All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (13/30)
स्कन्धमलान्तरे च द्रोः पिचण्डोऽवयवे पशोः ।उदरे चाथ प्रत्यण्डो गन्धणे गन्धकोटके ॥ १७ ॥
2.17 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 म (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 थ (wrong syllable)
त्वात् ॥ १६९ ॥
2.169 · p. 60
तित्तिडी तु कालदासे महीरुहे ।गौरादित्वात् डीः ।कालस्य यमस्य दासः कालदासः ।तिन्तिडी चुके चिञ्चायां ।तिन्तिडशैलभवत्वात् तिन्तिडी ।तिम्पति वा ।विहडकहोड (उ० १७२) इति साधुः ।चुक्रम् अम्लवेतसः ।चिञ्चा अम्लिका ।निर्गुण्डी सिन्धुवारक: ।नीलशेफाल्यब्जकन्दः ।गुडुण् वेष्टने निर्गुण्डयति निर्गुण्डी ।सिन्धुवार-नीलशेफाल्यौ वृक्षौ ।अब्जकन्दः पद्मकन्दः ।सिन्धुवारे यथा-निर्गुण्डी धूप गुण्डितम् ॥ १७० ॥
2.170 · p. 60
metre not recognised
प्रचण्ड: स्यात्प्रतापिनि ।वलक्षकरवीरेऽपि ।प्रचण्डते प्रचण्डः ।प्रतापिनि वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-प्रचण्डा चामुण्डा समरडमरं खण्डयतु वः ।वलक्षकरवीरः 'वेतकरवीरः ।प्रकाण्ड: स्तम्बशस्तयोः ।स्कन्दमूलान्तरे च द्रोः ।प्रवृद्धं काण्डमस्य प्रकाण्ड: ।प्रकप्यते वा ।कण्यणि (उ० १६९) इति णित् ड: ।पुंक्लीबः ।स्तम्बे यदा-कुशप्रकाण्डेन ममार्ज भाण्डम् ।शस्ते प्रशस्ते यथा-जानाम्यह त्वां पुरुषं प्रकाण्डम् ॥ १७१ ॥
2.171 · p. 60
metre not recognised
द्रोवृक्षस्य स्कन्धमूलयोरन्तरं मध्यभागस्तत्र यथा-- कण्डूयमानाः सरलप्रकाण्डे ।पिचण्डोऽवयवे पशोः ।उदरे च ।अपिचण्डते पिचण्डः ।पृषोदरादित्वादलोपः ।पिचेः सौत्रस्य वा ।पिचण्डैरण्ड इति साधुः ।पशोरवयवे यथा-पिचण्डखण्डानि चखाद चण्डी ।उदरे यथा-पिचण्डिलश्चण्डगतिः कथं भवेत् ।अत्र हि पिचण्डोऽस्त्यस्येति ।लोमपिच्छादेः (७-२-२८)(७६) अनेकार्थसंग्रहः सटीक:भेरुण्डौ भीषणखगौ भेरुण्डा देवताभिदि ।'मारण्डोऽण्डे भुजङ्गानां मार्गे गोमयमण्डले ॥ १७३ ॥
2.173 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मार्तण्डस्तरणौ कोडे वरण्डो बदनामये ।अन्तरावेदौ सङ्घ च वतण्डा शारिका क्षुरी ॥ १७४ ॥
2.174 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
इति-इलः ।अथ पूत्यण्डो गन्धणे गन्धकीटके ।पूतिरहितं पूतिप्रधानं वाऽण्डं मुष्कः कोशो वाऽस्य पूत्यण्डः ।गन्धण: कस्तूरिकामृगः ।गन्धकीटः सुरभिकीटकः ॥ १७२ ॥
2.172 · p. 60
metre not recognised
भेरुण्डौ भीषणखगौ ।विभेत्यस्मादिति भेरुण्डः ।पिचण्डैरण्ड इति साधुः ।भीषणे भीष्मे वाच्यलिङ्गः ।खगः पक्षी ।तत्र यथा-विसंहता विनश्यति भेरुण्डा इव पक्षिणः ।भेरुण्डा देवताभिदि ।भेरुण्डा रुण्डमालायुगलवलयिता ।मारण्डोऽण्डे भुजङ्गानां मार्गे गोमयमण्डले ।मारयन्ति मार्यते वाऽत्र मारण्डः ।पिचण्डै रण्ड इति साधुः ।त्रिषु अर्थेषु ।भुजङ्गानामण्ड: कोशः ।मार्गोऽध्वा ।गोमयस्य मङ्गलार्थ मण्डलम् गोमयमण्डलम् ॥ १७३ ॥
2.173 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मार्तण्डस्तरणौ कोडे ।मृतण्डस्यापत्यं मार्तण्डः ।ऋषिवृष्णि (६-१-६१) इत्यण् ।मारयति वा ।पिचण्डैरण्ड इति साधुः ।तरुणौ यथा-अयं मार्तण्डः किं स खलु तुरगैः सप्तभिरितः ।क्रोडः सूकरः ।वरण्डो वदनामये ।अन्तरावेदौ सधे च ।ब्रियते वरण्डः ।ज कृत (उ० १७३) इति अण्डः ।वदनामये यथा-वरण्डेनार्दितं तुण्डम् ।अन्तरावेदौ यथा-वरण्ड क्रमदण्डाभ्यामारुरोह द्विपः क्रुधा ।सङ्के यथा-इक्षोर्वरण्डं क्षिपति स्म शुण्डया ।वतण्डा शारिका क्षुरी ।वत्तिः ।अवतनोति वतण्डा ।पञ्चमाड्डः (उ० १६८) इति साधुः ।वा वाप्योः१ मु० म० मारुण्डस्तु २ वदनव्यथा ३ वरण्डा_ (७७)तृतीय: काण्डः वत्तिर्वारुण्डस्तु कर्णदृग्मले सेकभाजने ।गणिस्थराजे वितण्डा कच्चीशाके शिलाह्वये* ॥ १७ ॥
2.17 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
करवोर्या वादभेदे शिखण्डो बर्हचूडयोः ।सरण्डः स्यात्कृकलासे भूषणान्तरधूर्तयोः ॥ १७६ ॥
2.176 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 6 क (wrong syllable)
बत्तिर्दशा ।वारुण्डस्तु कर्णदृग्मले सेकभाजने ।गणिस्थ राजे ।वृणोति वारुण्डः ।पिचण्डै रण्ड इति साधुः ।कर्णस्य दृशश्च मल: कर्णदृग्मल: ।गणिस्थराजो वृक्षभेदः ।तयोः पुंक्लीवः ।सेकभाजने यथा-वारुण्डेन मुनेः कन्या तरुषण्डं निषिञ्चति ।वितण्डा कच्चीशाके शिलाहये ।करवीर्यां वादभेदे ।वितन्यते वितण्डा पञ्चमाडः (उ० १६८) इति ड: ।चतुर्वर्थेषु ।कच्चीशाक: शाकभेदः ।शिलाह्वय ओषधम् ॥ १७५ ॥
2.175 · p. 60
metre not recognised
करवीरी लताभेदः ।वादभेदे यथा-जल्लः प्रतिपक्षस्थापनाहोनो वितण्डा ।शिखण्डो बह चूडयोः ।शिखाभिर्डयते शिखण्ड: ।क्वचित् इति डे पृषोदरा दित्वात्साधुः ।बर्हे कलापे यथा--खड्गसंवादिनी: केका द्विधा भिन्नाः शिखण्डिभिः ! चूडायां काकपक्षे यथा-तौ पितुर्नयनजेन वारिणा किञ्चिदुक्षितशिखण्डकावुभी ।सरण्ड: स्यात्कृकलासे भूषणान्तरधूर्तयोः ।सरति सरण्डः ।न क (उ० १७३) इत्यण्डः ।कृकलासः सरटः ।भूषणान्तरं भूषणभेदः, धूर्ते शठे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-सरण्डैः खण्डिता मही ॥ १७६ ॥
2.176 · p. 60
metre not recognised
अथ ढान्ताः ।अध्यूढ ईश्वरे ।अध्युह्यते स्म अध्यूढः ईश्वरो विभुः ।अध्यूढा कृतसापत्न्ययोषिति ।कृत सापन्त्यं १ मु० मू० फणिराजद्वारपिण्डयोर्वारुण्डः खग उद्रिणि (?) वितण्डा वार्तभेदेस्यादरकच्चीशाके शिलाहये ।(७८)अनेकार्थसंग्रहः सटीक:*अध्यूढ ईश्वरेऽध्यूढा कृतसापल्ययोषिति ।आषाढो मलयगिरौ प्रतिदण्डे च मासि च ।॥ १७७ ॥
2.177 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 म (wrong syllable)
उपोढ ऊडे निकटेऽप्युढ: पीवरोढयोः ।प्ररुढो जठरे वृद्ध प्रगाढो दृढकृच्छ्योः ॥ १७८ ॥
2.178 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
यया सा कृत सापत्न्या सा चासौ योषिच्च या एकस्या उपरि द्वितीया परिणीयते ।आषाढो मलयगिरौ व्रतिदण्डे च मासि च ।आषाढो देवता यस्य आषाढः ।देवता (६-२-१०१) इत्यण् ।आषाढा प्रयोजनमस्येति वा ।विशाखाषा ढान्मन्थदण्डे (६-४-१२०) इति अण् ।आषाढी पूर्णमासी अस्येति वा ।सास्य पौर्णमासी (६-२-९८) इत्यण् ।मलय गिरौ यथा-प्ररूढं बाढमाषाढे चन्द्रनैर्दृढगन्धिभिः ।व्रतिदण्डे यथा-अथाजिनाषाढधरः प्रगल्भवाक ।मासे मासविशेषे यथाआषाढस्य प्रथम दिवसे मेघमालिष्ट सानुम् ॥ १७७ ॥
2.177 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 म (wrong syllable); pāda 4, syllable 7 इ (wrong syllable)
उपोढ ऊढे निकटेऽपि ।उपोह्यते स्म उपोढः ।वाच्यलिङ्गः ।ऊढे यथा उपोढ रागेण विलोलतारकम् ।निकटं समीपम् ।तत्र यथा उपोढपाणि यथा ग्रहणे निषित्रेऽरुमा विशेषोच्छ्वसितम्बभू व ।उदूढः पीवरोढयोः ।उदुह्यते स्म उढः वाच्यलिङ्गः ।ऊहे यथा-उदूढलोकत्रितयेन साम्प्रतं ।गुरुर्धरित्रीक्रियते तरा त्वया ।प्ररूढो जरठे वृधे ।प्ररोहति स्म प्ररूढः ।वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-प्ररूढरोमां कुरु दन्तुरेण ।प्रगाढो दृढकृच्छयोः ।प्रगा ह्यते स्म प्रगाढः ।वाच्यलिङ्गः ।दृढे यथा-प्रगाढप्रौढबाहवः ।भृशेऽपि ।यदाह-प्रगाढं कृच्छमिच्छन्ति प्रगाढं वलवभृशम् ॥ १७८ ॥
2.178 · p. 60
metre not recognised
वारुढः शम्बले वस्त्राञ्चलेऽग्नौ पञ्जरेररौ ।वाभिरुह्यते स्म वारूढः पञ्चस्वर्थेषु ।अररि: कपाटम् ।विरूढोऽङ्करिते जाते ।विरोह * संपिण्डस्तनये प्रोक्तो दायादे सदृशेऽपि च ।अध्यूढ० ।तृतीयः काण्ड:(७९)-वारुढः शम्बले वस्त्राञ्चलेग्नौ पञ्जरेऽररौ ।विरूढोऽङ्कुरिते जाते विगूढो गीगुप्तयोः ॥ १७ ॥
2.17 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
समूढः पुञ्जिते सद्योजाते भुग्नेऽनुपप्लुते ।संरूडोऽङ्कुरिते प्रौढेरुणोऽर्केऽनूरुपिङ्गयोः* ॥ १८० ॥
2.180 · p. 60
अनुष्टुप्
सन्ध्यारागे बुधे कुष्टे निःशब्दाव्यक्तरागयोः ।अरुणा त्रिवृत्तिश्यामामञ्जिष्ठाऽतिविषासु च ।॥ १८१ ॥
2.181 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 वृ (wrong syllable)
ति स्म विरूढः ।वाच्यलिङ्गः ।अङ्करिते यथा-शतावरी विरूढानि गुडुचीकोमलाम्लिका ।जाते यथा-गङ्गप्रवाहाम्बु विरूढशष्पं गौरीगुरोर्गह्वरमाविवेश ।विगूढो गीगुप्तयोः ।विगुह्यते स्म विगूढः ।वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-प्रकाशयेन्नैव विगूढकार्यम् ।॥ १७९ ॥
2.179 · p. 60
metre not recognised
समूढः पुजिते सद्योजाते भुग्नेऽन पप्लुते ।समुह्यते स्म समूढः ।वायलिङ्गः ।चतुप्वपि यथा गूढः समुज्झति समूढः तृणां धरित्रीम् ।पक्वेऽपि वल्लभटीका यथा समूढकर्पूरपरागपाण्डुरम् ।संरूढोऽङ्करिते प्रौढे ।संरोहति स्म संरूढः ।वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-हाग्रसंरूढतृणाङ्करेषु ।तेजोविषां रिपुमन्दिरेषु ।अथ णान्ताः ।अरुणोऽकनूरुपि ङ्गयोः ।सन्ध्यारागे बुधे क्रुष्टे निःशब्दाव्यक्तरागयोः ।इति अर्यते वाऽरूणः ।ऋकवर्धदारिभ्य उणः ।पिङ्गा व्यक्त रागयोर्गुणयोः पुंसि ।तद्वति निःशब्दे च वाच्यलिङ्गः ।अर्के यथा-अरुणकरोद्गम एष वर्तते ।अनूरौ सौर्यसारथौ ।यथा-कह्नाय तावदारुणेन तमो निरस्तम् ।पिङ्गे यथा-हिमरुचिररुणिम्ना राजते रज्यमानैर्जरवकमलकन्दच्छेदगौरमयूखैः ॥ १८० ॥
2.180 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सन्ध्यारागे* मुद्रितमूले-समीढो मूत्रिते घने ।अभीक्ष्णं तु भृशेनित्येऽप्यरुणोऽनूरुसूर्ययोः ।AP-~-AAAAA-A-..-.-.---.- ...(८०) अनेकार्थसंग्रहः सटोक:अभीक्ष्णं तु भृशं नित्यमिरिणं शून्य अषरे ।इन्द्राणी शच्यां निर्गुण्ड्यां स्त्रीकरणेऽप्यथोषणा ॥ १८२ ॥
2.182 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: APLatin letters: AAAAALatin letters: A
कणोषणं तु मरिचं करुणो रसवक्षयोः ।करुणा तु कृपायां स्यात्करणं क्षेत्रगात्रयोः ॥ १८३ ॥
2.183 · p. 60
अनुष्टुप्
सान्ध्यद्युतौ यथा-अरुणेन कृताः सायं दिशः कौसुम्भवाससः ।बुधे सौम्ये यथा-सम्प्रत्यप्राच्च्यामरुणः समुद्गतः ।क्रुष्टे क्रुष्टभेदे यथा-अरुणालिङ्गितं वपुः ।निःशब्दः शब्दरहितः ।अव्यक्त रागेऽव्यक्तलौहित्ये यथा - निद्राविगमारुणलोचनायाः ।लोहि. तेऽपि ।यथा - परिसरणमरुणचरणे रणरणकमकारणं कुरुते ।अरुणा त्रिवृत्तिश्यामामजिष्ठाऽतिविषासु च ।चतस्त्रोऽप्योषधयः ।स्त्रियाम् ॥ १८१ ॥
2.181 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अभीक्ष्णं तु भृशं नित्यम् ।अभीक्ष्यते अभीक्ष्णम् ।भ्रूणतृणेति साधुः ।द्वयोर्यथा-अभीक्ष्ण मक्षुण्णतयाऽतिदुर्गमम् ।इरिणं शून्य ऊषरे ।ऋश् गतौ ।ऋणाति इरिणम् ।ऋद्रुहे: कित् ।(उ० १९५) इति इणः ।शून्ये वाच्यलिङ्गः ।ऊपरेऽप्यन्ये ।द्वयोर्यथा-संसारे रिण कल्पवृक्षभवतः पादारविन्दद्वयम् ।इन्द्राणी शच्यां निर्गुण्ड्यां स्त्रीकरणेऽपि ।इन्द्रस्य भार्या इन्द्राणी ।वरुणेन्द्ररुद्र (२-४-६२) इति डीः ।आन् वांतः ।इन्द्रोऽप्यनित्यनया वा ।शच्या यथा-सिञ्चन्ति नित्यमिन्द्राण्यो घुसृणरावणाङ्गम् ।अथोषणा ।कणा ।ओषति उषणा ।नन्दयादित्वादनः ॥ १८२ ॥
2.182 · p. 60
metre not recognised
कणा पिप्पली ।ऊषणं तु मरिचं ! मरिचं कृष्णम् ।करुणो रस वृक्षयोः ।कीर्यते करुणः ।ऋक व धृदारिभ्य उणः ।(उ० १९६) रसे यथा - शृङ्गारहास्यकरुणारौद्रवीर - भयानकाः ।वृक्षे यथा-तरुणकरुणवल्ली फुल्लमुल्लासयन्त्यः ।दीनेऽपि ।तत्रतृतीयः काण्डःगीताङ्गहारसंवेश-भिक्षुकायस्थ संहतो ।वर्णानांस्पृष्टतादौ च योगिनामासनादिषु ।॥ १८४ ॥
2.184 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
हृषीके साधकतमे बवादौ च कृतावपि ।करणःशूद्राविट पुत्र कङ्कणं करभूषणे ।॥ १८ ॥
2.18 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
बाच्यलिङ्गः ।यथा-करुणमपि समर्थ मानिनां मानभेदे रुदित मुदितमस्त्रं योषितां विग्रहेषु ।करुणा तु कृपायां स्यात् ।कृपा दया तत्र यथा-करुणाभराञ्चितपुटा वीरस्य वो दृष्टयः ।करणं क्षेत्रगात्रयोः ।गीताङ्गहारसंवेश-भिक्षुकायस्थ-संहतौ ।वर्णानां स्पृष्टतादौ च योगिनामासनादिषु हृषीके साधकतमे बवादौ च कृतावपि ।क्रियतेऽनेन कृतिर्वा करणम् ।किरति कीर्यते वा ।त क श (उ०१८७) इति अणः ।क्षेत्र केदारः ।तत्र यथा अन्थिपर्ण किरणेषु विचेरुः ।गात्रे यथा-उपमानमभूद्विलासिनां करणं यत्तव कान्तिमतया ॥ १८३ ॥
2.183 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गीतभेदे यथा-तत्रलाकरणं ढिकी वर्तनी ज्याम्बडस्तथा ।अङ्गहारभेदः ।स्थिर-हस्त पर्यस्ततारकादिभत्रिंशत्प्रकारः ।तत्र यथा-करणरुल्वणः केयं भ्रातर्नृत्यति नर्तकी ।संवेशो निधुवनं तस्य भेदो वात्स्यायनोक्तः ।तत्र यथा-नवनवकरण-परायण-रमणी-लीलारसेन तरुणानाम् ।कायस्थोऽध्यक्षादेरुपलक्षणं तेषां संहतिः समूहः ।तत्र बबबालवादौ च यथा-करणं करोतु राजन् सकले भुक्ने त्वदीय करणानि ।वर्णानां स्पृष्टतादौ यथा-स्पृष्टं करणं स्पर्शानाम् ।योगिनामासना दिषु यथा-करणानि पुनर्भद्रासनादीनि विदुर्बुधाः ॥ १८४ ॥
2.184 · p. 60
metre not recognised
हृषीके इन्द्रिये यथा-आख्यातमन्तः करणविज्ञङ्कः ।साधकतमे यथा येन क्रियते तत्करणम् ।कृतौ यथा-सर्वोपकार-करण-कपरा पणेन ।कायस्थे इत्येके ।कायस्थकर्मणि इत्यपरे ।करणः(८२)अनेकार्थसंग्रहः सटीकःमण्डने हस्तसूत्रे च कल्याणं हेम्नि मङ्गाले ।* कत्तृणं रोहिणं फङ्गा करेणुस्तु मतङ्गजे ॥ १८६ ॥
2.186 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 7 ङ्गा (wrong syllable)
शूद्राविट पुढे ।शूद्रायां वैश्याज्जाते इत्यर्थः ।कणं कर भूषणे ।मण्डने हस्तसूत्रे च ।ककुड्गतौ ।कते कङ्कणम् ।तकश (उ० १८७) इति अणः ।पुंक्लीबः ।करभूषणे यथा उद्वेल्लद्भुजवल्लि-कङ्कण-झणत्कारस्तदादुः सहः ॥ १८५ ॥
2.185 · p. 60
metre not recognised
मण्डने प्रसाधने यथा- मसृण-मृण पङ्कः कुर्वते कङ्कणानि ।हस्तसूत्रं प्रतिसरः ।तत्र यथा-कङ्कणमोचनाय गच्छामि ।शिरोभूष णेऽपि ।यथा-सिन्दुरितानेकप-कङ्कणाङ्किता तरङ्गिणी वेणिरि वायता भुवः ।कल्याणं हेम्नि मङ्गले ।कल्यते कल्याणम् ।कल्याणपर्याणादयः (उ० १९३) इति साधुः ।द्वयोर्यथा-- यत्कल्याणं तस्य तु वह्नि विशतोऽपि कल्याणम् ।कत्तृणं रौहि षं फङ्गा ।कुत्सितं तृणमस्य कत्तृणम् ।“तृगे जातौ" (३-२-१३२) इति कोः कदादेश: रौहिषं तृणजातिः ।फङ्गा शाकविशेषः ।द्वयोर्यथा-तं मुष्टिभिः कत्तृणवत्पुपोष ।करेणु स्तु मतङ्गजे ।द्विरदस्य च योषायां कर्णिकारतरावपि कृणोति करोति वा करेणुः ।कृहभू (उणादि ७७२) इति एणुः ।के मूनि रेणुरस्य वा ।मतङ्गजे तद्योषायां च स्त्रीपुंसः ।कर्णिका रतरौ पुंसि ।मतङ्गजे हस्तिनि यथा-करेणुः प्रस्थितोऽनेको रेगु* अरणिस्तु भवेदग्निमन्थे निर्मन्थ्यदारुणि ।इन्द्राणी तु शचीसिन्दु वारयोः करणे खियाः ॥इरिणं तूषरे शून्येऽपीक्षणं दर्शने दृशि ।उषणा तु कणायां स्यादूषणं मरिचे मतम् ॥एषणी व्रतमार्गानुसा रिण्यां च तुलाभिदि ।कङ्कणं करभूषायाँ हस्तसूत्र च शेखरे ॥कत्तृणं रोहिङ्गं फङ्गा कल्याणं हेम्नि मङ्गले ।तृतीयः काण्ड:द्विरदस्य च योषायां कर्णिकारतरावपि ।कारणं घातने हेतौ करणे कारणा पुनः ॥ १८७ ॥
2.187 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
यातना कार्मणं मन्त्रादियोगे कर्मकारके ।काकणी मानदण्डस्य तुरीयांशे पणस्य च ॥ १८८ ॥
2.188 · p. 60
अनुष्टुप्
द्विरदस्य योषायां हस्तिन्यां यथा-ददौ सरः पङ्कजरेणुगन्धिगजाय गण्डूषजलं करेणुः ।कारणं घातने हेतौ करणे ।कृष् हिंसायाम् इत्यस्य हन्त्यर्थत्वाच्चु रादित्वे "चुरादिभ्यो णिच्" (३-४-१७) इति णिचि ।ततो भावेऽनटि कारणम् ।करोति वा कारणमिति साधुः क्रियतेऽनेन करणम् ततः स्वार्थेऽण् वा ।घातने यथा- कारणोपहित मानसस्य ते कारणा निरयवह्निषु स्थिता ।हेतौ यथा-नाकारण रुषां संख्या संख्याता: कारणक्रुधः ।करणे साधकतमे यथा भक्तिर्यमश्च श्रद्धा च कारणं मोक्षसंपदः ।कारणा पुनः ।यातना ।णिवेत्त्यास (५-३-१११) इति अने कारणा ॥ १८७ ॥
2.187 · p. 60
रथोद्धताtwo metres in one verse
यातना नरकवेदना तस्यां यथा-कारणा निरयवह्निषु स्थिता ।कार्मणं मन्त्रादि योगे कर्मकारके ।वृद्धोपदिष्टं कर्मैव कार्मणम् ।"कर्मणः सन्दिष्टे' (७-२-१६७) इति अण् ।कर्मैव वा कार्मणम् ।प्रज्ञादित्वादण् ।मन्त्रादियोगे यथा-कार्मणत्वमगम द्रणेषु ।कर्म च तत्कारकं च कर्मकारकम् ।काक(किणीमान दण्डस्य तुरीयांशे पणस्य च ।कृष्णलायां वराटे च ।केक्यते काकणिः ।“कणित्" (उ० ६४०) इति अणिः ।यो काकणी ।तुरीयांश इति मानदण्डस्य पणस्य च काकाक्षि गोलकन्यायेनाभिसम्बध्यते ।मानदण्डश्चतुष्करः ।पणतुरीयांशे यथा-पञ्चाहतैश्चतुभिर्वराटकैः काकिणी चैका ॥ १८८ ॥
2.188 · p. 60
metre not recognised
कृष्णला(८४)अनेकार्थसंग्रहः सटीक:कृष्णलायां वराटे च कृपाणी कर्तरी क्षुरी ।कृपाणोऽसौ क्षेपणी तु नौदण्डजालभेदयोः ॥ १८९ ॥
2.189 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ण्ड (wrong syllable)
कौणः स्याज्जनपदे कौणं त्वायुधान्तरे ।ग्रहणं स्वीकृतौ वन्द्यां धीगुणे शब्द आदरे ॥ १९० ॥
2.190 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गुजा ।बराटे कपर्दे यथा-असिधाराक्रयक्रीता वरमेकापि काकिणी ।मानभेदे प्रसूति मध्यलक्षणेऽपि मङ्खः ।यथा दरिद्रः काकिणीं दद्यात् ।चक्रवत्ति-रत्नविशेषेऽपि ।कृपाणी कर्तरो भुरी ।कल्पते छेदनाय कृपाणी ।कृपि विषि (उ० १९१) इति आणक् ।ङ्यां कृपाणी ।वर्तयाँ यथा-कृत्तः कृपाण्या हतकेशसंचयः ।छुर्यां यथा-द्रोहं चके कस्यचित्स्वा कृपाणी ।कृपाणोऽसौ ।असौ खड्गे यथा-हे हस्त दक्षिणमृतस्य शिशोर्द्विजस्य जीवातवे विसृज शूद्रमुनौ कृपाणम् ।क्षेपणी तु नौदण्डजाल भेदयोः ।क्षिप्यतेऽनयाऽस्यां वा क्षेपणी ।द्वयोर्यथा-जलनिधि जलमध्ये क्षेपणी निक्षिपन्ति ॥ १८९ ॥
2.189 · p. 60
metre not recognised
कौङ्कणः स्याज्जनपदे ।कुक्यते कौङ्कण: ।चिक्कणकुक्कण (उ० १९०) इति साधुः ।अयमवनि पतंतीन्दुर्भूपतिः कोकणानाम् ।कौङ्कणं त्वायुधान्तरे ।आयुधान्तरम् आयुधविशेषः ।ग्रहणं स्वीकृतौ वन्द्यां धीगुणे शब्द आदरे ।ग्रहोपरागे प्रत्याये ।गृहीति ह्यते वा ग्रहणम् ।गृह्यतेऽनेन वा ।स्वीकृतौ यथा-लक्ष्मीकरग्रहणकष्टकितप्रकोष्ठः ।वन्द्यां यथा-ग्रहणीकृतरिपुर्लक्ष्मीः ।धीगुणे यथा-शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा ।शब्दे यथा-लोकोपचाराद्ग्रहणसिद्धिः ।आदरे यथा-चूडामणौ कि ग्रहणं हरस्य ॥ १९० ॥
2.190 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रत्यायो राजादि ग्राह्यं धनम् ।तत्र ग्रहोपरागे च यथा-सा राहुमूर्तिरित्र* मु. मू० ग्रहणी तु रुगन्तरे ।तृतीयः काण्डः ग्रहोपरागे प्रत्याये ग्रामणोः* क्षुरमर्दिनि ।प्रधाने भोगिके पत्यौ ग्रामिणी पण्ययोषिति ॥ १९१ ॥
2.191 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
ग्रामेद्यां नीलिकायां च गोकर्णः' प्रथमान्तरे ।अंगुष्ठानामिकोन्माने मृगेऽश्वे नरसर्पयोः ॥ १९२ ॥
2.192 · p. 60
अनुष्टुप्
न ग्रहणं जहाति ।ग्रामणीः क्षुरमर्दिनि ।प्रधाने भोगिके पत्यौ ।ग्रामं नयति ग्रामणीः ।ग्रामानान्नियः (२-३-७१) इति णत्वम् ।क्षुरमर्दिनि पुंसि ।प्रधाने भोगिके पत्यौ च वाच्य लिङ्गः ।शुरमर्दी नापितः ।तत्र यथा-क्व भूपतिपरिस्पन्दो प्रामणी कलहः क्व च ।प्रधाने पत्यौ च यथा-खादति मुहुः पाणीमृगग्रामणीः ।भोगो विद्यतेऽस्य भोगिकः ।भोगपात्रम् ।ग्रामिणी पण्ययोषिति ।ग्रामेद्यां नीलिकायां च ।ग्राम: पेटकं संवसथो वाऽरत्यस्य ग्रामिणी ।पण्ययोषित् पण्यस्त्री ॥ १९१ ॥
2.191 · p. 60
metre not recognised
ग्रामेयी ग्रामोद्भवा ।नीलिका ओषधिः ।गोकर्णः प्रमथान्तरे ।अङ्गष्ठानामिकोन्माने मृगेऽश्वे नरसर्पयोः ।गौरिव कर्णौ अस्य गोकर्णः ।गोकर्णसदृशत्वाद्वा गौर्दृष्टिः कर्णोऽस्येति वा ।प्रमथान्तरं गणविशेषः ।तत्र यथा - स्मृतगोकर्णनिकेतमीश्वरम् ।अत्र गोकर्णगणसेवितत्वात् ।गोकर्णो निकेतः ।अङ्गष्ठानामिकोन्माने यथा-प्रदेशन्यादिभिः सार्द्धमङ्गष्ठे वितते सति ।प्रादेशनाल गोकर्णवितस्तयोर्यथाक्रमम् ।मृगे यथा -- गोकर्णतर्णकोऽयं तर्णोत्युपकण्ठकच्छेषु ।अश्वतरो वेसरः ।तत्र सर्षे च यथा गोकर्णः कृष्णवर्णोऽयं लष्ठवणर्न वर्ण्यते ॥ १९२ ॥
2.192 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गोकर्णी तु मूर्विकायाम् ।मूर्विका ज्याहेतुस्तृणविशेषः ।चरणो मूलगोत्रयोः ।१ मुद्वितेमूले-गोकर्णोऽवतरे सपै मृगभेदे गणान्तरे । २ मु. म० भ्रमणे भक्षे रासभस्य विनावप ।(८६)अनेकार्थसंग्रहः सटीक:गोकणी तु मूर्विकायां चरणो मूलगोत्रयोः ।बहवचादौ च पादे च चरणं भ्रमणेऽदने ॥ १९३ ॥
2.193 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 तु (wrong syllable)
जरणो रुचके हिंगौ जोरके कृष्णजीरके ।तरुणः *कुक्डपुष्पे स्यादेरंडे यूनि नूतने ॥ १९४ ॥
2.194 · p. 60
अनुष्टुप्
तरणिस्तरणेऽऽशौ कुमार्योषधिनौकयोः ।यष्ठावान्धौ दक्षिणस्तु परच्छन्दानुवर्तिनि ॥ १९५ ॥
2.195 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
बहवृचादौ च पादे च ।चरत्यनेन चरणः ।चर्यते वा ।त क श (उ० १८७) इति अणः पुंक्लीबः ।मूले यथा चरणसेकविद्धितवृक्षकाः ।गोत्रमन्वयः ।वहवृचादयो वेदशाखा ध्ययनानिमित्तकव्यपदेशभाजो द्विजन्मानः ।तत्र यथा-विशाला ब्रह्मशालेयं चतुश्चरणमण्डिता ।पादे यथा-सारं जयत्वाचरणी कृताशीर्माल्ये नतां निर्वचनं जघान ।चरणं भ्रमणेऽदने ।चर्यते चरणं ।द्वयोर्यथा-बहुतरचरणे नोजितास्तावकेन ।चारित्रेपि ।यथा-अवृत चरणबोध: प्राणिनो यत्प्रसादादसमसुखनिधानं मोक्षमासादयन्ति ॥ १९३ ॥
2.193 · p. 60
metre not recognised
जरणो रुचके हिंगौ जीरके कृष्ण जिरके ।जीर्यतेऽनेन जरणः ।चतुर्वर्थेषु रुचकं सौवर्चलं ।हिंगू क्लीबे दूत्यन्ये ।तरुणः कुक्डपुष्पे स्यादेरंडे यूनि नूतने ।तरति तरुणः ।यमयजिशक्य (उ० २८८) इति उन ।यूनि नूतने च वायलिंगः यूनि यथा-ग्रामतरुणं तरुण्या नव मञ्जुलमंजरीसनाथकरं ।नूतने यथा-एषु रे तरुण मारुत धूयमानदावावलीवलयितेषु महीरुहेषु ॥ १९४ ॥
2.194 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
तरणिस्त रणेऽर्केऽशी कुमार्योषधिनौकयोः ।यष्ठावाब्धौ ।तरुणं तरति तीर्यतेऽनया वा तरणिः ।ऋहसमृधृ (उ० ६३८) अणिः ।* कुब्जपुष्पे ।तृतीयः काण्डः दक्षेऽपसव्ये सरलेप्राचीनेप्यथ दक्षिणा ।दिकप्रतिष्ठा यज्ञदानं द्रुघणः पशुवेधसोः ॥ १९६ ॥
2.196 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
मुद्गरेऽप्यथ दुर्वर्ण कलधौतकुवर्णयोः ।दौर्वीणं मृषपर्णे स्याद्धरितालीरसेऽपि च ॥ १९७ ॥
2.197 · p. 60
अनुष्टुप्
सप्तस्वर्थेषु अऽ शौ यष्ठावाब्धौ च स्त्रीपुंसः ।अन्यत्र स्त्रियाम् ।तरणे यथा-तरणिकरणिमेणाः कुर्वते फालदानैः ।अर्के शौ च यथा - तरुणतरणितापक्लान्तकौलेयजिल्हातः रभतर निपातं जीवितं मानवानाम् ।कुमारी चासावोषधिश्च कुमार्यो षधिः ।नौकायां यथा-दारिद्रयोदधि तरणिः सरणि निःश्रेयसस्य नित्यस्य यष्टिः पतितगोरूपोच्छापनो दंडः ।यष्ठाब्धिदक्षिणस्तु परच्छन्दानुबतिनि ।दक्षे अपसव्ये सरलेऽप्राचीनेपि ।दक्षते दक्षिणः ।द्रुहृवृहि (उ० १९४) इण ।पंचस्वर्थेषु वायलिंगः ।परछन्दानुत्तिनि ॥ १९५ ॥
2.195 · p. 60
metre not recognised
दक्षे सरले च यथा-दक्षिणः क्षिति पति: व्यशश्रणत् ।अपसव्ये यथा-हे हस्तदक्षिण मृतस्य शिशो द्विजस्य ।अप्राचीने दक्षिणदिग्भवे यथा-चाटुकार इव दक्षिणोऽनिलः ।अथ दक्षिणा ।दिक् प्रतिष्ठा यज्ञदानम् ।दिशि यथा-दिक्दक्षिणा गंधवाहं मुखेन ।प्रतिष्ठायां यथा-करणीया शुभे लग्ने दक्षिणा हि विचक्षणैः ।यज्ञदाने यथा-दक्षिणा सदसि राजसूयकीः ।द्रुघणः पशुवेधसोः ।मुद्गरेपि ।हन्यतेऽनेन द्रुघणः ।व्ययोद्रोः करणे (५-३-३८) इत्यल् ।घनादेशश्च ।अरीहणादिपाटात् णत्वं ।द्रुह्यति वाचि क्वण कुक्वणेत्यणे साधुः ।पशुमुद्गरयोर्यथा-प्रचक्रे द्रुघणैर्वणः ।वेधसि बह्मणि यथा-द्रुघणोपि न निद्राति सांद्रदैत्येन्द्रशंकया ॥ १९६ ॥
2.196 · p. 60
metre not recognised
अथ दुर्वर्ण कलधौतकुवर्णयोः ।दुष्टो वर्णोऽस्य दुर्वर्ण कुवर्ण(८८)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःधरणोऽहिपतौ लोके मान्ये' धान्येऽपि दिवाकरे ।धरणं धारणे मानविशेषे धरणी भुवि ॥ १९८ ॥
2.198 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
घर्षणं रतेऽभिभवे धर्षणी त्वभिसारिका ।धिषणत्रिदशाचार्यः धिषणा तु मनीषिका ॥ १९९ ॥
2.199 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वायलिंगः ।कलधौते यथा-उच्चमहारजतराजिविराजिताऽसौं दुर्वर्णभित्तिरिह सान्द्रसुधासवर्णा ।कुवर्णे यथा-सवर्णं दुर्वर्ण सुतनुतनुकान्त्या तव कृतम् ।दौर्वीणि मृषपणे स्याद्धरिताली रसेपि च ।दुखेन वीर्यते दौर्वीणं भ्रूण वृणेति साधुः ।मृषपर्ण ओषधिविशेषः ।हरिताली दुर्वा तस्याः रसः ॥ १९७ ॥
2.197 · p. 60
metre not recognised
धरणो हिपती लोके माने धान्येपि दिवाकरे ।धरति घ्रियतेऽनेन वा धरणः ।अहिपतो यथा-कमठे धरणेन्द्रे च स्वोचितं कर्मकुर्वति ।लोको लोकविशेष: धरणं धारणे मानविशेषे ।धृतिधरणं धारणे यथा-दुखाकुलस्य मनसो धरणं न शक्यम् ।मानविशेष यथा अयं धारयते मूर्ना पित्रव्यधरणद्वयीम् ।धरणी भुवि यथा धरणीधरकन्दरान्तरस्थाम इकारान्तोपि यथा-विलसितमनुकुर्वती पुरस्ताद्धरणि रुहाधिरोहो वधूलतायाः ॥ १९८ ॥
2.198 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
धर्षणं रतेऽभिभवे ।घृष्यतेऽस्मिन् घृष्टिर्वा घर्षणं ।द्वयोर्यथा-अविरत घर्षणरसिकः खल इव वेश्याजनो जयति ।धर्षणी त्वभिसारिका धृणोति धर्षणी रम्यादित्वादनटि टित्वाड्डीः ।यथा-वर्षत्यपि घने याति रसोत्कर्षेण धर्षणी ।धिषणस्त्रिदशाचार्यः ।धृष्णोति धिषणः धृषि वहेरिश्चोपान्त्यस्येत्यणः ।यथा-सौखप्रसुप्ति कविधौ धिषणो नदीष्णः ।धिषणा तु मनोषिका ।मनीषिका १५० स्तने । २ भुवि ।धारणः सलिले स्वर्गे परमेष्ठिनि धर्मणः ।सर्वभेदे वृक्षभेदे०३ धारिणी नाडिलादिभिः ।धारणा स्यात्त योगाङ्गे वारणं ग्रहहे मतम् ।तृतीयः काण्ड:(८९)VAAA[.निर्याणं निर्गमे मोक्षगजापांगप्रदेशयोः ।निर्वाणं मोक्षनिर्वत्योर्विघाते करिमज्जने ॥ २० ॥
2.20 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: VAAA
निर्माणं सारनिर्मित्योः कर्मभेदे समंजसे ।निःश्रेणिरधिरोहिण्यां खजूरी पादपेऽपि च ॥ २०१ ॥
2.201 · p. 60
अनुष्टुप्
बुद्धिस्तत्र यथा-तोक्ष्णा हि मनीषिणां धिषणा ॥ १९९ ॥
2.199 · p. 60
निर्माण निर्गमें मोक्षगजापांगप्रदेशयोः निर्यायते निर्याणं निर्याति मदो ऽनेन वा ।निर्गमे यथा-ततो नगरनिर्याणे तयोरासीत्समागमः ।मोक्षे यथा-सर्वसंगपरित्यागानिर्याणं स यियासति ।गजापांग प्रदेशे यथा-निर्याणं निर्पदसृजं चलितं निषादी ।निर्वाणं मोक्ष-निर्वृत्यो-विधाते करिमज्जने ।निर्वात्यस्मिन् करणा धारेऽनट् (५/३/१२९ निर्वाति स्म वा ।निर्वाणमवाते इति क्तस्य नत्वे साधुः ।विधाते वाच्यलिंग: ।निवृत्तिः सुखमात्रं तत्र मोक्षे च यथा-प्रियादर्शन मेवास्तु किमन्यैः दर्शनान्तरैः ।प्राप्यते येन निवार्ण सरागेणापि चेतसा ।विधाते यथा-निर्वाणवैर दहनाः प्रशमादरोणां ।करिमज्जने यथा-निर्वाणमापि सरसीषु गजाधिरूढपेन ॥ २०० ॥
2.1502 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
निर्माणं सारनिर्मित्योः कर्मभेदे समंजसे ।निर्मीयते निर्माणं ।सारस्थिरोऽर्थः ।निर्मिती यथा जननयननिर्माणमफलं ।कर्मभिदो विचित्रावयवरचनाहेतु मि कर्मभेदः ।तत्र यथा--निर्माणेन विनिर्मिता तनरियम् ।समंजसं न्यायः ।निःश्रेणिरधिरोहिण्यां खजूरीपादपेपि च ।निर्गता श्रेणि: सोपानपंक्तिरत्र निःश्रेणि: निष्क्रान्ता श्रेणेस्तरु समूहाद्वा उच्चविटपत्वात् ।स्त्रियां अधिरोहिण्यां यथा--अधिरोढुं गुणश्रेणी निःश्रेणीमुक्तिवेश्मनः ॥ २०१ ॥
2.201 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रघणोऽलिंदके ताम्र कलसे लोहमुद्गरे ।प्रहण्यते प्रघणः ।प्रघणप्रघाणौ गृहाशे------------(९०) अनेकार्थसंग्रहः सटीक:प्रघणोऽलिंदके ताम्रकलसे लोहमुद्गरे ।प्रवणस्तु क्षणे प्रहवे ऋमनिम्ने चतुष्पथे ॥ २०२ ॥
2.202 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 प्रह (syllable split)
आयते च प्रमाणन्तु मर्यादासत्यवादिनोः ।प्रमातर्येकतेयत्तानित्येषु हेतुशास्त्रयोः ॥ २०३ ॥
2.203 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 षु (wrong syllable)
पत्तोर्ण धौतकौशेये स्यात्पत्रोर्णस्तु शोणके* ।पक्षिणी पूर्णिमाखग्योः शाकिनी रात्रिभेदयोः ॥ २०४ ॥
2.204 · p. 60
अनुष्टुप्
इत्यलि (५-३-३५) साधुः ।प्रघणति वा अलिंदके द्वाराधो दारुणि यथा-प्रघणे प्रगुणीचक्रुः कर्पूरस्वस्तिकान् स्त्रियः ।प्रवणस्तु क्षणे प्रहवे क्रमनिम्ने चतुष्पथे ।आयत्ते च ।प्रवन्तेऽत्र प्रवणः ।प्रवते वा ।पंचस्वर्थेषु क्षणे पुंसि ।चतुप्पथे पुंक्लीबः ।अन्यत्र वाच्यलिंग: ।क्षणोऽवसरः ।प्रहवे आसक्तै यथा-परोपकारप्रवणेन चेतसा ।क्रमनिम्ने यथा-प्रागदक प्रवणा भूमिः श्लक्ष्णा योगे प्रशस्यते ।चतुष्पथे यथा-प्रवणे चरन्ति भूताः ॥ २०२ ॥
2.202 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 प्रह (syllable split)
आयत्ते यथा-प्रायेण योषित्प्रवणा हि कामिनः ।प्रमाणन्तु मर्यादासत्यवादिनोः प्रमातर्येकतेयत्तानित्ये षु हेतुशास्त्रयोः ।प्रमीयतेऽनेन प्रमितिः ।प्रमिमीते वा प्रमाणम् ।मर्यादा अवधिः ।तत्र यथा-राजानं मां च प्रमाणं कृत्वा यतः यस्याकुशलं पश्यसीति ।सत्यवादिनि यथा-वाणी पमाणस्य मुनेः प्रमाणं ।प्रमातरि यथा-सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ।एकतायां यथा-परस्परप्रमाणाः भ्रातरः ।इयत्ता परिच्छेदः ।तत्र यथा-कियत्प्रमाणमुदकम् ।नित्ये यथा-नभः प्रमाणं गुणिनो गृणन्ति ।हेतौ यथा-धूम: प्रमाणं ज्वलनावबोधे ।शास्त्रे यथा-पदवाक्यप्रमाणानां पारंयात* शोणकद्रुमे ।तृतीयः काण्डःप्रवेणिणिकुथयोः पुराणं प्रत्नशास्त्रयोः ।पुराणः षोडशपणे पूरणं वानतन्तुषु ॥ २०५ ॥
2.205 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
पूरके पिष्टभेदे च पूरणी शाल्मलिद्रुमे ।प्रोक्षगं सेकवधयोः भरणं वेतने भतौ ॥ २०६ ॥
2.206 · p. 60
अनुष्टुप्
स्य धीमतः ।पत्तोर्ण धौतकौशेये स्यात् ।प्राप्ता ऊर्णाऽनेन पत्तोणं पृषोदरादित्वात् ।यथा-पत्तोर्णसावर्ण्य जुषःकरास्ते ।पत्रोर्णस्तु शोणके ।शोणको रलुकवृक्षः ।पक्षिणी पूर्णिमा खग्योः शाकिनीरात्रिभेदयोः ।पक्षावस्या: स्तः पक्षिणी ।पूर्णिमायां यथा-सदृक्षः पक्षिणीदुना ।खग्यां यथा-सा यया वन्तरिक्षेण पक्षिणी व क्षणादपि ।शाकिनीभेदः शाकिनी विशेषः ।रात्रिभेदे आगामिवर्तमानदिनयुक्ते यथा-अमावास्यां पक्षिणी नाधीते ॥ २०४ ॥
2.204 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रवेणिणिकुथयोः ।प्रवेति प्रवेणिः ।कावावी (उ० ६३४) इति णिः ।स्त्रियां वेणिः कबरी ।कुथो वर्णकंवल: ।द्वयोर्यथा--प्रवेणीमदनस्येव प्रवेणी कुसुमां चिता ।पुराणं प्रत्नशास्त्रयोः पुरा भवं पुराणं ।प्रत्ने पुरातने वाच्यलिंगः तत्र यथा-निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ।शास्त्रं पंचलक्षणं ।यथा-सर्गश्च प्रतिसर्गश्च, वंशो मन्वन्तराणि च ।वंशानुवंशचरितं पुराणं पंचलक्षणम् ।पुराणः षोडशपणे ।यदाह-षोडशपणः पुराण: पणो भवेत्काकिणी चतुष्केण ।पूरणं वानतंतुषु ।पूरके पिष्टभेदे च ।पूर्यतेऽनेन पूरयति वा पूरणं ॥ २०५ ॥
2.205 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पूरके वाच्यलिंगः ।तत्र यथा-- सहस्रपूरणः कश्चिल्लनम सिना द्विषः ।पिष्टभेदे यथा घृतपूरैः सकर्पूरैः पूरणैश्च स पूरितः ।पूरणी शाल्मलिद्रुमे ।खियां ।टित्वाड्डी ।प्रोक्षणं सेकवधयोः ।प्रोक्ष्यते प्रोक्षणं ।सेके(९२)अनेकार्थसंग्रहः सटीक:भरणी शोणके मे च भ्रमणो स्यादधीशितुः ।क्रीडादौ कारंडिकायां भीषणं सल्लकीरसे ॥ २०७ ॥
2.207 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
भीषणो दारुणेऽर्गाटे मत्कुणोऽश्मश्रुपूरुषे ।उदंशो नालिकेरे च निर्विषाणगजेऽपि च ॥ २० ॥
2.20 · p. 60
अनुष्टुप्
मसृणाऽकठिने स्निग्धे मसृणो स्यादतस्यपि ।मार्गणं याचनेऽन्वेषे मार्गणस्तु शरेऽर्थिनि ॥ २०९ ॥
2.209 · p. 60
अनुष्टुप्
यथा-पृण्टप्रोक्षणलब्धशुद्धिरधुना ।वधो हिंसाऽर्थाद्यज्ञे ।तत्र यथा. प्राणप्रोक्षणके वनेत्र विजने कि भीरु बंभ्रम्यसे ।भरणं वेतने भृतौ ।भ्रियतेऽनेन भृतिर्वा बिभर्ति वा भरणं वेतनं मूल्यं ।भृतिः पोषणमात्रं द्वयोर्यथा--मूर्खशिष्योपदेशेन दुष्टस्त्री भरणेन च ॥ २०६ ॥
2.206 · p. 60
metre not recognised
भरणी शोणके भे च ।शोणको रलुकवृक्षः ।भे नक्षत्रे यथा-बुधे धनिष्ठा भरणी अश्विनी मूल रेवती ।भ्रमणी स्यादधीशितुः क्रीडादौ कारुडिकायां ।भ्रम्यतेऽस्यां भ्रमणी ।अधीशितुः राजादेः ।क्रीडादौं यथा-भ्रमष्यां प्रययौ (नृपः) ।कारुडिका ओषधिः ।भीषणं सल्लकीरसे भीषयति भीषणं ॥ २०७ ॥
2.207 · p. 60
metre not recognised
भीषणो दारुणेऽगाटे ।दारुणे वायलिंगः ।तत्र यथा-स रावणो नाम निकामभीषणं ।बभूव रक्षः क्षतरक्षाणं दिवः ।अर्गाटोऽपामार्ग: ।मत्कुणोऽश्मश्रुपूरुषे उदंशे नालिकेरे च निर्विषाणगजेऽपि च ।माद्यति मत्कुणः ।भ्र णतृणेति (उ. १८६) साधुः ।अश्मश्रुपूरुषे नालिकेरे च यथा स्त्रैणं क्रीडति मत्कुणैः ।उद्देशे क्षुद्रजन्तौ यथा--मत्कुणाविव पुरः परिप्लवौ सिन्धुनाथशयने निधेदुषः ।निर्विषाणगजे यथा-दशन व्यसनादीयुमत्कुणत्वं मतंगजः ॥ २०८ ॥
2.208 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मसृणोऽकढिने स्निग्धे ।मस्यति परिणमते मसृणः ।भ्रूणतृणेति (उ० १८६) साधुः ।तृतीयः काण्ड:(९३)यन्त्रणं बन्धने त्राणे नियमे रमणं पुनः ।पटोलमूले जघने रमणो रासभे प्रिये ॥ २१० ॥
2.210 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गुणे पुंसि ।तद्वति वाच्यलिंगः ।अकठिने यथा-मसृणचरणपातं गम्यतां भूः सदर्भा ।स्निग्धे यथा-मसृणधुसृणपंकरंकिता पाष्णि रस्याः ।मसृणास्यादतस्यपि ।अतसि उमा ।मार्गणं याचनेऽन्वेषे ।मार्यते मार्गणं ।याचने यथा-द्रविणमार्गण लंपटकुट्टनी ।अन्वेषे यथा-वैदेहो मार्गणं रामः सकामः कुरुते वने ।मार्गणस्तु शरेऽर्थिनि ।मार्गति मार्गणः ।अर्थिनि वाच्यलिंगः ।द्वयोर्यथा-कृत'खतया लेमे लक्षमप्याशु मार्गणे: ॥ २०९ ॥
2.209 · p. 60
metre not recognised
यन्त्रणं बंधने त्राणे नियमे ।यंत्र्यते यंत्रणं ।त्रिष्वपि यर्था-कुर्यादिद्रिययन्त्रणं ।रमणं पुनः ।पटोलमूले जघने ।रम्यतेऽनेन रमणं ।पटोलमलमौषधं ।जघने, यथा रमणालवालनिर्गतरोमावलिवल्लरीव संसिक्ता ।रमणो रासभे प्रिये ।रमते रमणः ।रम्यादित्वादनट् ।प्रिये यथा चाटुचाकृतक संभ्रममासाकार्मणत्वमगमद्रमणेषु ॥ २१० ॥
2.210 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
रोषाणो रोषणे हेमघर्षे पारद ऊपरे रुष्यति रोषाण: ।कल्याण पर्याणा (उ० १९३) इति साधुः ।रोषणे वाच्यलिंगः ।तत्र यथा रोपाणस्तं विषाणाभ्यां विव्याध व्यालकुंजरः ।हेमघर्षः शोणः ।पारदो रसः ।ऊषरमिरिणं ।रोहिणी सोमवल्के भे कंठरोगो मयोर्गवि ।लोहिताकटुरोहिण्योः ।रोहति अवश्यं रोहिणी णित्वावश्यकेति णिन् ।रोहित शब्दाद्वाश्येति डीस्तस्य नत्वं च ।सप्तस्वर्थेषु ।सोमवल्कः श्रीपर्णी ।भे नक्षत्रे यथा----------------numn..(९४)अनेकार्थसंग्रहः सटीक: लोहिताकटुरोहिण्योलवणो राक्षसे रसे ।अस्थिभेदे लवणात्विट् लक्षणं नामचिह्नयोः ॥ २१२ ॥
2.212 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: numLatin letters: nnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 व (wrong syllable)
लक्ष्मणं च लक्षणस्तु सौमित्रो लक्ष्मणो यथा ।लक्ष्मणः श्रीयुते लक्ष्मणौषधौ सारसखियाम् ॥ २१३ ॥
2.213 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 च (wrong syllable); pāda 4, syllable 6 स (wrong syllable)
हे रोहिणि त्वमसि रात्रिचरस्य भार्या ।कंठरोगो गलांकुरः ।उमा गौरी तत्र यथा--रोहिणोरहितः शिवः ।गवि यथा वद्धिष्णुधारा ध्वनि रोहिणीः पयश्चिरं निदध्यौ दुहतः स गोदुहः ॥ २१ ॥
2.21 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
लोहितायां रक्तायां यथा-तापाय रोहिणी तडित् ।कटुरोहिणी ओषधिः ।लवणो राक्षसे रसे ।अस्थि भेदे ।लुनाति लवणः ।नद्यादित्वात् अनो णत्वं च ।राक्षसे यथा-दुर्जयो लवणः शूली विशूल: प्रार्थ्यतामिति ।‘रसे यथा स्वक्षो लवणभोजी स्यात् ।अस्थिभेदो भालकर्णातरास्थि ।तत्र यथा--शृणाति लवणाधात: ।लवणात्विट् ।त्विट् दीप्ति लक्षणं नामचिह्नयोः ।लक्ष्मणं च ।लक्ष्यतेऽनेन लक्षणं ।लक्षयति वा ।लक्ष्यतेऽनेन लक्ष्मणं ।चिक्कण कुक्कण (उ० १.०) इति साधुः ।लक्षणलक्ष्मणशब्दौ नामचिह्नयोः वर्तते इत्यर्थः ।नामनि यथा-ककुस्थ इत्याहित लक्षणोऽभूत् ।लक्ष्मणे न स लक्ष्मणः ।चिह्न यथा-उपकारापकारौ हि लक्ष्यं लक्षणमेतयोः ।आजैश्वर्यं च सत्वं च विदुधर्मापस्य लक्ष्मणं ॥ २१२ ॥
2.212 · p. 60
metre not recognised
लक्षणं शास्त्रेऽपि ।लक्षणस्तु सौमित्रो लक्ष्मणो यथा-सौमित्रो रामानुजे यथा-उच्चरणलब्धकीर्तेराज्ञारहितस्य लक्षणयुतस्य ।रामस्य वनं शरणं जितपरकलभस्य शरभस्य ।सुग्रीवस्य श्रियं दृष्ट्वा विनयं लक्ष्मणस्य च ।विभीषणस्य दोलेव मतिरायाति याति च ।लक्ष्मणः श्रीयुते ।लक्ष्मीतृतीयः काण्डःवरुणोऽऽप्पती वृक्षे वरणो वरुणद्रुमे ।प्राकारे वरगं वृत्यां वारणः स्यान्मतंगजे ॥ २१४ ॥
2.214 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
वारणं तु प्रतिषेधे ब्राह्मणं विप्रसंहतौ ।वेदे च ब्राह्मणो विप्रे *वारुणी पश्चिमासुरा ॥ २१५ ॥
2.215 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ति (wrong syllable)
रस्त्यस्य लक्षमण: ।लक्ष्म्या अनः वाच्यलिंगः ।पुण्यभागी स लक्ष्मणः ।लक्ष्मणौषधौ सारसस्त्रियां ।सारसस्त्रियां यथा वाल्मोकेररहितरामलक्ष्मणानां सादृश्यं दधति गिरां महासरस्य ॥ २१३ ॥
2.213 · p. 60
प्रहर्षिणीmetre not read in every line
वरुणोऽऽपतौ वृक्षे ।वृणोति वरुणः ।दृकृर्व दारिभ्य उणः ।अर्के यथा-उदेति वरुणोरुणः ।अप्पतौं पश्चिमापतौ यथा-अतिसक्तिमेत्य वरुणस्य दिशा भृशमन्वरज्यदनुषारकरः ।वृक्षो वृक्षभेदः ।वरणो वरुणद्रुमे ।प्राकारे ।वृणोति वरणः ।तक श्र इत्यणः ।द्वयोर्यथा-प्रोत्तुंगवरणावृतः ।वरणं वृत्यां वृतिः स्वीकारः ।तत्र यथा-कन्या वरणमिच्छति स्वजातादेव वाणिजाः ।वारणः स्यान्मतंगजे ।वारयति बारणः ॥ २१४ ॥
2.214 · p. 60
metre not recognised
वारणं तु प्रतिषेधे ।वार्यते वारणं ।मतंगजे प्रतिषेधे च यथा न भवति बिसतन्तुर्वारजं वारणानां ।ब्राह्मणं विप्रसंहतो ।वेदे च ।ब्राह्मणानां समूहो ब्राह्मणं ।ब्राह्मणमाणवेतियवाधक: श्वादिभ्योऽा ।ब्रह्मणा प्रोक्तं वा तेन प्रोक्त इत्यण् ।वेदेऽन् ।ब्राह्मणमत्रैवेति निर्देशाद्ब्रह्मण इत्यंत्यस्वरादिलोपो न भवति ।विप्रसंहतौ यथा--ब्राह्मणं ब्रह्मशालायामजिह्मध्वनि गायति ।वेदे वेदैकदेशे यथा-पम्यन्ते याज्ञवल्कानि ब्राह्मणैर्ब्राह्मणानि तः ।ब्राह्मगो विप्रे ।ब्रह्मणोऽपत्यं ब्राह्मणः ।डसोऽपत्ये इत्यण् यथा-गंधेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः ।* ब्राह्मणी वाडवस्त्रियां ।स्पृक्कायां फजिकायां च ।वारुणी.अनेकार्थसंग्रहः सटोक: गंडदूर्वा विषाणं तु शृगे कोलेभदंतयोः ।विषाणी मेष, ग्यां स्यात् विपणिः पण्यहट्टयोः ॥ २१६ ॥
2.216 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: श्वादिभ्योऽा ।nearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 मे (syllables merged)
पण्यवीभ्यां श्रमणस्तु निग्रंथे निद्यजीविनि ।श्रमणा सुलता मांसी मुण्डीरी च सुदर्शना ॥ २१७ ॥
2.217 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 म (wrong syllable)
फंजिकास्पृक्कयोस्तु ब्राह्मणीति प्रयोक्तव्यम् ।वारुणी पश्चिमा सुरा ।गंडदूर्वा ।वरुणस्येयं वारुणी ।पश्चिमासुरयोर्यथा स वारुणीसक्तिमुपेत्य साम्प्रतं विहीनकान्तिः पतितो द्विजेश्वरः ॥ २१५ ॥
2.215 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
गंडदूर्वा प्रधान, विषाणं तु शृंगे कोलेभदंतयोः ।वेवेष्टि विषाणं ।कृपिवृषि वृतरीत्याणक् ।त्रिलिंगः ।शृगे यथा-परेतभर्तुर्महिषोऽमुना धनुर्विधातुमुत्खातविषाणमंडलः ।कोलदंते यथा-कोला विषाणतटधट्टितपल्वलान्तः ।इभदन्ते यथा-न जातु वैनायकमेकमुद्धतं विषाणमद्यापि पुनः प्ररोहति ।विषाणी मेष,ग्यां स्यात् ।मेष,गी ओषधिः ।विपणिः पण्यहट्टयोः ।पण्यवीथ्यो विपण्यते विपणायंत्यस्मिन् वा विपणिः ।पदिपठीति इ: ।स्त्रियां ।माघस्तु पण्यवीथ्यां पुंस्याह ।विष्वपि यथा-अगण्यपण्यपूर्णापणं विपणिनो विपणि विभेजुः ।अत्र विपणिः ।पण्यं हट्टो वा विद्यते येषां ते विपणिनः ।शिखादित्वादिन् ।विपणि पपवीथिकामित्यर्थः ।श्रमणस्तु निग्रंथे निंद्यजीविनि ।श्राम्यति श्रमण: ।नद्या दित्वादनः ।निर्ग्रथे यथा-क्षमाप्रधानाः श्रमणाः भवन्ति ।निंद्यजीविनी वायलिंगः ।तत्र यथा-विश्रामः श्रमणे कुतः ।श्रवणो नक्षत्रभेदे ।श्रूयते श्रवणः ।त क श्रृ इत्यणः ।स्त्रीपुंसः ।यथा-मूलेऽर्कः श्रवणे चन्द्रः ।श्रवण श्रवसि श्रुतौ ।श्रूयतेऽनेन श्रुतिर्वा श्रवणं ।श्रवसि कर्णे पुंक्लीबः ।श्रुतौ श्रवणमात्रेतृतीयः काण्डः(९७)श्रवणो नक्षत्रभेदे श्रवणं अवसि श्रुतौ ।शरणं रक्षणे गेहे वधरक्षकयोरपि ॥ २१८ ॥
2.218 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
*श्रीपर्णस्त्वग्निमंथेऽब्जे श्रीपर्णी शाल्मलौ हठे ।संकीर्णो निचिताशुद्धौ सरणिः श्रेणिमार्गयोः ॥ २१९ ॥
2.219 · p. 60
अनुष्टुप्
सारणः स्यादतोसारे दशकन्धरमंत्रिणि ।सिङ्घाणन्तु प्राणमलेऽयः किट्ट काचभाजने ॥ २२० ॥
2.1535 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ट्ट (wrong syllable)
क्लीबे ।श्रवसि यथा-आलोचनान्तत् श्रवणौ वितत्य ।श्रुतौ यथा-शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा ।शरणं रक्षणे गेहे वधरक्षकयोरपि ।शृणोत्यपायं शरणं ।त क श इत्यणः ।शीर्यते वा ।श्रियंति तदिति नैरुक्ताः ।रक्षणे यथा-तरुणानपि रक्षति क्षमी स शरण्यः शरणागतान् द्विषः ।गेहे यथा-एताभि रग्निशरणेषु समिणीभिः ।वधे यथा-विद्विषां शरणं शरैः ।रक्षके यथा-त्वमेव शरणं मम ॥ २१८ ॥
2.218 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
श्रीपर्णमग्निमंथेऽब्जे ।श्रीः पर्णे यस्य श्रीपर्ण ।अग्निमंथोऽरणिः ।अब्जे यथा-श्रोपर्णपर्ण विदधाति कर्णे ।श्रीपर्णी शाल्मलौ हठे ।शाल्मलिवृक्षभेदः ।हठो जलजस्तृणविशेषः ।संकीर्णो निचिताशुद्धौ ।सम्यक्कीर्णः संकीर्णः ।संकीर्यते मिश्रीक्रियते स्म वायलिंगः ।निचिते यथा-सकीर्ण कीचकवनस्खलितकवालविच्छेदकातरधियश्चलितुं चमर्यः ।अशुद्धे यथा-संकीर्णजातिर्गज एष याति ।सरणिः श्रोणिमार्गयोः ।सरन्त्यस्यामिति सरणिः ।कृह सृ इत्यणिः ।स्त्रियां ।श्रेणी पंक्तौ यथा-सरणिः पिपीलिकानां निर्याता वर्षसूचनं कुरुते ।मार्गे यथा-उपपरिसरं गोदावर्याः परित्यजताध्वगाः ।सरणिमपरोमार्ग स्वावद्भवद्भिरिहेक्ष्यताम् ॥ २१९ ॥
2.219 · p. 60
metre not recognised
सारणः स्यादतोसारे दशकन्ध*श्रावणो मासि पाखण्डे दध्यात्यां श्रावणा मता ।श्रीपर्ण ।(९८)अनेकार्थसंग्रहः सटीक:सुषेणो विष्णुसुग्रीववैद्ययोः करमर्दके ।सुवर्ण कांचने कर्षे सुवर्णालौ मषान्तरे ॥ २२१ ॥
2.221 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कृष्णागुरुणि विस्ते च सुपर्णः कृतमालके ।गरुडे स्वर्णचडे च सुपर्णा विनताब्जिनी ॥ २२२ ॥
2.222 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 च (wrong syllable)
हरणं तु हतौ दोष्णि यौतकादिधनेपि च ।हरिणौ पांड्सारंगी हरिणी चारुयोषिति ॥ २२३ ॥
2.223 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 पां (syllables merged)
रमंत्रिणि ।सारयति सारणः ।अतीसारे यथा-तंत्रं सारणदारणं ।रावणमंत्रिणि यथा-मंत्रिणौ शुक सारणौ ।सिंहाणं तु घ्राणमलेऽयः किट्टे काचभाजने ।सिंध्यते सह्यते वां सि(घा)हाणं ।कल्याणप्रर्याणादय (उ० १८३) इति साधुः ॥ २२० ॥
2.220 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सुषेणो विष्णुसुग्रीववैद्ययोः ।कर मर्दके ।शोभना सेनाऽस्य सुषेणः ।एत्यक इति षत्वं ।विष्णौ यथा सुषेणसेनाप्रसरेण भेदिनी ।सुग्रीवस्य वैद्य: सुग्रीववैद्यः ।करमर्दको वृक्षविशेषः ।सुवर्णं कांचने कर्षे सुवर्णालौ मषान्तरे ।कृष्णागुरुणि विस्ते च ।शोभनो वर्णोऽस्य सुवर्ण ।सुष्टु वर्ण्यते वा ।पुंक्लीबः ।कांचने यथा-सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषा स्त्रयः ।कर्षेऽर्थान् कांचनस्य यथा-माषोदशार्द्धगुंजः ।षोडशमाषो निगद्यते कर्षः ।स सुवर्णस्य सुवर्णः ।सुवर्णस्यालुः करकपात्रिका सुवर्णालुः ।मषान्तरं यज्ञभेदः ॥ २२१ ॥
2.221 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कृष्णागुरुः काकतुंडः ।विस्तः षष्ठिः पलशतानि ।सुपर्णः कृतमालके ।गरुडे स्वर्णचूडे च ।शोभनानि पन्यिस्य सुपर्णः ।कृतमाल आर ग्वधः ।गरुडे यथा-निजकेतुशिरःश्रितः सुपर्णादपतन्नयुतानि पक्षिराज ।स्वर्णचूडः पक्षिविशेषः ।सूपर्णा विनताब्जिनी ।विनता गरुडमाता ।तत्र यथा-सौपर्णेयप्रकीविषधरनिकरैः ।अब्जिनी पद्मिनी ॥ २२२ ॥
2.222 · p. 60
metre not recognised
हरणं तु हृतौ दोष्णि यौतकादिधनेपि----in-uwwwwwतृतीयः काण्डः सुवर्णप्रतिमायां च हरिता वृत्तभेदयोः ।हर्षणस्तु श्राद्धदेवे हर्षके योगरम्भिदोः ॥ २२४ ॥
2.224 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: inLatin letters: uwwwww
हरेणुः कुलयोषायां रेणुकायां सतीनके ।हिरणं हिरण्यमिव बराटे हेम्नि रेतसि ॥ २२ ॥
2.22 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
च ।ह्रियते हरणं ।ह्रियतेऽनेन वा ।हृतौ यथा-सीताहरण कारणात् ।दोर्बाहः यौतकं वधूवरयोदयं तत्र यथा-इच्छा नुरूपं हरिणी कृतश्रीः प्रास्थापयद्राधवमन्वगाच्च ।हरिणौ पांडुसारंगौ ।हरति हरिणः ।हृ दृ वृ हि दक्षिभ्य इणः ।पांडौ गुणे पुंसि ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-हरिणवदन कान्त्या शल्यमन्यर्व्यनक्ति ।सारंगे मृगे यथा-अरण्ये मां त्यक्त्वा हरिण हरिणाक्षी क्व नु गता ।हरिणी चारुयोषिति ।सुवर्णप्र तिमायां च हरिता वृत्तभेदयोः ।हरितशब्दात् श्येतैतहरितेति इयान्तस्य नत्वे च हरिणी ।चारुः प्रधानयोषित् चारुयो षित् ।वात्स्यायनप्रसिद्धा ॥ २२३ ॥
2.223 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सुवर्णप्रतिमायां यथा हरिणीभिः श्रितस्तंभा भान्ति प्रासादमंडपाः ।हरिता नीला तत्र यथा-सन्मनोहारिणी ब्योम्नि हरिणी शुकधोरणी ।वृत्तभेदे यथा-भवति हरिणीन्सौम्रौम्लौ गोरसो दधिसप्तकैः ।हर्षणस्तु श्राद्धदेवे हर्षके योगरुग्भिदोः ।हृष्यति हर्षणः ।हर्षके वाच्य लिङ्गः ।श्राद्धदेवो यमः ।हर्षके यथा-करेणुर्मदहर्षणः ।योगभिदि यथा-व्याघातो हर्षणस्तथा ।रुग्भिदक्षिरोगविशेषः ॥ २२४ ॥
2.224 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
हरेणु: कुलयोषायां रेणुकायां सतीनके ।हरति हरेणुः ।कृ ह भू इत्येणुः ।सतीनके पुंसि ।शेषयोः स्त्रियां ।कुलयोषा कुलस्त्री ।रेणुका गंधद्रव्यं सत्तीनक स्त्रिपुटधान्यं ।हिरणं हिरण्यमिव वराटे हेम्नि रेतसि ।हरति हिरणं ।चित्रण(१००)अनेकार्थसंग्रहः सटोकः अमृतं यज्ञशेषेम्बसुधामोक्षेष्वयाचिते ।अन्नकांचनयोर्जग्धौ खे स्वादुनि रसायने ॥ २२६ ॥
2.226 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
घृते हृद्ये गोरसे चामृतं धन्वन्तरी सुरे ।अमृतामलकीपथ्यागुडूचीमागधीषु च ॥ २२७ ॥
2.227 · p. 60
अनुष्टुप्
अनतं कर्षणेऽलीके चाक्षतः स्यादहिंसिते ।पंडे लाजेष्वदितं तु वातव्याधौ हतेऽर्थिते ॥ २२८ ॥
2.228 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 दि (wrong syllable)
कुक्कण (उ० १९०) साधुः ।हरति हिरण्यं ।हिरण्यवर्जन्यादय (उ० ३८०) इति साधुः ।हिरणं क्लीबे ।हिरण्यं हेम्नि पुंक्लीबेऽन्यत्र क्लीबे ।त्रिष्वपि हिरणं यथा-हिरणं कारणं श्रियः ।वराटे हेम्नि च हिरण्यं यथा-हिरण्यमेवार्जय निष्फला: कलाः ।हिरण्यमक्षय्याकुप्यमानभेद द्रव्येष्वपि ॥ २२५ ॥
2.225 · p. 60
metre not recognised
अथ तान्ताः ।अमृतं यज्ञशेषेऽम्बुसुधामोक्षेष्वयाचिते ।अन्नकांचनयोर्जग्धौ खे स्वादुनि रसायने घृते हृद्ये गोरसे च ।नास्ति मृतमस्मादस्मिन्वा अमृतं ।न मृतं याचितं इति वा ।चतुर्दशस्वर्थेषु क्लीवे ।यज्ञशेषे यथा-नित्यं चामृतभोजनः ।अंबुनि यथा- अमृतमिति बचसि सत्यपि विषमिति हि किमुच्यते वारि ।सुधायां यथा-- देवासुरैरमृतमंबुनिधिर्ममन्थे ।मोक्षे यथा-सेव्यतामक्षयो धीराः सश्रिये चामृताय च ।अयाचिते यथा-यन्मनुः ।ऋतुमच्छशि लंक्षेयममृतं स्यादयाचितं ।शेषेषु यथा-अमृते कस्य न प्रोतिः ॥ २२६ ॥
2.226 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अमृतो धन्वन्तरौ सुरे ।द्वयोर्यथा-अमृताय नमस्तस्मै ।अमृतामलकीपथ्यागुडचीमागधीषु च ।सर्वा अप्योषधयः ।गुडूच्यां यथा-क्षुद्रामृतानागरपुष्कराख्यैः ॥ २२७ ॥
2.227 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अनृतं कर्षणेऽलीके च ।न ऋतं अनृतं ।पापिष्टत्वात् ।कर्षणं कृषिः ।अलीकमसत्यं ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-अनुते वर्तते पापं ।तृतीयः काण्डः(१०१)अजितस्तीर्थकृद्ध दे बुद्धे विष्णावनिर्जिते ।अच्युतो द्वादशस्वर्गे केशवाभ्रष्टयोरपि ॥ २२९ ॥
2.229 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 द्ध (wrong syllable)
अव्यक्त प्रकृतावात्मन्यव्यक्तोऽस्फुटमूर्खयोः ।अनन्तं खे निरवधावनन्तस्तीर्थकृद्धिदि ॥ २३० ॥
2.230 · p. 60
अनुष्टुप्
अक्षतं स्यादहिसिते ।षंढे लाजेषु ।न क्षण्यते अक्षतं ।अहिंसिते वायलिंगः ।लाजेषु पुंक्लीबः ।लाजे पुंसि ।बहुवचनान्त एव ।अहिंसिति यथा--अक्षतः स्मरशरासनबाणैः ।षंडस्तृतीया प्रकृतिः ।लाजेषु मांगल्यतंडुलेषु ।यथा-सुदक्षिणा साक्षतपात्र हस्ता ।अदितं तु वातव्याधौ हतेऽथिते ।अर्घते स्म अदितं ।हतार्थितयोर्वायलिंगः ।हते यथा-हृदये दिग्धशरैरिवादितः अथिते यथा--कदर्यकुर्दतेऽदितः ॥ २२८ ॥
2.228 · p. 60
metre not recognised
अजितस्तीर्थकृद्भदे ।बुद्धे विष्णावनिजिते ।न जीयतेऽजितः ।अनिजिते वायलिंगः ।तीर्थकद्भदे द्वितीयतीर्थ करे यथा -- श्रीमंतमजितं देवं सर्वतः प्रणिदध्महे ।शेषेषु यथा-जीयादजितः परैरजितः ।अच्युतो द्वादशस्वर्गे केशवाभ्रष्टयोरपि ।न च्यवतेऽच्युतः ।अभ्रष्टे वायलिंगः ।द्वादशस्वर्गे यथा-अच्युतेन्द्रश्च्युतो दिवः ।केशवे यथा-शुचिस्मितां वाचमबोचदच्युतः ।अभ्रष्टे यथा-अच्युतेषु सलक्ष्यतः ॥ २२९ ॥
2.229 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अव्यक्त प्रकृतावात्मनि ।न व्यक्तं अव्यक्तं ।प्रकृतिः सांख्योक्ता ।तत्र यथा--सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं विपरीत मव्यक्तं ।आत्मनि परात्मनि यथा - अव्यक्तादण्डमभवत् ।अव्यक्तोऽस्फुटमूर्खयोः ।वायलिंगः ।अस्फुटे यथा-अव्यक्तमित्य भिहिते मनुजेश्वरेण ।मूर्खे यथा-न वक्तियुक्तमव्यक्तः ।अनंत खे निरवधौ ।नारत्यंतोऽस्य अनंतं ।निरवौ वायलिंगः ।खे आकाशे यथा-अनन्तमारोहति तेजसा रविः ।निरवधौ(१०२) अनेकार्थसंग्रहः सटोकःविष्णौ शेषेऽप्यनन्ता गुडूचीभूर्दुरालभा ।विशल्या लांगलीदूर्वा शारिवाहमवत्यपि ॥ २३१ ॥
2.231 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
अस्वंतमशुमे क्षेत्र चुल्यामनवधौ भतौ ।अमतिः काले चंडे चाप्यंकतिर्वह्निवेधसोः ॥ २३२ ॥
2.232 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ले (wrong syllable)
अग्निहोत्रिण्यगस्तिर्द्वमुन्योः स्याददितिर्भुवि ।देवमातरि पार्वत्यामहतिस्त्यागरोगयोः ॥ २३३ ॥
2.233 · p. 60
अनुष्टुप्