्रम् ।कनके यथा-हिस्यमयी सा ललनेव जंगमा ।अत्र हि हिर ण्यस्य विकारो हिरण्मयी ।अश्याच्छादने इति मय सारवस्वा केति साधुः ।मानभेदे यथा-हिरण्यमेक गामेकां भूमेरप्येकमंगुलम् ।हरन्नरकमाप्नोति ।भकुप्यमुत्कृष्टधनं रूप्यहेमादि, कपर्दके द्रविणे अकू-ये च यथा--हिरण्यमेवार्जय निष्फला : कलाः ॥ ५०५ ॥
2.505 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
हृच्छायो मन्मथाऽऽत्मनोः ।हृदि शेते हृच्छयः ।आधारादित्यः ।द्वयोर्यथा-हृच्छयः कथमनात्मतां गतः ।हृदयं वक्षसि स्वांते वृक्कायां (बुक्कायाम्) ।हियते हरति वा हृदयम् गयड्दयादय इति साधुः ।वक्षसि स्वांते च यथा-राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी ।वृक्काऽममांसम् ।अथ रांताः ।अमरः सुरे ।स्नहीवोऽस्थि संहारेऽपि ।न म्रियते अमरः अमति वा ।अछि चदित्यरः ।पुरे यथा(९१८) अनेकार्थसंग्रहः सटीक :: द्वितीयो विभागःस्नुहीवृक्षेऽस्थिसंहारेऽप्यमरा त्वमरावतो ।स्थूणा दुर्वा गुडूची चान्तरं रन्ध्रावकाशयोः ॥ ५०७ ॥
2.507 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मध्ये विनार्थे तादर्थे विशेषेऽवसरेऽवधौ ।आत्मीयाऽऽत्मपरीधानांतर्दिबाह्येष्वथावरम् ॥ ५०८ ॥
2.508 · p. 60
अनुष्टुप्
मुदे मुरारेरमरैः सुमे रोरानीय यस्योपचितस्य शंगैः ॥ ५०६ ॥
2.506 · p. 60
स्नुहीवृक्षो वज तरुः ।अस्थिसंहारो गंगादिक्षेप्याणामस्थ्नामेकत्रमीलनम् ।अमर त्वमरावती ।स्थूणा दा गुडूची च ।अमरावत्या था-अमरायां सुरो भावी समरे सम्मुखो हतः ।स्थूणा स्तंभः ।दूर्वा गुडुचो च ओषधिः ।अन्तरं रन्ध्रावकाशयोः ।मध्ये विनार्थे तादयें विशेषेऽवसरेऽवधौ ।आत्मीयात्मपरीधानांतद्धि बायेषु ।अनिति अंतरम् ।अनिकाभ्यां तरः त्रयोदशस्वर्थेषु ।क्लोबः ।रंधे यश-चलत्पलाशांतरगोचरास्तरोस्तुषारमूर्तेरिव नकमंशवः ।अवकाशे यथा मध्ये यथा-- श्याममुखस्य तस्य मृणालसूत्रान्तरमप्यलभ्यम् ॥ ५०७ मध्ये यथा-तदंतरे सा विरराज धेनुर्दिनक्षपामध्यगतेव संध्या ।
2.2111 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 त्र (wrong syllable)
विनार्थे यथा धर्मा तरेण विभवः कृतिनां कुतस्त्यः ।तादयें यथा-अथै स्तैर्विषयांतरैः किमिव नः कृत्यं सुधासंभवैः ।विशेषे यथा-इक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्यस्यांतरं महत् ।अवसरे यथा--इदमंतरमुरकूतये प्रकृतिवलायावदस्ति संपदियम् ।'अवधो समाप्तो यथा--गीतांतरे च श्रमवारिलेशैः किञ्चित्समुच्छ्वासितगंड लेवम् ।आत्मोये यथा -ये भक्ति परिशोलयन्ति विबुधास्तेऽभ्यंतरास्ते विभोः ।मात्मने अत्मोपलक्षिते मनः प्रभृतौ यथा-व्यतिषजति पदार्थानंतरः कोऽपि हेतुः ।परीधाने यथा-तूगावेव पुनस्तरां द्रढयति स्वादतरस्मा पटादाकृष्टैः कुशवीरसन्तुभिरभिकुद्रो मुनिर्भार्गवः ।अंतर्धा व्यवधाने यथा--दधतमंतरिता हिमदोधितम् ।बाह्ये यथा-अंतरेषु न देशेषु विचरेत् दुर्गतोऽपि सन् ।अथावरम ।चरमे ।अव्यते अवरम् ।अवेर्ध च वेत्परः ।वाध्यलिंगः ।चरमं निधम् दिश्यपि मखः तत्र तु स्त्रियाम् ।तयोर्यथा-दिननाथोऽवरासंगतृतीयः काण्ड(२१९)चरमेऽत्ररा तु गौरीगनजंघांत्यदेशयोः ।अक्षरं स्यादपवगें परमब्रह्मवर्णयोः ॥ ५०९ ॥
2.509 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गगने धर्मतषसोरध्वरे मूलकारणे ।अधरोऽनूदुलहीनोष्ठेष्वंबरं' व्योमवस्त्रयोः ॥ ५१० ॥
2.510 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
कसे सुरभिद्रव्येऽरं छदकपाटयोः ।अंकुरो रोम्नि सलिले रुधिरेऽभिनवोद्गमे ॥ ५११ ॥
2.511 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्राप्याऽधोमुखतां गतः ॥ ५०८ ॥
2.508 · p. 60
अवरा तु गौरी गजजंघांत्यदेशयोः ।गौरी उमा ।गमजंघायाः अंत्यदेशः पश्चाद्भागः तत्र यथा-मग्नोऽवराभ्या मवीबभूव ।ग नजंबांत्यदेशे कलोबे इति लिंगनि: ।अक्षरं स्यादपवणं परमब्रह्मवर्णयोः ।गगने धर्मतपसोरघरे मूलकारणे ।न क्षरति अक्षरम् ।मनुते वा ।मीज्यजोति सरः ।अपवर्गे मोक्षे यथा-स याति परमो योगी प्रियं धामाक्षरं परम् ।परमब्रह्मणि यथा-यमशरं वेदविदो विदुस्तमात्मानमात्म न्यवलोकयंतम् ।वर्णे यथा-तान्य मराणि हृदये किमपि धनन्ति ॥ ५०९ ॥
2.509 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गगनं व्योम, धर्मः पुण्यं, तप उपवासादिः, अधरो यागः, मूल कारणं परमाण्यादिः, अक्षयेऽपि मंखः यथा-तमक्षरं ब्रह्मपरं पवित्रम् ।अवरोऽनयों हीनोष्ठेषु ।भव्यते अधरः ।अवेर्ध च वेत्यरः ।अनूर्वे हीने च वाच्य लिंगः ।अनूई : अधस्तनः तत्र यथा-अधरोत्तरतां प्रान्नयोः प्रिययोः पाई निवेशिनोस्तथा ।होने यथा-- प्रधो धगं न पश्यात संपल्ले शाकुलो मूर्खः ।मोष्ठे यथा-निवार्यतामालि किमप्ययं बटुः पुनर्विवक्षुः स्फुरितोत्तराधरः ।अम्बरं व्योमवस्खयोः ।कांसे सुरभिद्रव्ये ।अमति अंबरम् ।जठरक रेति माधुः ।व्योम्नि वस्त्रे च यथा-येनेवांबरखेडेन संवीतो निशि चंद्रमाः ॥ ५१ ॥
2.51 · p. 60
metre not recognised
सुरभिद्रव्यम् तायिकप्रसिद्धम् तत्र यथा-सुरभितांवरमंघरधूपतः ।अपरं च्छद कपाटयोः ।इयर्ति अररम् ।ऋछि चटीत्यरः ।छदः पत्रम् कपाटे यथा-अरर पुटचीत्कारविरुतः ।वैजयंतीकारस्तु न ना कपाटे कोलोहे सोम्ये स्यादरर:१ मु. अप्परः सावधान के क्सुभेदे तो चाप्यम्बरं ।(२२०) अनेकार्यसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःअजिरं दरे काये विषये प्राङ्गणेऽनिले ।अशिरोऽर्के राक्षसेऽग्नौ अंगारोऽलातभौमयोः ॥ ५१२ ॥
2.512 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
अंडीरः शक्तनरयोरमुरः सूर्यदैत्ययोः ।असुरा रजनीवास्योरगुरुस्त्वगुरौ लघौ ॥ ५१३ ॥
2.513 · p. 60
अनुष्टुप्
शिंशपायामथाहारो हार आहरणेऽशने ।आसारो वेगवद्वर्षे मुहबलप्रसारयोः ॥ ५१४ ॥
2.514 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ब (wrong syllable)
पुमान् इत्याह ।अंकुरो रोम्नि सलिले रुधिरेऽभिनवोदमे ।अंकयते अंकुरः ।वास्यत्यसीत्युरः ।अभिनवोद्गमः प्ररोहस्तत्र यथा – बीजाङ्करः प्रागुदयादिवांभः ॥ ५११ ॥
2.511 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अजिरं दर्दुरे काये विषये प्रांगणेऽनिले ।अजयस्मिन् अजिरम् ।स्थविरेति साधुः ।ददुरो भेकः ।काये प्रांगणे च यथा-अजिरमजिरं पापानां तत् कथं बत रग्यसे ।विषये रूपादौ यथा मजिराण्यनराणि यः पुमान् तनुते तस्य भवेन्न मुक्तता ।अनिलो वातः ।अशिरोऽर्के राक्षसेऽग्नौ ।अश्रुते अनाति वा शिरः ।स्थविरेति साधुः ।श्वाशिर इत्यन्ये ।त्रिष्वपि यथा - मशिरः शिरस्तापकः ।अंगारोऽकातभौमयोः ।अंगत्यंगारः ।आयंगीत्यारः ।अलाते पुलोबः तत्र यथा-अंगारचुंबितमिव व्यथमानमास्ते ।भौमे यथा-अंगारेणाश्विनी श्रेष्ठा ॥ ५१२ ॥
2.512 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
अंडीरः शक्तनरयोः ।अंडे मस्स्यस्य कांडांडभांडादीर इति श्लिष्टनिर्देशादीरः ।शक्ते वायलिंगः ।तत्र तथा-चिरादंडीरेण त्वयि तदपि रामेण गुणितम् ।असुरः सूर्यदैत्ययोः ।न सुरति असुरः भस्यति वा ।वास्यसीत्युरः ।दैत्ये यथा- समत्सरेणासुर इत्युपेयुषा चिराय नाम्नः प्रथमाभिधेयताम् ।असुरा रजनीवास्योः ।रजनी रात्रिः वासी तोपकरणम् ।अगुरुस्त्वगुरौ लघौ शिशपायाम ।न गुरुरगुरुः ।अगुरौ शिंशपायाश्च पुंश्लोबः लषौ वायलिंगः ।अगुरौ लघौ च यथा-अगुरुरिति वदतु लोको गौरवमात्रैव पुनरहं मन्ये ॥ ५१३ ॥
2.513 · p. 60
वंशस्थम्metre not read in every line
शिंशपा वृक्षः ।अथाहारो हार आहरणेऽशने ।आहरणमाहियते का१. मु. अवीरा तु नारी पतिसुतोज्झिता ।रजसा संयुताप्युक्ताहार० ।तृतीयः काण्डः(२२१)आकार इङ्गिताकृत्योराधारो जलधारणे ।आलवालेऽधिकरणेऽप्याकरो निकरे खनौ ॥ ५१५ ॥
2.515 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
इतरः पामरेऽन्यस्मिन्नित्वरः करकर्मणि ।पथिक दुर्विधे नीचे स्यादित्वयंभिसारिका ॥ ५१६ ॥
2.516 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
आहार ।हारे अशने च यथा- चरति विमुक्ताहारं व्रतमिव भवतो रिपुस्त्री णाम् ।आहरणे आनयने यथा-वंठोऽयं निष्ठुराकारः काष्ठाहारेण जीवति ।आसाशे वेगवद्वर्षे सुहृबलप्रसारयोः ।आसरणं आसरंत्यनेन वा पासारः ।वेगवद्वर्षे यथा- वामासार प्रशमितवनोपप्लवं साधु मूर्ना ।मुहले यथा निरुद्धवावधासारप्रसारांगा इव वजम् ।प्रसारस्तृणकाष्ठादिहेतवे प्रसरणम् ॥ ५१४ ॥
2.514 · p. 60
metre not recognised
आकार इंगिताकृत्योः ।आक्रियते आकारः ।इंगित भावसूचकं चेष्टितम् ।तत्र यथा-- न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ।आकृतिः वैवादिः ।तत्र यथा- गूढाकारेंगितस्य च ।आधारो जलधारणे ।आलवालेऽधिकरणेऽपि ।आध्रियतेऽस्मिन्नित्याधारः ।न्यायावायेति घञ् ।जलधारणे अंभसा बंधे यथा- समुद्रः प्रलयोन्मुद्रः किमाधारेण धार्यते ।आलवाले यथा- आधार बंधप्रमुखैः प्रयत्नैः संवर्धितानां सुनिर्विशेषम् ।अधिकरणे यथा- किमाघारी धाता सृजति किमुपादान इति च ।आकरो निकरे खनौ ।आकोयतेऽस्मिन्निति एत्य कुर्वत्यत्र वा आकरः ।पुनाम्नि घः ।निकरे यथा-- आमूलं गुणसंग्रव्यसनिता द्वेषश्च दोषाकरे ।खनौ यथा- दिलोपसूनुर्मणिराकरोद्भवः प्रयुक्तसंस्कार इवाधिकं बभौ ॥ ५१५ ॥
2.515 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
इतरः पामरेऽन्यस्मिन् ।एति इतरः इण् पूभ्यां किदिति कित् तरः वाच्य लिंगः ।पामरे यथा-नास्यां कामो महतामितरानभिलषति सापि न प्रसभम् ।अन्यस्मिन् यथा-- शुभेतराचारविपक्रिमापदो विपादनीया हि सतामसाधवः ।इत्वरः क्रूरकर्मणि ।पथिके दुर्विधे नीचे ।अयनशील इत्वरः ।सृजीण न शब्दरम् ।वाच्यलिंगः ।चतुर्वपि यथा- किमित्वरैः सत्वरमत्त्वरैस्तैः ।(२२२)अनेकार्यसंग्रहः सटौकः :: द्वितीयो विभागःईश्वरः स्वामिनि शिवे मन्मथेऽपीश्वराद्विजा ।उदरं तुंदरणयोरुत्तरं प्रवरोद्धवयोः ॥ ५१७ ॥
2.517 · p. 60
वंशस्थम्two metres in one verse
उदीच्यप्रतिवचसोरुत्तरस्तु विराटजे ।उद्धारः स्यादृणोद्धृत्योरुदारो दक्षिणो महान् ॥ ५१८ ॥
2.518 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 प्र (wrong syllable)
स्यादित्वर्यभिसारिका ।चत्वरेश्वित्व याति देगविह्वलकुंतला ॥ ५१६ ॥
2.2130 · p. 60
metre not recognised
ईश्वरः स्वामिनि शिवे मन्मथेऽपि ।ईशनशील ईश्वरः ।स्थेशभासपिसकसो वरः ।आदयेऽपि तत्र स्वामिनि च वाच्यलिंगः ।स्वामिनि शिवे आदये च यथा प्रायशीतमचलेश्वरमीश्वरोऽपि सांद्रेभचम्मवसनामरणोऽधिशेते ।मन्मथः कामः ।ईश्वरा अद्रिजा ।अद्रिजा गौरी तत्र यथा-- विघ्नच्छिदे चरणपंकजमीश्च रायाः ।उदरं तुंदरणयोः ।उनत्ति दरम् ।मृबूंदीति किदरः ।तुंदे यथा- रक्ताशोककृशोदरी क्व नु गता त्यक्त्वानुरक्तं जनम् ।रणे संग्रामे यथा कस्य स्यान्नोदरे दरः ।उत्तरं प्रवरोर्वयोः ।उदीच्य प्रतिवचसोः ।भतिशयेन उत्कृष्टं ऊर्ध्वम् ।धा उत् उत्तरम् ।द्वयोविभज्ये वतरम् ।उत्तरति वा ।प्रवरोदीच्येषु वायलिगः ।प्रवरे यथा- लोकोत्तरं चरितमर्पयति प्रतिष्ठाम् ।ऊर्व यथा-- पुनर्विविक्षुः स्फुरितोत्तराधरः ॥ ५१७ ॥
2.2131 · p. 60
metre not recognised
उदीच्ये यथा- पितुम्नंतरमुत्तरकोसलान् ।प्रतिवचसि यथा- वीक्षितेन परिगृह्य पार्वती मृर्वकंपमयमुत्तरं ददौ ।उत्तरस्तु विराटजे ।विराट को विराटराजसूनुः ।तत्र यथा- वैराटे उत्तरस्यैव तवैतत् कथनं वृथा ।दिक्नक्षत्रयोरपि ।तत्र तु स्त्रीलिंग: ।दिशि यथा-- अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा ।नक्षत्रे यथा-- हस्तायाः पञ्चवस्त्रेषु प्रशस्तं चोत्तरात्रयम् ।उद्धारः स्यादृणोदत्योः ।उद्धियते उद्धारः ।ऋणे यथा-लावण्यमुद्धारतया गृहीत्वा मन्ये विधात्रा विहिता मृगाक्षी ।उदृत्तो यथा-कैलासोद्धारधारं दशवदनभुजामंडलीयंत्रबंधम् रेरेकोदंडदंडपतिपरुरदलन्नासि सोढा दृढोमि ।संग्रभुकोच्छिष्टयोरपि मंस्वः संग्रहे यथा- सूत्रोद्रारं करिष्यामि ।भुक्तोच्छिष्टे यथा-यत्रोद्धारी भवति शतशः कोऽपि कर्पूपाः ।उदारो दक्षिणो महान् दाता ।उदर्यते उदारः१ मु० उत्तरा दिगुदीच्यां स्यात्स्नुपायामर्जुनस्य च ।उद्धारः ।तृतीयः काण्डः(२२९)दातोवरा तु भूमात्रे सर्वसस्यायभुयपि ।ऋक्षरं वारिधारायामृक्षरः पुन:त्विजि ॥ ५१९ ॥
2.519 · p. 60
रथोद्धताtwo metres in one versenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 भु (wrong syllable)
एकाग्रौ तद्गताव्यग्रावौशीरं शयनासने ।उशोरजे चामरे च दंडे कररः खगे ॥ ५२० ॥
2.2133 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 चा (syllables merged)
करीरे क्रकचे दीने कर्बुरं कांचने जले ।कबुरो राक्षसे पापे शबले कंदरोंऽकुशे ॥ ५२१ ॥
2.521 · p. 60
अनुष्टुप्
घञ् वाच्यलिंग ।दक्षिण सरल तत्र यथा----उदारचरितानां तु वसुधैव कुटु म्बकम् ।महति यथा-स तथेति विनेतुरुदारमते प्रतिगृह्य वचो विससर्ज मुनिम् ॥ ५१८ ॥
2.518 · p. 60
metre not recognised
दातरि यथा-किं ददातु किमश्नातु भर्तव्यभरणाकुल: ।उदारमत राप्तो जगत्रितयमात्रके ।उबेरा तु भूमात्र सर्वसस्याढयभुव्यपि ।उरु ईयर्ति ।अचि उर्वरा ।ममात्रे यथा-यदंष्ट्राचंद्रखंडेऽभूल्लांछनछविरुर्वरा ।सर्वसस्याढ्यभुवि यथा-स पश्यन्नुर्वरानुवोमुर्वीशोऽधूनयच्छिर ।ऋक्षरं वारि धारायाम् ।ऋषति कृतनृषिभ्य किदिति कित सर ।ऋक्षरः पुनऋत्विजि ।ऋत्विक् याज्ञिक १५१९ ॥
2.2136 · p. 60
metre not recognised
एकाग्रौ तद्रतान्यग्रो ।एक अग्रं प्रधानमस्य एकाग्र ।वाच्यलिंग ।द्वयोर्यथा--जडीभवंति चेतांसि नित्यमे काग्रचिंतया ।उशीरं शयनासने 11 उशीरजे चामरे च दंडे च ।वष्टि उशीरम् ।वसि घसीति किदीर ।वशेरयडीति इत् ।उशीरमेव ऊशीरम् ।प्रज्ञाधण् ।उशीर - स्येदं वा शयनं च मासनं च शयनामनम् ।तत्र युगपद्वर्तते ।उशीरं वीरणो मूलम् तत्र जातम् उशीरजं तत्र वालिग ।दंडो यष्टिः ।तत्र शयनासने च यथा-राजाभिधानाक्षरमुद्रितं तदौशीरमालोक्य न कस्य भीति ।चामरे यथा शुभ्रौशीरमिषादतीव विमला कीर्ति स्थिता तेऽग्रत ।कररः खगे ।करोरे कचे दोने ।करेति शब्द राति करर ।कीर्यते वा ।जठरेति साधु ।चतु कपि यथा-उद्वेज नीयाः कररा नराणाम् ॥ ५२० ॥
2.520 · p. 60
metre not recognised
कर्बुर कांचने जछे ।कति कर्बुरं वास्यसीत्युर ।द्वयोर्यथा-कर्बुरम कबुरात्मा कश्चिद्दातुं प्रमो(९२४)अनेकार्थसंग्रहः सटीक :: द्वितीयो विभागःविवरे च गुहायाश्च कर्करो मकुरे दृढे ।कदरः श्वेतखदिरे क्रकचक्षुद्ररोगयोः ॥ ५२२ ॥
2.522 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कर्परस्तु कटाहे स्याच्छवभेदकपालयोः ।करं कुत्सिते तके कडारो दासपिंगयोः ॥ ५२३ ॥
2.523 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कंजारः कुञ्जरे सूर्ये जरठे द्रहिणे मुनौ ।करीरः कलशे वंशांकुरवृक्षविशेषयोः ॥ ५२४ ॥
2.524 · p. 60
अनुष्टुप्
जगति ।कबुरो राक्षसे पापे शबले ।पापशबलयोधर्ममात्रे पुंसि तद्वति वाच्य लिंगः ।राक्षसे पापे च यथा-कर्बुरमकबुरात्मा ।शबळे कल्मषे यथा-भास्व कौस्तुभकांति कर्बुर परिभ्राजिष्णुवक्षःस्थल ।कंदरोऽकुशे ।विवरे च गुहायाश्च ।कं शिरो दृणाति कंदरः ।कंदते वा ।ऋछि चटीत्यरः ।गुहायां त्रिलिंग ।अंकुशे यथा- कंदगईतिनां दगः ॥ ५२१ ॥
2.521 · p. 60
metre not recognised
विवरे यथा विदरथः प्रतिमयमास्यकंदर ललल्फणाधरमिव कोटरं तरु ।गुहायां यथा गायंति किन्नरगणा गिरिकंदरेषु ।कर्करो मकुरे दृढे ।किरति कर्करः ।ऋतष्टिदित्यप्रत्यय ।मरुपद्वित्वश्च ।मकुर कोरकः ।दृढो बलीयान् तत्र वाच्यलिंग ।क्षुद्र पलेऽपि यथा-- प्रहितकर्करमाकुरवर्करम् गलंति कायां कर्करीत्यपि ।कदरः श्वेतखदिरे क्रकचक्षुद्ररोगयोः ।कदिः सौत्रः कदति कदर ।ऋछि चटीत्यरः ।कुत्सितमियर्ति वा के दृणाति वा ॥ ५२२ ॥
2.522 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कर्पस्तु कटाहे स्याच्छस्त्रभेदकपालयोः ।कल्पते कपः ।जठरकरेति साधुः ।कटाहे यथा-सावष्टंभनिशुंभनिर्भरनमभूगोलनिष्पीडनन्यंच स्कपर कूर्म कंपविकलब्रह्मांड मांडस्थिति ।शस्त्रभेदे यथा-स कर्परा कुत्तदशेन वाससा ।कपाले यथा-तस्मै बहेयमुदकं घटकपरेण ।कंकरं (कच्चरं) कुत्सिते तके ।कंकते ककरम् ।जठरेति निपादनादरः ।कं सुखं करोति वा हेत्वा दोहः ।कुत्सिते वाच्यलिंग ।तक मथितम् ।कडारो दासपिंगयोः ।कति कडार ।अग्यंगोत्यारः ।पिंगे गुणे पुंसि तद्वति वाच्यलिंगः ।तत्र यथा-पृथ्वीरजः करमकंठकडारमाशा ॥ ५२३ ॥
2.523 · p. 60
metre not recognised
कंजार कुंजरे पर्ये जरठे दुहिणे मुनौं कानः सौत्रः ।कंजति कंजारः अग्यंगीत्यारः ।पञ्चस्वर्थेषु मरठे गुणे पुंसितृतीयः काण्डः(२२५)कलत्रं तु श्रोणी भार्यांयां दुर्गस्थाने च भूभुजाम् ।कटित्रं तु कटीवस्त्रे रसनाचमेभेदयोः ॥ ५२५ ॥
2.525 · p. 60
metre not recognised
कच्छुरः पुंश्चले पामासहिते कच्छुरा शढी ।दुःस्पर्शा शुकशिवी च कवरं लवणाम्लयोः ॥ ५२६ ॥
2.526 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 शि (wrong syllable)
कबरी केशविन्यासशाकयोः कंधरोऽम्बुदे ।कंधरा तु शिरोधौ स्यात् कशेरुः पृष्टकीकसे ॥ ५२७ ॥
2.527 · p. 60
अनुष्टुप्
दति वाच्यलिंगः ।करीरः कलशे वंशाङ्करसतविशेषयोः ।कीर्यते करीरः ।कृशाइतोरः पुंकल बः कलशे यथा-कोरे जडसंगेऽपि तापहारी शरोरिणाम् ।वंशाकुरे यथा-रत्नैः पुनर्यत्र रुचा रुचं स्वामानिन्यिरे वंशकरीर नीलैः ।वृक्ष विशेषे यथा-जानन्त्युप तुममी मार्गकरीराः शरीरेण ॥ ५२४ ॥
2.524 · p. 60
metre not recognised
कलत्रं श्रोणौ भार्यायां दुर्गस्थाने च भूभुजाम् ।कडति कत्रम् ।वृग्न क्षीत्यत्रः ।लत्वे कलत्रम् ।कलं त्रायते वा ।श्रोणो मायाञ्च यथा साधोरिवोरुयुगलस्य कलत्रसंगस्तस्याः स्वतंत्रगतिभंगकरोऽद्य जातः ।दुर्गस्थाने यथा- निर्विक्रमो महोनाथः कलत्रैस्त्रायते कियत् ।कटित्रं तु कटोवस्त्रे रसना चर्म भेदयोः ।कटिं त्रायते करित्रम् ।कति आवृणोति वा ।बंधिवहीतोत्रः त्रिष्वपि यथा-रेजे करित्रेण कुट ।कटो च ॥ ५२५ ॥
2.525 · p. 60
वसन्ततिलकाtwo metres in one verse
कच्छुरः पुंश्चले पामा सहिते ।कच्छुरस्त्यस्य कच्छु': ।कच्छवा डुरः वाच्यलिंगः ।पुंश्चलः कामकंडुलः ।द्वयोयय - 5च्छुरे वच्छला स्त्रियः ।कच्छुरा शढी (शटा) ।दुःस्पर्शा शुकशिवी च ।मित्रोऽप्योषधयः ।कवरं लवणाम्लयोः ।क्वयते कवरम् ।ऋछिचटोत्यरः ।धर्ममात्रे कलीबे तद्वति वाच्यलिंगः ।द्वयोर्यथा वस: वराप्रेयाः ।करेऽपि म खः ॥ ५२६ ॥
2.2149 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
कबरी केशविन्यासशाक योः ।केशविन्यासे भाजगोणेति डोः ।शाके तु-कबरोब कबरी ।केशविन्यासे यथा-व्याकीर्णमाल्यकवगं कवरी तरुण्यः ।शाकं शाकविशेषः ।कंधोऽ म्बुदे ।अलं धरति कंधरः ।आयुवादिभ्य इत्यच् यथा-जलदुर्धरधारा मिधरां प्रीणाति फंघरः ।कंधरा तु शिरोधौ स्यात् ।कं शिरो घरतिअनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःराणजातौ कंदभेदे कणेरुस्तु गणेरुवत् ।वेश्येभीकर्णिकारेषु कटप्पू रक्षदेवने ॥ ५२८ ॥
2.528 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विद्याधरेऽत्रपे रुद्रे कांतारं दुर्गवमनि ।महारण्योपसर्गाद्योः काननेविशेषयोः ॥ ५२९ ॥
2.2151 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 व (wrong syllable)
काश्मीरं पुष्करमले टंककुङ्कुमयोरपि ।कावेरी तु हरिद्रायां विश्वायां सरिदंतरे ॥ ५३० ॥
2.530 · p. 60
अनुष्टुप्
किम्मीरः शबले दैत्ये किशोरो हयशावके ।सूर्ये यून्यथकिंशारूर्धान्यशूके शरेऽपि च ॥ ५३१ ॥
2.531 · p. 60
अनुष्टुप्
कंधरा ।शिरोऽधिग्रम्वा ।तत्र यथा- न चक्रमस्याक्रमसाधिकंधरम् ।कशेरु प्रष्टकीकसे तृणजातो फंदभेदे ।के शेते कशेरु ।शिग्रगेहनामर्वादय इति साधुः ।क्लीबे ।वैजयंती तु पृष्टस्यास्थिकशेर्वता इति बियामप्याह ।पृष्टकोकसे यथा-सदंडनिष्पिष्ट कशेरुखंडः ॥ ५२७ ॥
2.527 · p. 60
metre not recognised
कणेरुस्तु गणेरुवत् ।वेश्येभी कर्णिकारेषु ।कति गणयति च कणेरुः ! गणेरुः ।शिग्रगेरुनमेदिय इति साधू ।कणिकारे पुंसि ।शेषयोः स्त्रियाम् ।वेश्या गणिका ।इभी हस्तिनी ।कटपू रक्षदे वन ।विद्याधरेऽसपे रुद्रे ।कटेन प्रवते कटप्रः ।दिदइ दिति साधुः ।चतुष्वर्थेषु पुंसि ।अक्षैः पाशकैर्देवनमक्षदेवनम् ।अनपो राक्षसः ॥ ५२८ ॥
2.528 · p. 60
metre not recognised
कांतारं दुर्गवर्त्मनि ।महारण्योपसर्गायोः काननेक्षु विशेषयोः ।काम्यते कांता द्वारशंगारेति साधुः ।कांतमिति वा ।दुर्ग वर्त्मनि महारण्ये कानने च पुंक्लीवः ।त्रिष्वपि यथा-कन्यादद्विपसर्पभाजिशवरी कांतारदुर्गे गिरौ ।उपसर्गो विघ्नं आदि शब्दाद्दुर्भिक्षादिपरिग्रहः ।इक्षौ पुंसि इत्येके ॥ ५२९ ॥
2.529 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
काश्मोरं पुष्करमूले टंककुंकुमयोरपि ।कश्मीरेषु भवं काश्मीरम् ।कोपांत्याच्चाणित्यण ।पुष्करमूलटंकी औषधभेदौ ।कुंकुमे यथा-काश्मीरच्छु रेता छांड मल का मंदोदरी नंदतु ।कावेरी तु हरिद्रायाम् वेश्यायां सरिदन्तरे ।काव्यते कावेरी ।शतेरादय इति साधुः ।सरिदंतरे यथा- कावेरीतटबंधवः सरमसं लानास्तमालद्रुमाः ॥ ५३० ॥
2.530 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 र (wrong syllable); pāda 4, syllable 5 च्चा (wrong syllable)
किमीरः१ मु० करं शटितालयोः कठोरौ पूर्णकठिनौ कान्तारं ।तृतीयः काण्डः(२२७)कुहरं गहरे छिद्रे कुक्कुरं ग्रंथिपर्णके ।कुक्कुरः श्वा कुबेरस्तु धनदे नंदिपादपे ॥ ५३२ ॥
2.532 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कुरो जानुकफणी कुमारोऽश्वानुचारके ।युवराजे शिशौ स्कंदे शुके वरुणपादपे ॥ ५३३ ॥
2.533 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
चवले दैत्ये ।किरति किमा॑रः ।जोराभोरेति साधुः ।शबडे गुणे पुंसि तद्वति वाध्यलिंगः ।तत्र यथा- क्लुप्तांगरागवनिता जलकेलिकमीकम्मोर नीरपरिपूरिततोरदेशाः ।दैत्ये यथा- किम्मीरवीरवधदुर्धरबाहुदण्डः ।किशोरो हयशावके ।सूर्ये यूनि ।कृश्यति किशोरः ।कोरचोरेति साधुः ।हयशावके यथा- नवजातकिशोराणामेकवासरजन्मनाम् ।यूनि तरुणे यथा - मध्यं मृगीदृशः सिंहकिशोरोदरसोदरम् ।अथ किंशारूर्भाग्यशूके शरेऽपि च ।किंचित् कुत्सितं शृणाति किंशारुः किमः श्रोणिदित्युः पुंसि ।धान्यशूके यथा-- चकासे लिकिंशारुकपिशाशामुखा शरत् ।शरे इषौ यथा-- किंशारु निकराकोणे बाहुशालिभिरन्विते ॥ ५३१ ॥
2.531 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line