All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (12/30)
वर्जने यया-कर्तव्यो मत्सरोत्सर्गः ।सामान्येनोक्तोविधिः सामान्यविधिः ।तत्र यथा-अपवादैरिवोत्सर्गाः कृतव्यावृत्तयः परैः ।उद्वेगं पूगिकाफले ।उद्गतो वेगोऽस्य स्रंसकत्वादुद्वेगम् ।पुगिकाफलं अमुकम् ।उद्वेगस्तूद्वेजने स्यात् ।उद्वेजनम् उद्वेगः यथा-शान्तोद्वेगस्ति मितनयनं दृष्टभक्तिर्भवान्याः ।कलिङ्गो नीवृदन्तरे ।पूतीकरजे धूम्याटै स्यात् ।कल्यते कलिङ्गः ।“स्फुलोकलि पल्याद्भ्य इङ्ग" (उ० १०२) कलिङ्गं चूडाऽस्येति वा ।नीवृदन्तरे देशविशेषे यथा-उत्कलादेशितपथः कलिङ्गाभिमुखो ययौ ।अयं प्रायेण पुभूम्नि सूत्रे तु शब्दप्राधान्यादेकवचनान्तो निर्देश: ॥ १०९ ॥
2.109 · p. 60
metre not recognised
*मु० स्तिमिते शीघ्रगामिनि उद्वाहे च भवेऽपि स्यात्कलिङ्गो० ।तृतीयः काण्ड:-पूतोकरजे धूम्याटे स्यात्कलिङ्गा नितम्बिनी ।कलिङ्ग कौटजे फले कालिङ्गस्तु भुजङ्गमे ॥ ११० ॥
2.110 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 जे (wrong syllable); pāda 3, syllable 7 फ (wrong syllable)
द्विरदे भूमिकर्कारौ कालिङ्गी राजकर्कटी ।चक्राङ्गः श्वेतगरुति चक्राङ्गी कटुरोहिणी ॥ १११ ॥
2.111 · p. 60
अनुष्टुप्
जिह्मगो मन्दगे सर्षे तुरगो वाजिचित्तयोः ।तुरगी स्व वगन्धायां धाराङ्गस्तीर्थखड्गयोः ॥ ११२ ॥
2.112 · p. 60
अनुष्टुप्
पूतीकरजो वृक्षः ।धूम्याट: पक्षी ।कलिङ्गा नितम्बिनी ।नितम्बिनी स्त्रीविशेषः ।कलिङ्गं कौटजे फले ।कुटजस्य वृक्षस्येदं फलं कौटजम् ।कालिङ्गस्तु भूजङ्गमे ।द्विरदेभूमि करौि ।कु ईषत् लिङ्गमस्य कालिङ्गः ।“अल्पे" इति कादेशः, कलिङ्गे भवो वा ।केन(जलेन) आलिङ्ग्यते वा ॥ ११० ॥
2.110 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: रदेभूमि करौि ।
भूमिकारुः ।कूष्माण्डविशेषः ।कालिङ्गी राजकर्कटी ।राजकर्कटी राजचिर्भटी ।चकाङ्गः श्वेतगरुति ।चक्राकार वृत्तत्वादङ्गमस्य चक्राङ्गः ।श्वेतगरुति हंसे यथा-चकाङ्ग वक्रितग्रीवः ।चकाङ्गी कटुरोहिणी ।कटुरोहिणो ओषधि विशेषः ॥ १११३ ॥
2.1326 · p. 60
metre not recognised
जिह्मगो मन्दगे सर्प ।जिह्यं गच्छति जिह्मगः ।"नाम्नो गमः" इति ड: ।मन्दगे वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा जिह्मगाः कस्य न द्वेष्याः ।तुरगो वाजिचित्तयोः ।तुरो गच्छति तुरगः ।नाम्नोगमः इति डः ।वाजिनि अश्वे यथा--आकुल्यकारि कटकस्तुरगेण तूर्णम् ।चित्तं मनः ।तुरगी त्वश्वगन्धायाम् ।अश्वगन्धा ओषधिः ।धाराङ्गस्तीर्थखड्गयोः ।धारां परं प्रकर्ष मङ्गति धाराङ्गः ।धारे वाङ्गमस्येति वा ।तीर्थ तीर्थविशेषः ।खड्गे यथा-भ्रातर्धस्यति भूधरोऽपि भवता धारङ्गधाराहतः ॥ ११२ ॥
2.112 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
नरङ्ग शेफे वरण्डे ।नृणाति नरंगम् ।पतितमीत्यंगः ।(५०)अनेकार्थसंग्रहः सटोक:..-.--.-.......-...-नरङ्ग शेफे वरण्डे नारङ्ग विटजन्मिनोः ।कणारसे नागरङ्गे निषङ्गस्तूर्णसङ्गयोः ॥ ११३ ॥
2.113 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
निसर्गः सृष्टौ स्वभावे *प्लवगः कपिमेकयोः ।अर्कसूते पन्नगस्तु पाकाष्ठे भुजङ्गमे ॥ ११४ ॥
2.114 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 प (syllables merged)
शेफो लिङ्गम् ।वरण्डो भित्तिः ।इक्ष्वादिभारको वा ।नारङ्गं विटजन्मिनोः ।कणारसे नागरङ्गे ।नृणाति नारङ्गम् ।"सृवृनृभ्यो णित्" ( उ०: ९९.) इति अंगः ।चतुर्वर्थेषु ।विटः खिड्गः ।जन्मी देही ।कणारसः पिप्पलीरसः ।नागरङ्गे यथा रसो गन्धश्च रूपं च नारङ्गे त्रितयं स्थितम् ।निषङ्गस्तूर्णसङ्गयोः ।निषज्यन्ते बाणा अस्मिन्निति निषङ्गः ।निषञ्जनं वा ।तुणे इषुधौ यथा-जातामिषङ्गो नृपतिनिषङ्गादुद्धर्तु मैच्छत्प्रसभोद्धतारि ।सङ्गे यथा-गहनवननिषङ्गो मेक्षिहेतुर्न कस्य ॥ ११३ ॥
2.113 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
निसर्गः सृष्टो स्वभावे ।निसर्जनं निसर्गः ।सृष्टौ यथा-जगन्निसर्गसंहार कारकः परमेश्वरः ।स्वभावे यथा-निसर्गदुर्बोधमबोधविक्लवाः क्व भूपतीनां चरितं क्व जन्तवः ।प्लवगः कपिभेकयोः ।अर्कसूते ।प्लवेन गच्छति प्लवगः ।“नाम्नो गमः" इनि ड: ।कपौ यथा प्लवगसैन्यमलकजिताजितम् ।भेके मण्डके यथा-लवगरवविचित्रे तत्र तीरे सरस्याः ।अर्कस्य सूतः सारथिररुणः ।अदिंशुमतः सूतो जातो वा ।यदाह-रेवन्तस्त्वर्करेतोजः प्लवगो हयवाहनः ।पन्नगस्तु पद्मकाष्ठे भुजङ्गमे ।पद्भ्यां न गच्छति पन्नगः ।पन्नं छन्नं गच्छति वा ।पद्मकोष्ठम् ओषधिविशेषः ।भुजङ्गमे यथा - दोलाकेलिनिषण्णपन्नगवधूगीतोत्सवप्रक्रमे ॥ ११४ ॥
2.114 · p. 60
metre not recognised
परागश्चन्दने रेणौ गिरौं ख्यात्युपरागयोः ।स्नानीयपुष्परजसोः ।नीलङ्ग कृमिजातिके ।भम्भरालयां प्रसूने च प्लवग:० ।तृतीयः काण्ड:-.----.-...-.-.--.-.-.-.-.-.-...-..-1-..-...-..- ..परागश्चन्दने रेणौ गिरौ ख्यात्युपरागयोः ।स्नानीयपुष्परजसोः पतङ्गः सूर्यपक्षिणोः ॥ ११ ॥
2.11 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पारते शलभे शालौ पत्राङ्गं रक्तचंदने ।भूर्जपचकयोश्चापि प्रयागो वाजिशक्रयोः ॥ ११६ ॥
2.116 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 प (wrong syllable)
परा गच्छति परागः “नाम्नो गमः" इति डः ।परश्चासौ रागश्चेति वा ।सप्तस्वर्थेषु ।चन्दने यथा-ग्रीष्मे परागरस वासितबाहुमध्या ।रेणौ यथा-समूढकर्पूरपरागपाण्डुरम् ।गिरिः पश्चिमाचलः ।तत्र यथा-परागशृङ्गे रविरस्तमेति ।ख्यातिः प्रसिद्धिः ।सा च शुभा अशुभा च ।तत्र अशुभायां यथा समपहाय विरागिपरागिणीरलिकदम्बकमम्बुरुहां ततीः ।उपरागे सूर्येन्दुग्रहणे यथा- न देयं गणकर्लग्नं परागे चन्द्रसूर्ययोः ।स्नाति अनेन स्नानीयं चूर्ण पिष्टिकादि तत्र यथा-परागोत्तितैरङ्गः ।पुष्परजसि यथा-उद्धृतः सरसिजसम्भवः परागः ।पतङ्गः सूर्यपक्षिणोः ।पागते शलभे शालौ ।पतति पतङ्गः ।"पतितमीति" अङ्गः ।पतौ गच्छति वा 'नाम्नो गमः" इति ड: ।अपतंगति वा पृषोदरादित्वात् ।सूर्ये यथा--पतत् पतङ्गप्रतिमस्तपोनिधिः ।पक्षिणि यथा-पतङ्गनाथोपरि कैटभारिः ॥ ११५ ॥
2.1334 · p. 60
द्रुतविलम्बितम्two metres in one verse
पारते रसेन्द्र यथा-तापादुड्डीय पतति पतङ्गः शीतले जले ।शलभे यथा-पतङ्गवह्निमुखं विविक्षुः ।शालौ शालिविशेषे यथा पतङ्गास्तपनीयाश्च ये चाऽन्ये शालयः शुभाः ।पारते क्लीब इत्यन्ये ।पत्राङ्गं रक्तचन्दने ।भूर्जपघकयोश्चापि ।पत्रेष्वङ्गति पत्राणि अङ्गमस्येति वा पत्राङ्गम् ।पद्मकम् औषधिभेदः ।प्रयागो बाजिशक्रयोः ।यज्ञे तीर्थविशेषे च ।प्रारब्धो यागोऽत्रानेन अस्मिन् अस्मै वा प्रयागः ।प्रयजनं प्रेज्यते वा ।बाजिनि शके चंviviruNumnamvirrrrrrr(५२) अनेकार्थसंग्रहः सटांक:यज्ञे तीर्थविशेषे च प्रयोगस्तु निदर्शने ।कार्मणे च प्रयुक्तौ च प्रियङ्ग राजसर्षपे ॥ ११७ ॥
2.117 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: viviruNumnamvirrrrrrrnearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ङ्ग (wrong syllable)
पिपल्या फलिनीकन्वोः पुन्नागः पादपान्तरे ।नातोफले नरश्रेष्ठे भुजङ्गः सर्पषिङ्गयोः ॥ ११८ ॥
2.118 · p. 60
अनुष्टुप्
मातङ्गः श्वपचो हस्ती मृदङ्गो घोषवाद्ययोः ।रक्ताङ्गो भौमे रक्ताङ्ग कम्पिल्ये विद्रुमेऽपि च ॥ ११९ ॥
2.119 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 मे (wrong syllable)
यथा-याति प्रयागो गगनेन वेगात् ॥ ११६ ॥
2.116 · p. 60
यज्ञे यथा-द्विजैः प्रयागः क्रियते नियोगात् ।तीर्थविशेषे यथा-लोकः प्रयागवासी कूपे स्नानं समाचरति ।प्रयोगस्तु निदर्शने ।कर्मणे च प्रयुक्तौ च ।प्रयुज्यतेऽनेन प्रयोजनं वा प्रयोगः ।निदर्शने -दाहरणे यथा दृष्टशिष्टप्रयोगोऽहम ।कार्मणे वशीकरणे यथा-योगी प्रयोगेण वशीचकार ।प्रयुक्तिर्व्यापारः ।तत्र यथा-मुग्धत्वादविदितकतव प्रयोगा गच्छन्त्यः सपदि पराजयं तरुण्यः ।प्रियङ्ग राजसर्षपे ।पिपल्या फलिनी कझ्वोः ।प्रीणाति प्रियङ्गः ।"प्रीकैपैनीलेरङ्गुक" (उ० ७६१) राजसर्षपो राजिका ॥ ११७ ॥
2.117 · p. 60
metre not recognised
पिप्पली कणा ।फलिनी श्यामलता ।तत्र यथा-प्रियङ्गश्यामाङ्गः प्रकृतिसुभगः ।कङ्गः पीततण्डुला ।तत्र यथा-अणवः प्रियङ्गकोद्रवमयुष्ठका: शालिराढकाः ।पुन्नागः पादपान्तरे ।जातीफले नरश्रेष्ठे ।पुमांश्चासौ नागश्च पुन्नागः ।पुन्नाग इव प्रधानत्वाद्वा ।णदपान्तरनरश्रेष्ठयो यथा-वरसहकारकरञ्जकवीरतरोशोकमदनपुन्नागः ।भुजङ्गः सर्पषिङ्गयोः ।भुजेन गच्छति भुजाभ्यां नृत्यद्भ्यामिव गच्छति वा भुजङ्गः ।नाम्नो गमः इति ड: ।पिङ्गो वेश्यापतिः ।द्वयोर्यथा-तमिद्धमाराधयितुं स कर्णकः कुलन भेजे फणिनां भुजङ्गता ॥ ११८ ॥
2.118 · p. 60
metre not recognised
मातङ्गः श्वपचो हस्ती ।मन्यते मातङ्गः ।“मनेतृतीयः काण्ड:(५३)----रक्तङ्गा जीवन्तिकायां रथाङ्गः कोकपक्षिणि ।रथाङ्ग चक्रे वराङ्ग योनौ शीर्षे गुडत्वचि ॥ १२० ॥
2.120 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कुञ्जरे च विडङ्गस्तु स्यादभिज्ञकृमिघ्नयोः ।विसर्गो विसर्जनीये वर्चसि त्यागदानयोः ॥ १२ ॥
2.12 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 वि (wrong syllable)
मन मातौ च” (उ० १००) इत्यङ्गः ।श्वपचश्चण्डालः ।द्वयोर्यथा मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुषर्या च दृष्टा पतन्ती ।मृदङ्गो घोषवाद्ययोः ।मृद्यते मृदङ्गः ।विडिविलि (उ०१०१) इति कृदङ्गः ।घोषो नादभेदः ।वाद्ये यथा-रजनि विरति शंसी कामिनीनां भविष्यद्विरहविहितनिद्राच्छेदमुच्च दङ्गः ।रक्ताङ्गो भौमे ।रक्तमङ्गमस्य रक्ताङ्गः ।भौमो मङ्गलस्तत्र यथा-रक्ताङ्गः पञ्चमस्थः ।रक्ताङ्गं कम्पिल्ये विद्रुमेऽपि च ।कम्पिल्यम औषधभेदः ।विद्रुमः प्रवालम् ॥ ११९ ॥
2.119 · p. 60
metre not recognised
रक्ताङ्गा जीवन्तिकायां ।जीवन्तिका मधुस्रवा ।रथाङ्गः कोकपक्षिणि ।रथाङ्गं चक्रं तन्नामत्वाद्रथाङ्गः ।यथा-रथाङ्गमिथुनाश्रया ।रथाङ्गं चके ।रथस्याङ्गं रथाङ्गम् ।यथा-रथाङ्गपाणेः पटलेन रोचिषामृषित्विषः सम्वलिता विरेजिरे ।वराङ्गं योनी शीर्षे गुडत्वचि कुञ्जरे च ।वरं प्रधानमङ्गम, वराङ्गम ।योनौ यथा-अङ्गनानां वराङ्गेषु नीरागो रज्यते कथम् ।शीर्षे यथा- गङ्गां वराङ्गे दधतः स्मरारेः ।गुडवन्मधुरात्वक् ।सुगन्धिवल्ली (छली)विशेषः तत्र यथा-वराङ्गकौतीमधुकविल्व मज्जैलवालुकम् ॥ १२० ॥
2.120 · p. 60
metre not recognised
कुञ्जरे यथा-वराङ्गसङ्ग्राम तरङ्गितेषु ।विडङ्गस्तु स्यादभिज्ञकृमिघ्नयोः ।विड्व्यापक मङ्गमस्य विडङ्गः ।विड्वते वा "विडिविलि” (उ० १०१) इति किदङ्गः ।अभिने वायलिङ्गः ।कृमिघ्नम् ।तत्र(५४)अनेकार्थसंग्रहः सटीकःसम्भोगो भोगरतयोः शुण्डायां सर्वगं जले ।सर्वगस्तु विभौ रौद्रे सारङ्गो विहगान्तरे ॥ १२२ ॥
2.122 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
चातके चञ्चरीके च द्विपंणशबलेषु च ।अनघः स्याद्गतपापे मनोज्ञे निर्मलेपि च ॥ १२३ ॥
2.123 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 त (wrong syllable)
त्रिलिङ्गः ।तत्र यथा-फेनो रसाजनं क्षौद्रं विडङ्गोऽथ मन: शिला ।विसर्गो विसर्जनीये वर्चसि त्यागदानयोः ।विसृज्यते विसर्गः ।विसर्जनीये बिन्दुद्वये यथा-प्रतिकूलवर्णमुपहत लुप्तविसर्ग विसन्धिहतवृत्तम् ।वर्चसि अन्नमले यथा-विसर्गः स्वागणां कुतः ।त्यागदानयोर्यथा-आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिव ॥ १२१ ॥
2.121 · p. 60
metre not recognised
सम्भोगो भोगरतयोः शुण्डायाम् ।सम्भुज्यते सम्भोगः ।भोगे यथा-असंभोगादलब्धेव समृद्धि गुद्धिबुद्धिभिः ।रते यथा सम्भोगान्ते मम समुचिते हस्तसम्वा हनायाम् ।शुण्डायां यथा-सम्भोगदण्डेन पपौ स नागः ।सर्वगं जले ।सर्वत्र गच्छति सर्वगम् ।यथा-सर्वगं सर्ववल्लभम् ।सर्वगस्तु विभौ रुद्रे ।विभौ व्यापके वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा सर्वीयं सर्वगं सर्व सर्वदेवनमस्कृतम् ।रुद्रे यथा-स सर्वगः पर्वतपुत्रिकायुतः ।सारङ्गो विहगान्तरे ।चातके चञ्चरीके च द्विपणशबलेषु च ।सरति सारङ्गः ।“ सृवृनृभ्यो णित्" (उ० ९९) इति अङ्गः ।सारङ्गायति गच्छति वा ।पृषोदरादित्वात् ।सह आरङ्गेण वर्त्तते इति वा ।चञ्चरीके स्त्रीपुंसः ।शवले वर्णे पुंसि ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।षट्स्वर्थेषु शवलवर्जं सर्वेषु यथा-नीपं दृष्ट्वा हरितकपिशं केसरैरर्धरूढ राविर्भूतप्रथममुकुलाः कन्दलीश्चानुकच्छम् ।दग्धारण्येष्वधिक सुरभि गन्धमाघ्राय चोाः सारङ्गास्ते जललवमुचः सूचयिष्यन्तितृतीयः काण्डः(५५)अमोघः सफलेमोधा पुनः पथ्याविडङ्गयोः ।उल्लाघो निपुणे हृष्टे शुचिनिरोगयोरपि ॥ १२४ ॥
2.124 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: धमाघ्राय चोाः सारङnearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 नि (wrong syllable)
काचिघस्तु मूषिके स्याच्छते कुम्मेच्छमण्डके ।परिघोऽख्ने योगभेदे परिघातेऽगलेपि च ॥ १२ ॥
2.12 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 स्तु (wrong syllable)
मार्गम् ॥ १२२ ॥
2.122 · p. 60
शबले यथा-नारङ्ग मीलसारङ्ग यावन्नो याति पक्वताम् ।अथ घान्ताः ।अनघः स्याद्गतपापे मनोज्ञे निर्मलेऽपि च ।नास्ति अधमस्य अनधः ।वाच्यलिङ्गः ।सर्वेषु यथा-दिदृक्षमाणाः प्रति रथ्यमीयुर्मुरारिमारादन, जनौधाः ॥ १२३ ॥
2.123 · p. 60
metre not recognised
अमोघः सफले ।मुह्यतेऽनेन मोघः ।' पनि ।मेघादित्वाद्धत्वम्, न मोषोऽमोघः ।वाच्यलिङ्गः ।यथा यदमोघमपामन्तरुप्तं बीजमजत्वया ।अमोघा पुनः पथ्याविडङ्गयोः ।पथ्या हरीतकी ।विडङ्गः कृमिघ्नम् ।उल्लाघो निपुणे हृष्टै शुचि ।नीरोगयोरपि ।उल्लाघते स्म उल्लाघः ।क्ते अनुपसर्गाः क्षीवोल्लाघेति साधुः वाच्यलिङ्गः ।चतुर्वपि यथा-उल्लाघः लाध्यते न कैः ॥ १२४ ॥
2.124 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
काचिघस्तु मूषिके स्याच्छते कुम्भेच्छ मण्डके ।कच्यते काचिधः “मघाघव' (उ० ११०) इति साधुः ।मण्डकः प्रदेशविशेषः ।परिघोऽस्त्रे योमभेदे परिघातेऽर्गलेऽपि च ।परिहण्यतेऽनेन परिहणनं वा परिघः ।“परेघः” इति करणेऽलि साधुः ।भावेऽपि बहुलाधिकारात् ।अत्रे यथा-पादपाविद्धपरिघः शिलानिष्पिष्ट मुद्गरः ।योगभेदे यथा-शूले मूनि मृगौ मघा च परिघे चित्रा तथा वैधृते ।परिसमन्ताद्धननं परिहण्यतेऽनेन का परिघातः ।तत्र यथा-भार्गवस्य सुकृतोऽपि सोऽभवत्स्वर्ग मार्गपरिघो दुरत्ययः ।अर्मले यथा-नगरपरिषदीर्घाकाहवस्ते ममेते ॥ १२ ॥
2.12 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
पलिधः काचकलशे घटे प्राकारगापुरे ।“परिषस्यअनेकार्थसंग्रहः सटीकःतपलिघः काचकलशे घटे प्राकारगापुरे ।प्रतिघो रुटप्रतिघातौ महा? लावकाण्डजे ॥ १२६ ॥
2.126 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
महामूल्येऽप्यवीचिस्त्वन्तरङ्गे नरकान्तरे ।कवचस्तु परित्राणे पटहे नन्दिपादसे ॥ १२७ ॥
2.127 · p. 60
अनुष्टुप्
ऋकचः करपत्रे स्याद् ग्रन्थिलाख्यतरावपि ।कणीचिः पुष्पितलतागुञ्जयोः शकटेऽपि च ॥ १२८ ॥
2.128 · p. 60
अनुष्टुप्
परिघायोगे-इति लत्वे पलिघः ।त्रिष्वपि यथा-पलिघः ।सलिलाकुलः ।प्रतियो रुट् प्रतिघातौ ।प्रतिहन्यतेऽनेन प्रतिघः ।"क्वचित्" इति डे पृषोदरादित्वाद्घत्वम् ।रुट रोषस्तत्र यथा उद्दामप्रतिघानलप्रतिहतप्रज्ञः स विज्ञोऽप्यभूत् ।प्रतिधाते यथा सह निष्प्रतिधेन चक्षुषा त्रितयं ज्ञानमयेन पश्यति ।महा ।लावकाण्डजे ।महामूल्येऽपि ।महान?ऽस्य महार्घः ।महामूल्ये वाच्यलिङ्गः ।लावकोऽभिधानोऽण्डकः पक्षी लावकाण्डजः ॥ १२६ ॥
2.126 · p. 60
वियोगिनीmetre not read in every linenearly अनुष्टुप्
महामूल्ये यथा-यतो महा_णि भृतान्यनूनः प्रस्थ म॒हुभुरिभिरुच्छिखानि ।अथ चान्ता: ।अवीचिस्त्वतरङ्गे नरकान्तरे ।न विद्यन्ते वीचयोऽस्मिन् अवीचिः ।अव्यते वा "मृश्चिकणि" (उ० ६२७) इति ईचिः ।अतरङ्ग कल्लोलरहितम् ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।नरकान्तरे स्त्रीपुंसः ।अतरङ्गे यथा अवीचिनिर्वाते सरससरसीवेयमचला ।नरकान्तरे यथा-अवीचौ पच्यन्ते सुकृतरहितायातनशतैः ।कवचस्तु परि(तनु)त्राणे पटहे नन्दिपादपे ।कूयते कवते वा कवचः ।“कल्यवि" (उ०११४) इति अचः ।तनुत्राणे पुंक्लीबः ।तत्र यथा-रथी निषङ्गी कवची धनुष्मान् पटह आनक: ।नन्दि पादपो गर्दभाण्डवृक्षः ॥ १२७ ॥
2.127 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
ऋकचः करपत्रे स्याद् ग्रन्थिलाख्यतरावपि ।प्रात्यतितृतायः काण्ड:Iv-------------Mनमुचिर्दितिजे कामे नाराचो लोहसायके ।जलेभे नाराच्येवण्यां प्रपञ्चो लिप्रलम्भने ॥ १२९ ॥
2.129 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: ILatin letters: vLatin letters: Mnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 रा (wrong syllable)
विस्तारे सञ्चये चापि मरीचिः कृपणे घृगौ ।ऋषिभेदेऽथ मारीचः कक्कोले याजकद्विपे ॥ १३० ॥
2.130 · p. 60
अनुष्टुप्
६क्रम्यते वा ऋकचः ।"क्रकचादयः” (उ० ११५) इति साधुः ।करपत्रे पुंक्लीबः ।तत्र यथा-दारुदारं विदार्यले दारु गैः क्रकचैः क्वचित् ।कणीचिः पुष्पितलतागुञ्जयोः शकटेऽपि च ।कगति कणीचिः ।“मृश्विकणि" (उ० ६२७) इति ईचिः ।विष्वर्थेषु ।शकटे पुंसि ।शेषयोः स्त्रियाम् ॥ १२८ ॥
2.128 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
नमुचिदितिजे कामे ।न मुञ्चति नमुचिः ।"नाम्युपान्त्य" इति किदिः ।नखादित्वान्न गोऽदभावः ।दितिजे दानवे यथा-नमयति स्म स केवलमुन्नतं वनमुचे नमुचेररये शिरः ।कामे स्मरे यथा-आविधेराकृमः किञ्चिन्नमचिन विमुञ्चति ।नाराचो लोहसायके ।जलेभे ।नरमञ्चति नराच् तस्यापत्यं (तस्यायं) नाराचः ।नारमञ्चति वा ।लोहसायके यथा-नाराचैः कृतवीर्यनन्दनवधूबाष्पप्रियं भावुकः ।जलेभो जलहस्ती ।नाराच्येषण्याम ।एपणी वैद्यशलाका ।प्रपञ्चो विप्रलम्भने ।विस्तार सञ्चये चापि ।प्रपञ्चनं प्रपञ्चः ।विप्रलम्भनं विप्रतारणम् ।तत्र यथा धूर्ताः प्रपञ्चचतुराः परिवञ्चयन्ते ॥ १२९ ॥
2.129 · p. 60
metre not recognised
विस्तारे यथा-कैः कै रत्र वचः प्रपञ्चरचनाचातुर्यमाचर्यते ।सञ्चये यथा-बन्धूकविद्रुम जपाकुसुमप्रपञ्चोदन्तच्छदस्य सफरिच्छद एष सर्वः ।मरीचिः कृपणे धृणों ।ऋषिभेदे ।म्रियतेऽसावनेन वा मरीचिः ।"मृश्विकणि" (उ० ६२७) इति ईचिः ।कृपणे वाच्यलिङ्गः ।घृणौ स्त्रीपुंसः ।ऋषौ पुमान् ।कृपणे यथा-मरीचिम्रियमाणोऽपि(५८)___ अनेकार्थसंग्रहः सटोकः रक्षोभेदेऽयाण्डजः स्यात्कक्किण्डेऽहौ खगे झषे ।अण्डजा तु मृगनाभौ अङ्गजो मन्मथे सुते ॥ १३ ॥
2.13 · p. 60
metre not recognised
मदे केशे *अङ्गजं रक्ते कम्बोजो नोवृदन्तरे ।शङ्खहस्तिभेदयोश्च करजो नखवृक्षयोः ॥ १३२ ॥
2.132 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 4 स्ति (wrong syllable)
विश्राणयति न नो धनम् ।घृणौ यथा-संनिगृह्य तिमिरं मरीचिभिः ।ऋषिभेदः सप्तऋषिमध्यवर्ती ।यदाह-मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहस्तथा वसिष्ठश्च महातेजाः सप्तमः परिकीत्तितः ।अथ मारी चः कक्कोले याजकद्विपे ।रक्षाभेदे ।म्रियतेऽनेन मारीचः ।म्रियते रीचण् ।कक्कोलो वृक्षभेदः ।याजकस्य द्विपो याजकद्विपः ॥ १३० ॥
2.130 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
रक्षोभेदो रावणमातुलः ।तत्र यथा-हिंस्रासु बाह मारीचमिश्रानः परिवृण्वतेः ।अथ जान्ताः ।अथाण्डजः स्यात्क क्केिण्डेऽहौ खगे झषे ।अण्डाज्जातोऽण्डजः ।कक्किण्डः कृकलासः ।अहिः सर्पः ।खगे यथा-नीडकोडेऽण्डजश्रेणीतुण्डः खण्डयतिच्छदम् ।झषो मत्स्यः ।अण्डजा तु मृगनाभौ ।मृगनाभि: कस्तूरिका ।अङ्गजो मन्मथे सुते ।मदे केशे ।अङ्गादङ्गजे वा जायतेऽङ्गजः ।चतुध्दपि गया-अङ्गजः कस्य न प्रियः ॥ १३१ ॥
2.131 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: ्यात्क क्केिण्डेऽह
अङ्गजं रक्ते ।रक्ते रुधिरे यथा-गजाङ्गजैस्तत्र वहन्ति नद्यः ।कम्बोजो नीवृदन्तरे ।शङ्खहस्तिभेदयोश्च ।काम्यते कम्बोजः ।उटजादयः (उ० १३४) इति साधुः ।नीवृदन्तरे देशभेदे यथा-कम्बोजाः समरे सोढुं तस्य वीर्यमनीश्वराः ।शङ्खभेदे हस्तिभेदे च यथा-कम्बोजः पूज्यते न कैः ।करजा नखवृक्षयोः ।करे जायते करजः ।कोर्यते वा ।उटजादित्वात्साधुः ।नखे यथा-दन्तक्षतानि करजैश्च विपाटितानि ।वृक्षः करज्जाख्यः ॥ १३२ ॥
2.132 · p. 60
metre not recognised
काम्बोजः … * प्र० सुदरे च काम्बोजो० ।तृतीयः काण्डः.RUAAMANARArकाम्बोजः पुनरश्वानां भेदे पुन्नागपादपे ।… बलक्षखदिरे चापि काम्बोजी माषपर्णिका ॥ १३३ ॥
2.133 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: RUAAMANARAr
कारुजः कलभे फेने वल्मोके नागकेसरे ।: ।… गैरिके शिल्पिनी चित्रे स्वयंजाततिलेऽपि च ॥ १३४ ॥
2.134 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कुटजोऽगस्त्ये द्रुभेदे द्रोणे गिरिजमझके ।शिलाजतुनि लोहे च गिरिजा मातुलुङ्ग्युमा ॥ १३५ ॥
2.135 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 म (wrong syllable)
: पुनरश्वानां भेदे पुन्नागपादपे ।वलक्षखदिरे चापि ।कम्बोजदेशे भवः काम्बोजः ।काम्यते वा उटजादित्वात्साधुः ।अश्वभेदे यथा-यात्रानेहसि यस्य दिग्विजयिनः काम्बोजवाहावली ।धीखोल्लेखविकासिनि क्षितिरजःप वियच्चुम्बति ।वलक्षखदिरः श्वेतखदिरः ।काम्बोजी माषपर्णिका ।माषपर्णिका ओषधि विशेषः ॥ १३३ ॥
2.133 · p. 60
metre not recognised
कारुजः कलभे फेने वल्मीके नागकेसरे ।गैरिके शिल्पिनां चित्रे स्वयंजाततिलेऽपि च ।किरति कीर्यते वा कारुजः "उटजादयः" ( उ० १३४) इति साधुः ।कारोर्जातो वा केन अरुजो वा ।सप्तस्वर्थेषु ।कलभस्त्रिंशदब्दको हस्ती ।फेनो डिण्डीरः ।घल्मीको नाकुः ।नागकेसरो वृक्षः ।गैरिक धातुभेदः ।शिल्पिना कारूणां चित्रं विस्मयकारि कर्म ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।स्वयंजात तिलोऽरण्यतिलः ॥ १३४ ॥
2.134 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कुटजोऽगस्त्ये भेदे द्रोणे ।कुटात् घटाज्जातः कुटजः ।कुटति वा ।“कुटे रजः” (उ०. १३०) इति अजः ।कुटादित्वान्न गुणः ।अगस्त्ये द्रोणाचार्ये च यथा कुटजेन निपीतोऽयं महानपि रणोदधिः ।द्रुभेदे वृक्षभेदे यथा कुटजपुष्पपरागकणाः स्फुटं विदधिरे दधिरेणुविडम्बनाम् ।गिरिज मझके ।शिलाजतुनि लोहे च ।गिरौं जातं गिरिजम् ।अभ्रक स्वच्छपत्रम् ।शिलाजतु धातुभेदः ।लोहं ताम्रादि ।सर्वेषु(६०)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःजलजं कमले शो नीरजं पद्मकुष्टयोः ।… परजोऽसौ तैलयन्त्रे क्षुरिका फलफेनयोः ॥ १३६ ॥
2.136 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one versenearly अनुष्टुप्
बाहुजस्तु स्वयंजाते तिले क्षत्रियकोरयोः ।भूमिजो नरकाङ्गारौ भूमिजा जनकात्मजा ॥ १३७ ॥
2.137 · p. 60
अनुष्टुप्
यथा-राजते गिरिजः गिरिः ।गिरिजा मातुलुङ्ग्युमा ।मातुलुङ्गी बोजपूरी ।उमायां यथा-अवोचद्यं पश्यत्यवतु स शिवः सा च गिरिजा ॥ १३५ ॥
2.135 · p. 60
metre not recognised
जलजं कमले शङ्के ।चले जायते जलजम् ।कमले यथा-विहङ्गमानां जलजातपत्रैः ।शङ्के यथा-तत: प्रियोपात्त रसेऽधरोष्ठे निधाय दध्मौ जलज कुमारः ।नीरज पद्मकुष्टयोः ।नीरे जातं नीरजम् ।निश्चितं रजत्यनेन वा ।स्थादित्वात्कः ।पद्म यथा-ब्रीडयारुददिवालिविरावैर्नीलनीरजमगच्छदधरतात् ।कुष्टं गन्धद्रव्यविशेष: ।परजेोऽसौ तैलयन्त्रो क्षरिकाफलफेनयोः परं प्रकृठं जयति जायते वा परञ्जः ।"क्वचित्" इति डः ।पृषोदरादित्वात् मोऽन्तः ।असिः खड्गः ।तैलयन्त्रं दारुमयम् ।क्षुरिकाफलं कृपाणिका पत्रम् ॥ १३६ ॥
2.136 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: परजेोऽसौ तै
बाहुजस्तु स्वयंजाततिले क्षत्रियकीरयोः ।बाहुभ्यां जातो बाहुजः ।बहिर्जातो वा ।पृषोदरादित्वात् ।क्षत्रिये यथा-सम्प्रत्यस्य समस्तबाहुजभुज क्रोधस्य निर्वास्यतः ।खंदानो धनुरेन्दुशेखरमहो जातो भवानिन्धनम् ।कीरः शुक: ।भूमिजो नरकाङ्गारौ ।भूमेर्जातौ भूमिजौ ।नरको नरकासुरः ।अङ्गारो मङ्गलः ।द्वयोर्यथा-को भूमिजान्नो द्विजते जनौघः ।भूमिजा जनकात्मजा ।जनकात्मजा सोता ।तत्र यथा-जनक; स निजां कन्यां ददौ रामाय भूमिजाम ।वलजं गोपुरे सस्ये क्षेत्रसङ्गरयोरपि ।सदाकारे ।बलते वलजम् ।"वलन्तश्च वा” इति अजः ।वलाज्जायते वा ।सदाकारेतृतोयः काण्ड:(६१) वलजं गोपुरे सस्य क्षेत्रसङ्गरयोरपि ।सदाकारे वलजा तु पृथिव्यां वरयोषिति ॥ १३८ ॥
2.138 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ल (wrong syllable)
वनजो मुस्तके स्तम्बेरमे वनजमम्बुजे ।वनजा तु मुद्गपा सहजः सहसम्भवे ॥ १३९ ॥
2.139 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
निसर्गे च सामजस्तु सामोत्ये कुञ्जरेऽपि च ।हिमजो मेनका पुत्रे हिमजा पार्वती शढी ॥ १४० ॥
2.140 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 च (wrong syllable)
वाच्यलिङ्गः ।क्षेत्रे तात्स्थ्यात्सस्येऽपि च त्रिलिङ्गः ।तयोर्यथा त्वं समीरण इव प्रतीक्षितः कर्षकेण वलजां पुपूषता ।गोपुरे पुरद्वारे यथा-रूरुधुर्वलजं बलात् ।सङ्गरे सङ्ग्रामे यथा-न युद्धशौण्डा वलजे वलन्ते ।सदाकार भद्राकृतौ यथा-वन्द्यास्ते साधवो बलजा: ।बलजा तु पृथिव्यां वरयोषिति ।द्वर्यिथा-स्वबलबल वन्तोऽपि युध्यन्ते वलजाकृते ॥ १३८ ॥
2.138 · p. 60
रथोद्धताmetre not read in every line
वनजो मुस्तके स्तम्बेरमे ।वनं जलम् अरण्यं वा तत्र जातो वनजः ।मुस्तको मुस्ता ।स्तम्बेरमे गजे यथा-वनजरवनेर्जयः ।वनजमम्बुजे ।यथा दीर्घष्वमी नियमिताः पटमण्डपेषु ।निद्रां विहाय वनजा क्षवनायुदेश्याः ।वनजा तु मुद्गपाम् ।मुद्गपर्णी ओषधिः ।सहजः सहसम्भवे ।निसर्गे च ।सहजायते सहजः ।"क्वचित्" इति डः ।सह सम्भवे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-सहजकालकूट शिक्षितक्रौर्येव लक्ष्मीः ॥ १३९ ॥
2.139 · p. 60
वसन्ततिलकाmetre not read in every line
निसर्गे स्वभावे यथा-सहज चापलदोषसमुद्धतः ।सामजस्तु सामोत्थे कुञ्जरेऽपि च ।साम्नो जात: सामजः ।सामोत्थे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा राजा तु सामजं सन्धिं द्विषां न बहुमन्यते ।कुञ्जरे यथा दन्तादन्तैराहताः सामजानां जग्मुर्भङ्ग न स्वयं सामजाताः ।हिमजो मेनकापुत्रे ।हिमाज्जातो हिमजः 1 मेनकापुत्रो(६२)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःक्षेत्रज्ञावात्मनिपुणौ दोषज्ञः प्राज्ञवैद्ययोः ।सर्वज्ञस्तु जिनेन्द्रे स्यात्सुगते शङ्करेऽपि च ॥ १४ ॥
2.14 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अवटः कूपखिलयोर्गत्तं कुहकजीविनि ।अरिष्टो लशुने निम्बे फेनिले कंककाकयोः ॥ १४२ ॥
2.142 · p. 60
अनुष्टुप्
मैनाकः ।तत्र यथा-ययौ महेन्द्रवित्रस्तो हिमजो हि महोदधौ ।हिमजा पार्वती शढी ।पार्वत्यां यथा-हिमजा महिमोत्सवे ।शढी ओषधिभेदः ॥ १४० ॥
2.140 · p. 60
metre not recognised
अथ ज्ञान्ताः ।क्षेत्रज्ञावात्मनिपुणौ ।क्षेत्रं शरीरं पानं वा जानाति क्षेत्रज्ञः ।निपुणे वाच्यलिङ्गः ।आत्मनि यथा-क्षेत्रज्ञक्षेत्रयोर्भेदो विज्ञातव्यो विचक्षणैः ।निपुणे यथा-क्षेत्रज्ञः कुरुते किञ्चिन्नाविचार्य हिताहिते ।दोषज्ञः प्राज्ञवैद्ययोः ।दोषं जानाति दोषज्ञः ।वाच्यलिङ्गः ।द्वयो यथा-बुद्धिमलरोगदोषज्ञः ।खलेऽपि मखः ।यथा-गुणदोषौ गणी वेत्ति दोषज्ञो दोषमेव हि ।सर्वज्ञस्तु जिनेन्द्र स्यात्सुगते शङ्करेऽपि च ।सर्वं जानाति सर्वज्ञः ।जिनेन्द्र यथा-सर्वज्ञ एव हि जानाति परिणाम हि कर्मणाम् ।सुगते बुद्धे यथा प्रणम्य सर्वज्ञमपेतविप्लवम् ।शङ्करे यथा-देवं प्रणम्य सर्वज्ञ सृष्टिसंहारकारकम् ॥ १४१ ॥
2.141 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अथ टान्ताः ।अवट: कूपखिलयो गते कुहकजीविनि ।अव्यते अवटः ।"दिव्यवि" (उ०१४२) इति अटः ।चतुर्वर्थषु ।कूपे यथा-अन्धेनान्ध इवाकृष्टः पात्यते नरकावटे ।खिले यथा-पाटयत्यवर्ट बटुः ।गर्ते यथा-को नाम स्यादवटकुहरालोकनेव्यस्य कल्पः ।कुहकमैन्द्रजालं तेन जीवति कुहकजीवी ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-अवट: कपटे पटुः ।प्रमत्तेऽपि मङ्खः ।यथा-अवटाटङ्कसङ्केतनिकेतनसमाश्रयाम् ।अरिष्टो लशुने निम्बे फेनिले कङ्क (दैत्य) काकयोः ।न रिष्यतृतीयः काण्ड:(६३).अरिष्टं सूत्यगारेऽन्तचिह्न तके शुभेऽशुभे ।अवदुर्गन्धुिघाटासूत्कटस्तीवमत्तयोः ॥ १४३ ॥
2.143 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: अवदुर्गन्धुिघाटासूnearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 त (wrong syllable)
उच्चटा दम्भचर्यायां, प्रभेदे लशुनस्य च ।करटः करिगण्डे स्यात्कुसुम्भे निन्यजीवने ॥ १४४ ॥
2.144 · p. 60
अनुष्टुप्
तेऽरिय: ।नास्ति रिष्टं क्षेममत्र वा ।लशुनं कन्दभेदः ।निम्बफेनिलौ वृक्षौ ।कङ्कः पक्षी ।काके वायसे यथा-अरिष्टैरिव मूर्तस्तदरिष्टैवलितं गृहम् ।दैत्यविशेषेऽपि मङ्खः ।यथा दुष्टरिष्टकठोरकण्ठवलना विश्लिटकण्ठस्रजा ॥ १४२ ॥
2.142 · p. 60
metre not recognised
अरिदं सूत्यगारेऽन्तचिन्हे तके शुभेऽशुभे ।शुभमात्रेऽशुभमात्रे च क्लीबे ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।सूते प्रसवस्यागारं गृहं सूत्यागारं तत्र यथा-अरिष्टंशय्यां परितो विसारिणा सुजन्मनस्तस्य निजेन तेजसा ।अन्तचिन्हे मरणचिन्हे यथा- षाग्मासिकमरिष्टं तत् ।तके यथा-अरिष्टमिष्टं हि विशिष्टपंसाम् ।शुभे यथा-अरिष्टाः सन्तु पन्थानः ।अशुभे यथा - अरिष्टकर्मकार्येषु वर्जनीयं प्रयत्नतः ।आसवभेदेऽपि मङ्खः ।अरिष्टमिष्टैः सह सेवते सदा ।अवटुर्गन्धुिघाटासु ।अव्यते अवटुः ।“अव्यति गृभ्योऽदुः" (उ०७६२) घाटायां सीपुंसः ।शेषयोः स्त्रियाम् ।यदाह-अवटुः कथिता घाटा कूपगर्तेषु सूरिभिः ।गतः श्वभ्रम् ।अन्धुः कृपः ।तयोर्यथा-अवटोनिकटे घटं घटं घाटा कृकाटिका ।तत्र यथा अवटौ लकुटा हतः ।उत्कटस्तीवमत्तयोः ।अधिक उत्कटः ।" सम्प्रोन्नेः संकीर्णप्रकाशाधिक समीपे" (७-१-१२५) इति उदोऽधिकार्थे कट प्रत्ययः ।उद्भिनौ कटावस्य वा वाच्यलिङ्गः ।तीव्र यथा-कोपाटोपसमुद्भटोत्कटसटा कोटेरिभारेः शनैः ।मत्ते यथा-मदोत्कटे रेचितपुष्पवृक्षा गन्धद्विपे वन्य इव द्विरेफाः ।(६४) अनेकार्थसंग्रहः सटीकःmmar काके वाद्ये दुरुटे, नवश्राद्धेश्य केर्कटः ।कुलोरे करणे स्त्रीणां, राशौ खगेऽथ कर्कटी ॥ १४ ॥
2.14 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: अवटुर्गन्धुिघाटासुLatin letters: mmarnearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 3 ख (wrong syllable)
शाल्मलीफलवालुक्योः कार्यटो जतुकार्यिणोः ।कोकटः कृपणे निस्वे, देशभेदे तुरङ्गमे ॥ १४६ ॥
2.146 · p. 60
अनुष्टुप्
उच्चटादम्भे चर्यायां प्रभेदे लशुनस्य च ।उच्चटति भिनत्ति उच्चटा ।दम्भः कैतवम् ।चर्या चरणम् ।लशुनस्य प्रभेदो लशुन विशेषः करट: करिगण्डे स्यात्कुसुम्भे निन्द्यजीवने ! काके वाद्य दुर्दुस्टे नवश्राद्धे ।करोति करटः ।"दिव्यवि" (उ०१४२) इति अट: ।केति शब्दं रटति वा ।के शिरसि रटति वा ।करिगण्डे यथा-अलिकूलसेवितकरटितटम् ।कुसुम्भं रागद्रव्यम् ।निन्द्य जीवनं कुत्सितवृत्तिः ॥ १४४ ॥
2.144 · p. 60
metre not recognisedimpossible sibilant cluster: दुर्दुस्टे
दुर्दुरूटे दुर्मुखे वाच्यलिङ्गः ।तत्र काके वाद्यभेदे च यथा - ते कर्णकोटिकटवः करटा रटन्ति ।नवश्राद्धं प्रेतस्य एकादशाहश्राद्धम् ।तत्र यथा करटवटकभोजी लम्पटो विप्रखेटः ।अथ कर्कट: ।कुलीरे करणे स्त्रीणां राशौ खगे ।कर्कि: सौत्रः कर्कति कर्कट: ।"दिव्यवि" (उ०१४२) इति अटः ।कुलीरो जलचरभेदः ।तत्र यथा-कर्कटसधर्मार्णो हि राजपुत्रा जनकभक्षाः ।स्त्रीणां करणं वात्स्यायनप्रसिद्धम् ।राशौ यथा-पुनर्वसुपाद एकः पुष्यालेषौ च कर्कटः ।खगः पक्षिविशेषः ।अथ कर्कटी ॥ १४ ॥
2.14 · p. 60
metre not recognised
शाल्मलीफलवालुक्योः ।शाल्मली वृक्षभेदस्तस्य फलम् ।वालुङ्गी चिर्भटी ।द्वयोर्यथा-दशनशकटकोट्या कर्कटी त्रोटयन्ति ।कार्यटो जतुकार्यिणोः ।कारिणमटति कार्यट: ।कार्याय वा अटति पृषोदरादित्वात् ।जतु लाक्षा ।कार्थी कार्यार्थी ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।यथा-लम्पटा: कार्यटातृतीयः काण्डः कुरण्टो झिण्टिकाभेदे कुरण्टी दारुपुत्रिका ।कुक्कुटः कुक्कुभे ताम्रचूडे वह्निकगेऽपि च ॥ १४७ ॥
2.147 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
निषादशद्रयोः पुत्रे, कृपीटमुदरे जले ।चाटो धूर्ते दोनारे, विषयेऽथ चर्पटः ॥ १४८ ॥
2.148 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विटाः ।कीकटः कृपणे निस्वे देशभेदे तुरङ्गमे ।ककते कीकट: ।"कपटकीकटादयः” (उ० १४४) इति साधुः ।चतुर्वर्थेषु ।कृपणो मितंपचः ।निस्वो निर्धनः ।तयोर्वाच्य लिङ्गः ।द्वयोर्यथा-कीकटादानसङ्कटाः ।देशभेदो मगधाख्यः ।यदाह-कीकटा मगधाह्वयाः ॥ १४६ ॥
2.146 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कुरण्टो झिण्टिकाभेदे रण्टि: सौत्रः ।कुत्सितं रण्टति कुरण्टः ।झिण्टिका भेदः पीताकिंटी ।यनिघण्टुः-सरेयके सहचरो झिण्टीमहाचरश्च सः ।सतुरक्तः कुरुवकः स्यात्पीतस्तु कुरण्टकः ।कुरण्टी दारुपुत्रिका ।दारुमयीपुत्रिका दारुपुत्रिका ।कुक्कुट: कुक्कुभे ताम्रचूडे वह्निकणेऽपि च ।निषादशूद्रयोः पुत्र ।कोकते कुक्कुटः ।नर्कुटकुक्कुटो (उ० १५५) इति साधुः ।कुक्कुभः कुम्भकार कुक्कुटः ।ताम्रचूडे [क्लीबः ।तत्र यथा-अयि विजहीहि दृढोपगू(ह)ढनं त्यज नवसङ्गमभीरु वल्लभम् ।अरुणकरोद्गम एष वर्तते वरतनु संप्रवदन्ति कुक्कुटाः ।वह्निकणः स्फुलिङ्गः ।तत्र यथा-उड्डीनः शतकोटिकुक्कुटशतैः ॥ १४७ ॥
2.147 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
निषाद शूद्रयोः पुत्र इति निषादाच्छूद्रायां यो जायते ।कुक्कुटी मिथ्या चव्दावपि ।कृपीटमुदरे जले ।कल्पते कृपीटम् ।तु क कृषि (उ०१५१) इति कीटः ।उदरे यथा-गूढोद्भिन्नकृपीटपीढमकरो दंधासुरं यः शिवः ।जले यथा-कृपाटयोनेरुदियाय तेजः ।अत्र हि कृपीटं योनिरस्य कृपीटयोनिः ।यत्स्मृतिः अद्भ्योऽग्निनातःअनेकार्थसंग्रहः सटीकःचपेटे स्फारविपुले, पर्पटे चिपिटः पुनः ।पृथुके पिच्चिततते चिरिन्टी तु सुवासिनी ॥ १४९ ॥
2.149 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
तरुणी च जकृटस्तु, वार्ताककुसुमे शुनि ।यमले व्यङ्गटो धौताजन्यां शिक्यभिवीश्वरे ॥ १५ ॥
2.15 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 कृ (wrong syllable)
क्षत्रम् ।चक्राटो घुर्ते दीनारे विषवंद्ये ।चक्रेण दम्भेन चक्रं दम्भ वा अटति चक्राटः ।धूर्ते वाच्यलिङ्गः ।दीनारो नाणकविशेषः ।अथ चर्पटः चपेटे स्फारविपुले पर्पटे ।चरत्यनेन चर्यते वा चर्पट: ।"कपटकीकटादयः" (उ०१४४) इति साधुः ॥ १४८ ॥
2.148 · p. 60
metre not recognised
चपेटे यर्था-कैटभश्चपेटैभिन्नः ।स्फार मुद्भट विपुलं विस्तीर्ण स्फारं च तद्विपुलं च स्फारविपुलम् ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।पपंटों भक्ष्यविशेषः ।चिपिष्टः पुनः ।पृथुके पिश्चिततते ।निशब्दात् नासानतितद्वतोरर्थयोः “नेरिन फ्टि' (७-१-१२८) इति पिटप्रत्यये चिपिटः ।तत्तुल्यत्वा बिपिटः ।युके अभ्योषे यथा - चिपिटमवटकण्ठे सैरिका भक्षयन्ति ।पिच्चितं कुट्टितं सत् ततं विस्तीर्ण पिच्चितततम ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।यथा-केचिच्चिपिटनकुटा: ।चिरिण्टी तु सुवासिनी तरुणी च ।चिरेः सौत्रात् " टिष्टश्चर् चं वा" (उ० १५०) इति चिरिण्टी ।सुवासिनी शब्देन रुंढ्या गृहिणी वृद्धाऽप्युच्यते इति मङ्खः ॥ १४९ ॥
2.149 · p. 60
metre not recognised
तरुणी द्वितीयक्या सर्वांस्त्री ।द्वयोर्यथा-कष्टं चिरिण्टी चिरकालेनष्टा ।जकुटस्तु वातकि: कुसुमे शुनि ।यमले ।जायते जकुट: ।" नर्कुट कुक्कुट" (उ० १५५) इति साधुः ।वातकिकुसुमे पुंक्लीबः ।यमलं युग्मम ।श्यङ्गटो घीताञ्जन्यां शिक्यभिदीश्वरें ।त्रीणि अङ्गानि अटति व्यगटः पृषोदरादित्वात् ।धौताजनी".तृतीयः काण्डः(६७)-..-.-.---------------त्रिकूटं सिन्धुलवणे, विकूटस्तु सुवेलके ।त्रिपुटौ तौरसातीनी, त्रिपुडा त्रिवृदोषधौ ॥ १५१ ॥
2.151 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सूक्ष्मैलायां मल्लिकायां, द्रोहाटो मृगलुब्धके ।चतुष्पडी प्रभेदे च, विडालवतिकेपि च ॥ १२ ॥
2.12 · p. 60
अनुष्टुप्
धाराटश्चातकेचे च, निर्दटो निष्प्रयोजने ।निदंपेऽन्यदोषे रते निष्कुटो गृहवाटिका ॥ १५३ ॥
2.153 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
श्वेताहगोधा ।शिक्यं काचस्तस्यभिद ।अनयोः पुंक्लीबः ।ईश्वरः शम्भुः ॥ १५० ॥
2.150 · p. 60
metre not recognised
त्रिकूट सिन्धुलवणे (लक्षणे) ।त्रीणि कूटान्यस्य विकूटम् ।सिन्धुलवणम् समुद्रलवणं ।त्रिकूटस्तु सुवेलके ।सुवेलक: पर्वतविशेषः ।तत्र यथा-दुर्ग त्रिकूटः परिखा समुद्रः ।त्रिपुटौ तीरसातीनौ ।त्रीणि पुटान्यस्य त्रिपुटः ।तीरं कूलम् ।सातीनः कलायाख्यो धान्यविशेषो मालव प्रसिद्धः ।त्रिपुटा त्रिवृदोषधौ ॥ १५ ॥
2.15 · p. 60
metre not recognised
सूक्ष्मैलायां मल्लिका याम ।सूक्ष्मला गन्धद्रव्यभेदः ।मल्लिका विचकिल: ।द्रोहाटो मृगलुब्धके ।चतुष्पदीप्रभेदे च बिडालनतिकेऽपि च ।द्रोहेम अटति द्रोहाटः ।द्रुह्यति वा ।"कपाट विराट' (उ०१४८) इति साधुः ।चतुष्पदीप्रभेदे यथा- दोहाटपाठकोप्येष लभते न बराटकम् ।अत्र वाच्यलिङ्गः ।बिडालन्नतिको दाम्भिकः ॥ १५२ ॥
2.152 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
धाराटनातकेश्वे च ।धारा धाराभिर्वा अटति धाराटः ।द्वयोर्यथा-धाराटश्चाटुलस्पटः ।निर्दटो निष्प्रयोजने ।निर्दयेऽन्यदोषे रते ।निर्दत्ते निटः ।"कपट कीकटादयः " (उ० १४४) इति साधुः ।वाच्यलिङ्गः त्रिष्वपि यथा-वेष्टः कस्यापि निर्दटः ।निष्कुटो गृहवाटिका ! केदारकः कपाटश्च ।निर्गतः कूटात् मन्दिराङ्, निष्कुटति वा निष्कुदः ।गृह(६८)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःकेदारकः कपाटश्च, पपंटो मेषजान्तरे ।पिण्टविकृतौ परीष्टिः, परीक्षापरिचर्ययोः ॥ १५४ ॥
2.154 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
स्यात्पर्कटी प्लक्षतरौ, पूगादेनंतने फले ।पिच्चटस्तु नेत्ररोगे, पिच्चटं अपुसीसयोः ॥ १५ ॥
2.15 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 स्तु (wrong syllable)
वर्वटी वीहिभिवेश्या, 'भाकूटः शैलमोनयोः ।'भावाटो भावके साधुनिवेशे कामुकेऽपि च ॥ १५६ ॥
2.156 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 भि (wrong syllable)
वाटिकायां यथा--ग्रीष्म निर्गमयन्ति निष्फुटकुट क्रोडेषु भूमीभृत: ॥ १५३ ॥
2.153 · p. 60
हस्वः केदारः केदारकः ।पर्पटो भेषजान्तरे ।पिष्ट विकृती पृणाति पर्पट: "कपट कीकटादयः" (उ० १४४) इति साधुः ।द्वयोर्यथा-पर्पट: कर्पटोपम: ।परीष्टिः परीक्षा परिचर्ययोः ।पर्येषणं परीष्टिः ।परीक्षा गवेषणम् ।परिचर्या सेवा ।द्वयोर्यथा- इष्टा परीष्टिः शिष्टानां दुष्टकर्म विपाटनी ॥ १५४ ॥
2.154 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
स्यात्पर्कटी प्लक्षतरौ पूगादेनूतने फले ।पृच्यते सर्कटी "कपटकीकटादयः" (उ० १४४) इति साधुः ।गौरादित्वाड्डीः ।द्वयोर्यथा-संक्रीडन्ते विकटदशनामर्कटा पर्कटीभिः ।पिचटस्तु नेत्ररोगे ।पिचयति पिच्च्यते वा पिञ्चट: ।"कपटकीकटादयः" (उ० १४४) इति साधुः ।यथा-दृष्टि: पिञ्चटपिपिछला प्रवयसाम् ।पिचटं वपुसीसयोः ।द्वयोर्यथा-गण्डभित्तिविभात्येषा चञ्चत्पि चटकुण्डला ॥ १५ ॥
2.15 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वर्वटी ब्रीहिभिवेश्या-वर्वति बर्वटी "कपट" (उ० १४४) इति साधुः ।ब्रीहिभिदि यथा-मेरो वर्वन्ति वर्वटी ।वेश्या गणिका तत्र यथा-वर्वटी चीनकर्पटा ।भाकूट: शैलमीनयोः ।भान् कूटोऽस्य भाकूट: ।शैलविशेषे१३. बावंट: कान्तिपुञ्जके ।वारुण्डे मकरे पोते-भाकूट: । २.प्र. भार्याट: पटहाजीवे लोभात्स्वस्त्रीसमर्पके ।उप्र० नटे ।तृतीया काण्डःmmmmm(EB) मर्कटस्तु कपापूर्णनामे खोकरणान्तरे ।मर्कटी करञ्जभेदः 'शकशिम्ब्यथ भोरटम् ॥ १५ ॥
2.15 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: mmmmmLatin letters: EBnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 क (wrong syllable)
सप्तरात्रात्परं क्षीरेऽङ्गोठपुष्पेक्षमूलयोः ।मोरटा तु मूर्विकायां मोचाटः कृष्णजीरके ॥ १५८ ॥
2.158 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 तु (wrong syllable)
चन्दने कदलीगर्भ 'वर्णाटश्चित्रकारिणि ।गायने स्वीकृताजीवे वराटा हंसयोषिति ॥ १४९ ॥
2.149 · p. 60
अनुष्टुप्
मीनविशेषे च भावाटो भावके साधुनिवेशे कामुकेऽपि च ।भावं भावेन वा अटति भावाट: ।वाच्यलिङ्गः ।भावको भावयिता ।साधुनिवेशो भद्राकारः ।कामुकः कामी ॥ १५६ ॥
2.156 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मर्कटस्तु कपावर्णनाभे स्त्रीकरणान्तरे ।मकिः सौत्रः ।मर्कति मर्कटः ।“दिव्यवि" (उ० १४२) इति अटः ।कपो यथा नीता मर्कटकेन कामपि दशां धिग्देवमावश्यकम् ।ऊर्णनाभो लूता ।स्त्रीणां करणान्तरं वात्स्यायनप्रसिद्धम् ।मर्कटी करञ्ज भेदः शूकशिम्बी करो नामवृक्षस्तस्य भेदः ।शुकशिम्बी कपिकच्छूः ।अथ मोरटम् ।सप्तरात्रात्परं क्षीरेऽङ्कोठपृष्पेक्षु मूलयोः ।मुरति मोरटम् "कपट" (उ० १४४) इति साधुः ॥ १५७ ॥
2.157 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
त्रिष्वपि यथा-मोरटं पित्तनाशनम् ।मोरटा तु मूर्विकायां मूर्विका ज्याहेतुस्तृणविशेषः ।मोचाटः ।कृष्णजीरके ।चन्दने कदलीगर्भ-मुञ्चति मोचाटः ।"कपाट विराट" (उ० १४८) इति साधुः ।मोचामटति वा ॥ १५८ ॥
2.158 · p. 60
metre not recognised
चन्दने कदलीगर्भे च यथा-उच्चाटयन्ति मोचाटा… निदाघेदाह १ प्र० शूकशिम्बी च वानरी ।बीजं च राजकर्कट्याःप्राचीनामलकस्य च । २ मु० मू० रेवटो दक्षिणावर्तशर्के जाङ गुलिकेऽपि ।रेवटो (1)सोरटे वेणी, स्याद्वातुलवरायोः ।वर्णाटो ।-----.:-.-:.(७१) अनेकार्थसंग्रहः सटील:गन्धोल्यां चाय विकटः कराले पृथुरम्पयोः ।नोकदो जामताये मनिकारेऽथ बेरटः ॥ १६० ॥
2.160 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
मिश्रीकृते च नोबे - पेरटं बदरीफले ।शेलाटो देवले शुक्लकाचे सिंहकिरातयोः ॥ १६ ॥
2.16 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
विप्लवम् ।वर्णादभित्रकारिणि ।गायने स्वीकृताजीवे-वर्णान अटवि वाटः ।वायलिङ्गः ।चित्रकारी चित्रकरः ।गायनो गाथकः ।स्वीकृत: आजीवो जीविका यस्यासो स्वीकृताजीवः ।त्रिष्वपि यथा-वर्णाटो भाटकाधीनः ।वरटा हंसयोषिति ।गन्धोल्यां च ।वृणोति वरटा ।"दिव्यवि" (उ० १४२) इति अटः । ९सयोषिति यथा-वरटेव वरारोहा सविलासमटाट्यते ॥ १५९ ॥
2.159 · p. 60
metre not recognised
गन्धोली तैलाद्याख्यः क्षुद्रजन्तुः ।तत्र स्त्रीपुंसः ।अथ विकट: कराले पृथुरम्ययोः ।विस्तृतो विकट: "कट:" ७/१/१२४ इति कटप्रत्ययः ।विशेषेण कटति वा ।वाच्य लिङ्गः ।कराले यथा-मुखकन्दरान्तरगतोऽपि विकटदशनेन केशिना ।पृथो रम्ये च यथा-गन्तव्यं देवकुले द्रष्टव्या विकट कटितटा वेश्या ।वेकटो जाततारुण्ये मणिकारे-बिङ्क्ते वेकट: "कपट" (उ० १४४) इति साधुः ।जाततारुण्ये वायलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-वेकटर्घट्यते मणिः ।अथ वेरटः ।मिश्रीकृते च नीचे च वेरम् ।अति वेरटः ।पृषोदरादित्वात् ।बाच्यलिङ्गः ॥ १६० ॥
2.160 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
वेरटं बदरीफले ।बदरीफलं कुवलम् ।शैलाटो देवले शुक्लकाचे सिंहकिरातयोः ।शैलमटति शैलाटः ।चतुर्यु अर्थेषु ।देवलऋषिविशेषः ।किरातो भिल्ल: ।संसृष्टं तु सङ्गते स्याच्छुद्धे च वमनादिना ।संसृज्यते स्म संसृष्टम् ।वाच्य लिङ्गः ।सङ्गते यथा-दत्ताः कर्णेन विषसंसृष्टमोदकाः ।तृतीयः काण्ड:v• • • • •* अम्बष्ठो विप्रतो वैश्यातनये नोवक्षन्तरें ।अम्बष्ठा स्यादम्ललोभ्या पाठायूधिकयोरपि ॥ १६ ॥
2.16 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: vnearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 व (wrong syllable)
कनिष्ठोऽरूपेऽनुने यूनि कनिष्ठा त्वतिमांगुली ।कमठः कच्छपे दैत्यविशेषे मुनिभनि ॥ १६ ॥
2.16 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
वमन विरेचनादिना शुद्धे यथा-संसृष्टे देयमौषधम् ॥ १६ ॥
2.16 · p. 60
अब ठान्ताः ।अम्बष्ठो विप्रतो वैश्यातनये नीवृदन्तरे ।अम्बाया तिष्ठति अम्बष्ठः ।"गोऽम्बाम्ब" (२-३-३०) इति षत्वम् ।"ड्यापो बहुलं नाम्नि" २-४-९९ ।इति हेस्पः ।अमति वा ।"पष्टंधिठादयः" (उ०१६६) इति साधुः ।विप्रेण यो वेश्यायों जन्यते तत्र ।नोवृदन्तरे देशविशेषे ।अम्बष्ठा स्थायल लोण्यां पाठायूयिकयोरपि ।अम्ललोणी पाठा च औषधी ।यूथिका पुष्पतरुः ॥ १६२ ॥
2.162 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कमिष्ठोऽल्पेज्नुजे यूनि अतिशयम अल्पो युवा दा कनिष्ठः ।"अल्प यूनोः कन् वा" ७-४-३३ ।इति इष्ठे कनादेशः ।वाच्यलिङ्गः ।अल्पे यथा-प्रासीवस्य कनिष्ठस्ये शण पार्वति लक्षणम् ।अनुजे लघुत्रातरि यथा-ज्येष्ठेऽभूखे परिवेत्ता कनिष्ठो दारसझहीं ।यूनि यथा-कनिष्ठः पापनिष्ठो हि पारदारिकतादिभिः ।कनिष्ठा त्वंतिमांगुलौ ।यथा-वितरितः स्यात्कनिष्ठया ।कमठः कच्छपे दैत्यविशेषे मुनिभाजने ।के जले मठति वसैति कमठः ।काम्यते वा ।मृजश कमि (३०१९७) इति अठः ।कच्छपे पुंसि ।अन्यत्र पुंवलीवः ।कच्छपे यथा निद्रालोः कमठाकृतेर्भगक्तः श्वासामिला: पान्तु वः ।दैत्यविशेषे यथा-कमठे धरणेन्द्रे चं स्वोचितं कर्मवति ।प्रमुस्तस्य*प्र० संसृष्टं तु सङ्गतै स्यालुद्धे , वसनादिनी ।हमेंट: कच्छपे प्रोक्तः सहस्रकिरणेऽपि च ।बम्बोंVAAVAVVVNAद(७२) अनेकार्थसंग्रहः सटीक:जरठः कर्कशे जीर्णे नर्मठो पिड्गचूचुकौ ।प्रकोण्ठः कर्णराधस्ताद्भपकक्षान्तरेऽपि च ॥ १६४ ॥
2.164 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: VAAVAVVVNA
हस्ते च विस्तृतकरे प्रतिष्ठागौरवे स्थितौ ।छन्दोजातौ यागसिद्धौ मत्कुष्ठौ धान्यमन्धरौ ॥ १६ ॥
2.16 · p. 60
अनुष्टुप्
मनोवृत्तिः पार्श्वनाथः श्रियेऽस्तु वः ।मुनिभाजने यथा-भुक्ते मठे कमठपाणिरसौ मुनीन्द्रः ॥ १६३ ॥
2.163 · p. 60
metre not recognised
जरठः कर्कशे जीर्णे ।जीर्यति जरठः "मृ जू श" (उ० १६७) इति अठः ।कर्कशे गुणे पुंसि तद्वति जीर्णे च वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-अयमति जरठाः प्रकामगुर्वीरलघुविलम्बिपयोधरोपरुद्धाः ।नर्मठो षिगचूचुको ।नर्मणि तिष्ठति नर्मठः ।पृषोदरादित्वात् ।षिड्गो विटः ।चूचुकं स्तनमुखम् ।द्वयोर्यथा-नर्मठः काम कर्मठः ।प्रकोष्ठः कूपराधस्ताद्भूपकक्षान्तरेऽपि च ।हस्ते च विस्तृतकरे ।प्रकुष्णाति प्रकुष्यते वा प्रकोष्ठः ।“ कुषर्वा" (उ०१६४) इति ठः ।कूपराधस्तात् कूपराधोभागे कलाचिकायां यथा-कनकवलय-भ्रंसरिक्त प्रकोष्ठः ।भूपकक्षान्तरे यथा-वल्गन्ति वाहाः प्रथमप्रकोष्ठे ॥ १६४ ॥
2.164 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विस्तृतकरे हस्ते यथा-गोष्ठ प्रकोष्ठमिमते हि काष्ठम् ।प्रतिष्ठा गौरवे स्थिती छन्दोजातौ यागसिद्धौ ।प्रतिष्ठानं प्रतिष्ठीयतेऽनया वा प्रतिष्ठा ।"उपसर्गादातः" (५-३-११०) इत्यड् ।गौरवे स्थिती च यथा-विपक्ष मखिलीकृत्य प्रतिष्ठा खलु दुर्लभा ।अनीत्वा पतां धूलिमुदकं नावतिष्ठते ।छन्दोजातिश्चतुरक्षरा तत्र यथा उक्तात्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्ठा सुप्रतिष्ठिका ।यागसिद्धौ यथा एष वै प्रतिष्ठा नाम वज्ञः ।मर्यादा देवादिस्थापनयोरपि मङ्खः ।मर्यादायां यथा-कृतप्रतिष्ठा निवसन्ति सन्तः ।देवादिस्थापनेतृतीयः काण्ड:लधिष्ठो भेलकेऽत्यल्पे स्याद्वरिष्ठस्तु तित्तिरे ।वरिष्ठं मरिचे ताम्र वरोरुतमयोरपि ॥ १६६ ॥
2.166 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वैकुण्ठो वासवे विष्णौ श्रीकण्ठः कुरुजाङ्गले ।शङ्करे चाथ साधिष्ठोऽत्यर्थे दृढतमेऽपि च ॥ १६७ ॥
2.167 · p. 60
अनुष्टुप्
कारण्डो मधुकोशेऽसौ कारण्डवे दलाटके ।कूष्माण्डौ गणकर्कारू कूष्माण्ड्यावम्बिकौषधी ॥ १६८ ॥
2.168 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ण्ड (wrong syllable)
यथा-इष्टि: प्रतिष्ठासमये पुरारे: ।मत्कुष्ठौ धान्यमन्थरौ मद्यते मत्कुष्ठः ।“पष्टंधिठादयः” (उ० १६६) इति साधुः ।मन्थरे वाच्यलिङ्गः ।धान्ये यथा-मत्कुष्ठाः कुष्ठनाशनाः ।मन्थरे यथा-मत्कुष्ठगामी सततं सकामी ॥ १६५ ॥
2.165 · p. 60
metre not recognised
लघिष्ठो भेलकेऽत्यल्पे स्यात् ।अतिशयेन लघुर्लघिष्ठः ।भेलक उडुपः ।अत्यल्पे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-ज्येष्ठे लघिष्ठो रजनिर्बभूव ।वरिष्ठस्तु तित्तिरौ ।अतिशयेन बरो वरिष्ठः ।तित्तिरिः पक्षी ।वरिष्ठं मरिचे ताने वरोरुतमयोरपि ।अतिशयेन उरु वरिष्ठ "प्रियस्थिर" ७-४-३८ ।इति वरादेशः ।बरोरुतमयोर्वाच्य लिङ्गः ।तयोर्यथा- वसिष्ठस्तमभाषिष्ट वरिष्ठं रघुपुङ्गवम् ।॥ १६६ ॥
2.166 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वैकुण्ठो वासवे विष्णौ ।विकुण्ठाया अयं वैकुण्ठः ।वासवे यथा-वैकुण्ठो दशकण्ठेन कुण्ठशक्तिविनिर्ममे ।विष्णौ यथा-वैकुण्ठकमठः पायात् ।श्रीकण्ठः कुरुजाङ्गले शङ्करे च ।श्रीः कण्ठे यस्य श्रीकण्ठः ।कुरुजाङ्गलं तीर्थविशेषः ।शङ्करे यथा-श्रीकण्ठकण्ठच्छविः ।अथ साधिष्ठोऽत्यर्थे दृढतमेऽपि च ।अतिशयेन साधुः साधिष्ठः ।अतिशयेन बाढो वा ।बाढन्तिकयोधिनेदौ (७-४-३७) इति साधादेशः ।वाच्य लिङ्गः ।द्वयोर्यथा-अधिष्ठितमसाधिष्ठः सुष्ठु राज्यं न तिष्ठति(७४)अनेकार्थसंग्रहः सटोकः कोदण्डः कार्मुके देशभेदभ्रूलतयोरपि ।गारुडं तु मरकते विषशास्त्रेऽथ तित्तिडः' ॥ १६९ ॥
2.169 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 तु (wrong syllable)
दैत्यभेदे तित्तिडी तु कालदासे महीरहे ।तिन्तिडी चुके चिञ्चायां निर्गुण्डी सिन्धुवारकः ॥ १७० ॥
2.170 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 के (wrong syllable)
॥ १६७ ॥
2.167 · p. 60
अथ डान्ताः ।कारण्डो मधुकोशेऽसौ कारण्डवेद लाटके ।किरति कीर्यते वा कारण्ड: ।पिचण्ड रण्ड: (उ०१७६) इति साधुः चतुर्षु अर्थेषु ।मधुकोशे मधुमण्डकः ।असिः खड्गः ।कारण्डवदलाडको पक्षिणी ।कूष्माण्डौ गणकारू ।कुष्णाति कुष्यते वा कूष्माण्डः ।पिचण्डै रण्ड इति साधुः ।गणः केलिकिलाक्षः ।करौि यथा-व्रत नूतन कुण्माण्डफलानां के भवन्त्यमी ।भ्रणेऽपि ।कूष्माण्ड्यावम्बिकौषधी ।अम्बिकायां देवताविशेषे यथा-मृगेन्द्रवाहना नित्यं कूष्माण्डी कमलेक्षणा ॥ १६८ ॥
2.168 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: करौि यथा-व
कोदण्डः कार्मुके देशभेदभ्रूलतयोरपि ।कोटिमान् दण्डोऽस्य कोदण्डः ।पृषोदरादित्वात् कूयते वा ।पिचण्डैरण्ड (उ० १७६) इति साधुः ।कार्मुके पुंक्लीबः ।तत्र यथा स्फूटिष्यति न कोदण्डस्त्रुटिष्यति न वा गुणः ।भ्रूलतायां यथा कोदण्डे दृश्यते ज्योतिः ।गारुहं तु मरकते विषशास्त्रे (विषोद्भवे) ।गरुडस्येदं गरुडो देवताऽस्येति वा गारुडम् ।गरुडमधिकृत्य कृतम् वा ।अमोऽधिकृत्यग्रन्थे (६-३--१९८) इत्यण् ।मरकते यथा राशिमणीनामिव गारुडानां स पद्मरागः फलितो विभाति ।विषशास्त्रे यथा-नष्टं विषं गारुडमन्त्रजापैः ।अथ तित्तिडः ।दैत्यभेदे ।तिर्यक् ताडयति ताज्यते वा तित्तिड: ।पृषोदरादि १९० मू० विषोद्भवे तरण्डो बडिशीसूत्रबद्धस्तु निभेलके तित्तिडो० । २ दैत्यभेदे स्याद्यमदाशेथ तित्तिडी० ।तृतीयः काण्डः(७५)..नोलशेफाल्यब्जकन्दः प्रचण्डः स्यात्प्रतापिनि ।पलक्षकरवीरेऽपि प्रकाण्डः स्तम्बशस्तयोः ॥ ११ ॥
2.11 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line