All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (21/30)
नेपाली मनःशिला स्यात् सुवहा नवमाल्यपि ।नेपाल देशभवत्वात् नेपाली ।मनःशिला कुनट ।। सुवहारास्ना नवमाला पुष्प लता ।प्रबालो विद्रुमे वीणादण्डे अभिनवपल्लवे ।प्रवलति प्रवालः ।ज्वालादित्वाणः ।प्रकृष्टं बलमस्य वा ।पुंकलीचः ।विद्रुमे यथा-पुरः प्रवालैरिव पूरिता या ।वोणादण्डे यथा-विलग्नमध्यां (तनुमध्या) कुटिलप्रवालां तन्वी कलालापमनोहरां सः ।अडे निरातङ्कमनो निधाय रेमे विपंचीमिव चाटुकारः ।अभिनवपल्लवे यथा--पुष्पं प्रवालोऽपि(प)हितं यदि स्यात् मुक्ताफलं स्फुट विद्रुमस्थम् ॥ ६५३ ॥
2.653 · p. 60
उपजातिःmetre not read in every line
प्रतलः पातालभेदे तताङ्गलिकरेऽयि च ।प्रगतस्तलम् अधोभागं प्रकृष्टस्तलश्चपेटो (पटो) वा प्रतलः ।पातालमेदः पोताल भुवनान्तरम् ।तताङ्गुलिकरे यथा--प्रतलताडितगण्डतलः खलः ।पटलं तिलके नेत्ररोगे च्छदियि संचये ।पिटके परिवारे च ।पटति पटलम् ।मृदिकन्दी त्यलः ।पटं लाति वा ।नेत्ररोगे च्छदिषि च त्रिलिङ्गः ।संचये स्त्रीक्लीबः ।अन्यत्रतृतीयः काण्ड(२७१) पिटके परिचारे च पञ्चाला निवृदन्तरे ।पाञ्चाली पुत्रिकागोत्योः पललं पंकसियोः ॥ ६५५ ॥
2.655 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
तिलचूर्णे पललस्तु राक्षसे पाचलोऽनले ।अनिले राधनद्रव्ये पाकलो द्विरदज्वरे ॥ ६५६ ॥
2.656 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ल (wrong syllable)
पाकळं कुष्ठभैषज्ये पातालं वाडवानले ।रसातले पाटलं तु कुसुमश्वेतरक्तयोः ॥ ६५७ ॥
2.2404 · p. 60
अनुष्टुप्
क्लीबे ।पिटकेऽपि स्त्रोक्लोब इति मंखः ।तिलके यथा--सा हाटकाङ्कपटलं प्रकटी चकार ।नेत्ररोगे यथा-आत्मसममेव मन्दाः पटुमपि पश्यन्ति नयनयोः पश्य ।परिनीलपटळभाजो हरितरुचिर्भाति हरिदश्वः ।दिषि गृहाच्छादने यथा पटलाधारकुड्येषु ।संचये यथा-मंसूदपाति परितः पटलैरलीनाम् ॥ ६५ ॥
2.65 · p. 60
metre not recognised
पिटकं पुष्पादिभाण्डम् ।तत्र यथा-कुसुमपटलपाणिः पाटलामुच्चिनोति ।परिवारः परिच्छदः ।अध्याये अवान्तरप्रकरण समाप्तावपि मंखः ।तत्र तु पुंसि ।यथा-प्रथमः पटलः ।पश्चाला नीवृदन्तरे ।पंच्यन्ते पञ्चालाः ।ऋकृमृवृ इत्यालः (उ. ४७५) ।पुंभुम्नि ।यथा-पाश्चालेषु न वाचालाः ( दरिणीदृशः ) प्रायेण हरिणीदृशाम् ।पाश्वाली पुत्रिकागीत्योः ।पुत्रिका पाषाणादिनिमिता ।तत्र यथः-पांचाल्यः कलयन्ति लोलवलयैराश्चर्य मेणीदृशाम् ।गोतिर्गौतिभेदः ।पललं पंकमांसयोः ।तिलचूर्णे ।पति पललम् ।मृदिकन्दी (उ. ४६५) त्यलः ।पङ्के यथा-कैः शक्यते वा पलले पलायितुम् ।मांसे यथा-निःशङ्ख मदिरां पिबन्ति पललं खादन्ति ॥ ६५५ ॥
2.655 · p. 60
metre not recognised
तिलचूर्णे यथा कृसरां पललैः कोर्णाम् ।पललस्तु राक्षसे ।राक्षसो राक्षसविशेषः ।पाचलोऽनले ।अनिले राधनद्रव्ये ।पाचयति पाचलः ।मुरलोरलेति साधुः (उ.४७४) ।राधनद्रव्यमिन्धनम् ।पाकलो द्विरदज्वरे ।पच्यतेऽनेन पाकलः ।मुरलो रलेति साधुः (उ. ४७४) ।यथा-कलभं कठोर इव कुटपाकलः ॥ ६ ५६ ॥
2.2407 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 4 र (wrong syllable)
पाकलं कुष्ठभैषज्ये ।कुष्टभैषज्यं गन्धद्रव्यम् ।रोगभेद इति मंस्खः ।यथा चर्चिकापाकलं पामा कण्डूश्च पिटका तथा ।पातालं वाडवानले ।रसातले ।-..(२७२) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःपाटलः स्यादाशुव्रीहौ पाटला पाटलिद्रुमे ।पांशुको हरखट्वाङ्गे पुंश्चले पांमुला भुवि ॥ ६५८ ॥
2.658 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 दा (wrong syllable)
पातली मृत्तिकापात्रे नारीवागुरयोरपि ।पिप्पलं सलिले वस्त्रच्छेदभेदेऽथ पिप्पलः ॥ ६५९ ॥
2.659 · p. 60
अनुष्टुप्
निरंशुले वृक्षपक्षिभेदयोः पिप्पली कणा ।पिङ्गलः कपिले वहौ रुदेऽपारिपाश्चिके ॥ ६६० ॥
2.660 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
पतन्त्यत्र पातालम् ।पातकलुभ्यो णिदित्यालः (उ. ४७९) ।वडवानले यथा तत्पातालोपयोम्येव परितं नोरधेर्जलम् ।रसातले यथा-पातालान्न विमोचितो बत वलिनीतो न मृत्युः क्षयम् ।पाटलं तु कुसुमश्वेतरक्तयोः ।पाटलायाः पुष्पम् पाटलम् पाटयति वा ।मृदिकन्दोत्यलः (उ. ४६५) ।कुसुममत्र पाटलि पुष्पम् ।तत्र स्त्रोक्लबः ।श्वेतरक्ते गुणे पुंसि ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।कुसुमे यथा-- घटितषट्पदपेटकपाटला पटलसम्पुटपीटनपाटवम् ।श्वेतरके यथा- स पा टलायां गवि तस्थिवांसं धनुर्द्धरः केसरिणं ददर्श ॥ ६५७ ॥
2.657 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
पाटलः स्यादाशु ब्रीहौ ।आशुव्रीहि/हि भेदः ।पाटला पाटलिद्रुमे ।यथा--पाटला पुष्पसम्मिश्र मल्लिका मालभारिणी ।पांशुलो हरखवाङ्गे पुंश्चले ।पांशुरस्त्यत्र पांशुलः ।सिध्मादित्वाल्लः ॥ ७२ ॥ २१ ॥
2.72 · p. 60
metre not recognised
पांशुलयति दूषयति वा ।पुंश्चलः स्वच्छदका मुकः ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।तत्र तथा-- तस्याः खुरन्यासपचित्रपांसुमपां मुलानां धुरिकीर्तनीया ।पांसुला भुवि ।यथा- पांसुला पासुलेवेयं भुज्य (भक्ष्य) माना नवनवैः ॥ ६५८ ॥
2.658 · p. 60
metre not recognised
पातली मृत्तिकापात्रे नारी वागुरयोरपि ।पातयति पातली ।मुरलोरलेति साधुः (उ. ४७४) ।मृत्तिकापात्रं भाण्डविशेषः ।नारी ली ।वागुरा मृगजालिका ।पिप्पलं सलिले वस्त्रच्छेदभेदे ।पलति पिप्पलम् ।पपलिभ्यां टित् पिप् च पूर्वस्येत्यः (उ. ११) द्वित्वं पूर्वस्य च पिप आदेशः ।सलिले यथा--कपिलः पिपलं पपौ ।छिद्यतेऽनेन छेदो वस्त्रस्य छेदश्छेदोपकरणं, तस्य भेदाविशेषः ।तत्र 'क्लोबः ।तत्र यथा-सीव्यति स्म सकूर्पासान् वस्त्रैः पिप्पलकल्पितैः ।अथ पिप्पलः ।निरंशुले वृक्षपक्षिभेदयोः ।निरंशुला वापद विशेषः ।वृक्षभेदे यथा-विपुलपिप्पलपत्रसमाकृतेः ॥ ६५९ ॥
2.659 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पिप्पली कणा ।तृतीयः काण्डः(२७३) कपौ मुनौ निधेर्मेंदे पिङ्गला कुमुदस्त्रियाम् ।कारायिकायां वेश्यायां नाडीभेदेऽथ पित्तलम् ॥ ६६१ ॥
2.661 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पित्तवत्यारकूटे च पित्तला तोयपिप्पली ।पिचुलो निचुले तोयवायसे झावुकदुमे ॥ ६६२ ॥
2.662 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 क (wrong syllable)
तत्र यथा -कुष्ट मुत्पलपत्राणि पिप्पल्यो रक्तचन्दनम् ।पिङ्गलः कपिले वह्नौ रुद्रेऽपारिपाश्चिके ।कपौ मुनौ निधे/दे ।पिङ्गो वर्णोऽस्त्यस्य पिङ्गलः ।सिध्मादित्वात् लः ।७ ।२ ।२१६ पिजयति वा ।मुरलो रलेति (उ. १७५) साधुः ।कपिले गुणे पुंसि ।लद्वति वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा उपेक्षते (याते) यः प्रलथबन्धिनोर्जटाः (तेर्जटाः) कपोलदेशे कलमान पिङ्गलाः ।बह्नो रुद्रे च यथा-स पिङ्गलः पिङ्गलनेत्रजन्मा ।अपारि पाचिके यथा-माठरः पिङ्गलो दण्डश्चण्डांशोः पारिपाचिकाः ॥ ६६०' ।
2.2417 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
कपो यथा-गले (गलो) पिङ्गलवत्तेन बलाद्बद्धा मह भुजः ।मुनी यथा-पिङ्ग लादिभिराचार्यदुक्त लौकिकं द्विधा ।निधे:दे यथा-नैसर्पः पाण्डुकश्चाथ पिङ्गलः सर्वरत्नकः ।महापनः कालमहाकालौ माणवशंखको ।पिङ्गला कुमुद स्त्रियाम् ।कारायिकायां वेश्यायां नाडीभेदे ।कुमुदो दिग्गजः ।तस्य स्त्री ।करायिका पक्षिणीभेदः ।तत्र यथा-दक्षिणे न बहुशोऽथ पृष्ठतः पिङ्गला किलकिलाश्रिता शुभा ।वेश्यायां यथा-पिङ्गला कररः सर्पाः सारंगा(भ्रमरा) न्वेषणं बने ।इषुकारः कुमारी च षडेते गुरवो मम ।नाडीभेदे यथा इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्णा चेति नाडिका ।अथ पित्तलम् ।पित्तवत्यारकूटे च ।पित्तमस्यास्ति पित्तलम् ।सिध्मादित्वाल्ल ७ ।२ ।२१ पित्तं लाति वा ॥ ६६१ ॥
2.661 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पित्तवति वाच्यलिङ्गः ।आरकूटे स्त्रीक्लीबः ।पित्तवति यथा पित्तले मधुरं पथ्यम् ।आरकूटे यथा-पित्तलस्य पलान्यष्टौ ।पित्तला तोय. पिप्पली ।तोयपिप्पली लागली ।पिचुलो निचुले तोयवायसे भावुकद्रुमे ।पच्यते पिचुलः ।कुमुलतुमुले (उ. ४८७) ति साधुः ।पिचुं लाति वा ।निचुलो(२७४) अनेकाथसंग्रहः सटीक :: द्वितीयो विभागःपिंजलं स्यात्कुचपत्रे हरिद्राभेऽथ पिच्छिलः ।विज्जले पिच्छिला पोतकिकायां सरिदन्तरे ॥ ६६३ ॥
2.663 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 च (wrong syllable)
शाल्मलौ शिंशषायां च पिण्डिलो गणनापटौ ।स्थूलजो पुष्कलस्तु पूर्णे श्रेष्ठेऽय पुद्गलः ॥ ६६४ ॥
2.664 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
काये रूपादिमद्रव्ये सुन्दराकार आत्मनि ।पेशलः कुशले रम्ये फेनिलोऽरिष्टपादपे ॥ ६६५ ॥
2.665 · p. 60
अनुष्टुप्
पिंजलं स्यात्कुशपत्र हरिद्राभे ।पिंजरस्य लत्वे पिंजलम् ।कुशपत्रं दर्भदलम् ।हरिद्रामे गुणे पुंसि ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-कुर्वाणमुपिजलजातपौर्विहङ्गमानां जलजातपत्रैः ।अथ पिच्छिलः ।विज्जले (निजले) ।पिच्छाऽस्यस्य पिच्छिलः ।लोमपिच्छादेः शेलम् वालिङ्गः ।यथा--स्रोन्तोन्तरग्रावसु पिच्छिलेषु मत्स्यभ्रमाद भ्राम्यति बालवर्गः ।पिच्छिला पोतकिकायां सरिदन्तरे ।शाल्मको शिशपायां च ।पोतकी दुर्गा ।सरिदन्तरं नदोभेदः ॥ ६६३ ॥
2.663 · p. 60
metre not recognised
शाल्मलिशिंशपे वृक्षौ ।पिंडिलो गणनापटौ ।स्थूलजले ।पिंडुड संघाते ।पिंड्यते पिंडिलः ।कल्यनिमहोतील: (उ. १८१) ।प्रवृद्धा पिडिरस्त्यस्य वा ।स्वाङ्गाद्विवृद्धात्ते इतीलः ।वायरिङ्गः ।पुष्कलस्तु पूर्णे श्रेष्ठे ।पुष्यति पुष्णाति वा पुष्कलः ।बलिपुषेः कलक् ।वाच्यलिङ्गः ।द्वयोयथा- गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा ।अथ पुद्गलः ।काये रूपादिमद्रव्ये सुन्दराकार आत्मनि ।प्यते पुनाति वा पुद्गलः ।मुरलोरलेति (उ. ४७४) साधुः ।पूरणगलनधर्मा वा ।पृषोदरादित्वात् साधुः ।चतुष्वर्थेषु ॥ ६६४ ॥
2.664 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कायः शरीरम् ।रूपादिमद्रव्यं परमाणुलक्षणम् ।यदाह- पूरणगलनधर्माणः स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गलाः ।सुन्दराकारो रम्या कृतिः ।मात्मा चेतनः ।पेशलः कुशले रम्ये ।पिंशति पेशलः ।मृदिकन्दी त्यलः (उ. ४६५) ।वाच्यलिङ्गः ।कुशले यथा- परिचरणपेशलत्वं यस्य सम ग्रेषु कार्येषु ।रम्ये यथा--तस्यास्तारे रचितशिखरः पेशलैरिन्द्रनोलैः ।मृदौ स्निग्धे चापि मंखः ।मृदौ यथा-अङ्गे शिरीषकुसमादपि पेशलेऽस्मिन् ।स्निाधेतृतीयः काण्डः(२७५) फेनिलं मदनफले बदरे फेनवत्यपि ।बहुलं भूरिवियतोर्बहुलः पावके शितौ ॥ ६६६ ॥
2.666 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: स्निाधेnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 म (wrong syllable)
कृष्णपक्षे बहुला तु सुरभ्यां नीलिकैलयोः ।बहुलास्तु कृत्तिकासु बिडालो वृषदंशके ॥ ६६७ ॥
2.667 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 हु (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 स्तु (wrong syllable)
पक्षिभेदेऽक्षिगोले च मण्डलो बिम्बदेशयोः ।भुजङ्गभेदे परिघौ शुनि द्वादशराजके ॥ ६६८ ॥
2.668 · p. 60
अनुष्टुप्
यथा-पादानते प्रणयपेशलवाचिकान्ते त्यक्तस्तया मदति कोपनया न मन्युः ।फेनिलोऽरिष्टपादपे ।फेनोऽस्त्यत्र फेनिलः ।प्रज्ञापर्णोदकफेनाल्लेलो ७ ।२ ॥ २२ ॥यथा-- चीनांशुकैः फेनिलफेनशुभैः ॥ ६६५ ॥
2.665 · p. 60
metre not recognised
फेनिलं मदन फले बदरे फेनवत्यपि ।मदनस्य वृक्षस्य फलं मदनफलम् ।बदरं कुवलम् ।फेनवति वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-वैदेहि पश्यामलयाद्विमिन्नं मत्सेतुना फेनिलमम्बु राशिम् ।बहुलं भूरि वियतोः ।बहते बहुलम् ।स्थावंकिवंहीति (उ. ४८६) उलो नलोपश्च ।बहून् अर्थान् लाति वा ।भूरि प्रभूतम् ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।यथा-- क्लेशाकुलं बहुलदोषमिदं शरीरम् ।वियति व्योम्नि यथा-बहुलं जलदा कीर्णम् ।बहुलः पावके शितौ ।कृष्णपक्षे ।पावकेऽनौ यथा-सन्मन्न्धन सुप्रदीप्रबहुलज्ज्वालावलीवेल्लितः ।शितो कृष्णे वर्णे पुंसि ।तद्वति वाच्यलिङ्गः यथा-बहुलकुन्तलवल्लिविभूषिता ॥ ६६६ ॥कृष्णपक्षे यथा-बहुलेऽपि गते निशाकर स्तनुतां दुःखमनङ्ग मोक्ष्यति ।
2.666 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 हु (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 विज (syllable split)
बहुला तु सुरभ्यां नीलिकैलयोः ।सुरभि गौः ।तत्र यथा- बहुला बहुला भरतैः सेव्यते पुण्यकर्मभिः पुम्भिः ।नीलिका एला च औषधी ।बहुलास्तु कृत्तिकाम् ।स्त्रियां भूम्नि ।यथा--बाहुलेय विजये भृगूद्वहः ।अत्र बहुलानामपत्यं बाहुलेयः कार्तिकेयः ।बिडालो वृषदंशके ।पक्षिभेदेऽक्षिगाले च ।विइ आक्रोशे ।विड्यते विडालः ।कुलिपिलीति (उ.४१०) कित् आलः ।विलं दारयति वा ।पृषोदरादित्वात् ।३ ।२ ॥ १५५ ॥वृषभदंशके यथा-बिभ्युर्बिलाडेक्षणभीषणाभ्यो दैडर्यकुडचेषु शशि धुतिभ्यः ॥ ६६७ ॥
2.667 · p. 60
metre not recognised
मण्डलो बिम्बदेशयोः ।भुजङ्ग(ग)मेदे परिधौ शुनि द्वा. दशराजके ।संघाते कुष्टभेदे च ।मण्डयति मंड्यते वा मण्डलः ।मृदिक(२७६) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःसंघाते कुष्टभेदे च मञ्जुलन्तु जलाञ्चले ।रम्ये कुरुजे मञ्जुलस्तु दात्यूहे मङ्गलं पुनः ॥ ६६९ ॥
2.669 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
कल्याणे मङ्गलो भौमे मङ्गला श्वेतदूविकाः ।महिला नार्यां गुन्द्रायां मातुलो मदनद्रुमे ॥ ६७० ॥
2.670 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 र्यां (wrong syllable)
न्दीत्यलः (उ. ४६५) ।भुजङ्गभेदे शुनि च पुसि ! अन्यत्र त्रिलिङ्गः ।अष्टस्वर्थेषु ।बिम्बे यथा--परिवेषभीषणमिवार्कमण्डलम् ।देशे यथा-देशानां दक्षिणोदेशेस्तत्र वैदर्भमण्डलम् ।भुजङ्गमेदे सर्पभेदे यथा--मण्डल, शंखपालश्च ।परिधौ परिवेषे यथा-मण्डलं धूमधूम्राभं रवे: स्यात् वृष्टिसुचकम् ।शुनि यथा-उपेक्ष्य लोष्ट. क्षेप्तारं लोष्टं दशति मण्डलः ।द्वादशराजके यथा-नाभावात्मानमायच्छेत् नेता प्रकृतिमण्डले ॥ ६६८ ॥
2.668 · p. 60
metre not recognised
संघाते यथा--ततः पमित्युक्त्वा प्रतस्थे मुनिमण्डलम् ।कुष्टभेदे यथा-वपुर्मण्डलदूषितम् ।स्थानकवत्तुलकाङ्गेष्वपि मंस्वः ।स्थानके यथा-स्थानान्यालीढवैशाखप्रत्यालीढानि मण्डलम् ।वर्तुले यथा-उद्यन्नाद धन्विभिनिष्ठुराणि स्थूलान्युचर्मण्डलत्वं दधन्ति ।कर्माङ्ग यन्त्रादि उपलेपादि च ।यन्त्रादौ यथा-तन्त्रावाप दिदायोगैमण्डलान्यधितिष्ठता ।उपलेपादौ यथा चतुरनं मण्डलन्तु काय विप्रस्य भोजने ।मन्जुलं तु जलांचले ।रम्ये कुरुजे ।मञ्जुमनोज्ञत्वमस्त्यस्य मंजुलम् ।सिध्मादित्वाल्लः ।मञ्जः सौत्रस्य ।कुमुलतुमुळे त्युले वा (उ. ४८७) ।रम्ये वाध्यलिङ्गः ।जलाश्चल:(लं) शेवालं तत्र पुंक्लीवः ।रम्ये कुंजे च यथा--कोकिला मंजुलालापैमंजुले(ल) मंजु गुंजति ।मञ्जुलस्तु दात्यूहे ।दात्यूहो जलरंकुः ।मङ्गलं पुनः ।कल्याणे ।मङ्गति मङ्गलम् ।मृदिकन्दी (उ. ४६५ ) त्यलः ।पुंक्लीबः ।यथा- आविर्भवन्तु परमाणि च मङ्गलानि ॥ ६६९ ॥
2.669 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मङ्गलो भौमे ।यथा-वृष्टिश्चलति मङ्गले ।मङ्गला श्वेतदुर्विका ।श्वेतवर्णा दुर्वा श्वेतदूर्विका ।महिला नार्या गुन्द्रायाम् ।मलते महिला ।कल्यनोमहीति (उ. ४८१) इलः ।नार्या यथा-मिलन्मा नग्रन्थिमहिलमहिला मोहनकला विलासं गाहन्ते रजनिमुखमित्राणि मरुतः ।गुन्द्रा मुस्त्राभेदः ।मातुलो मदनद्रुमे ।धतूरेऽहिब्रीहिभिदोः पितुःतृतीयः काण्डः(२७७) धत्तुरेऽहितीहिभिदोः पितुः श्यालेऽथमाचलः ।बन्दि चौरे रुजि ग्राहे मुसलं स्यादयोग्रके ॥ ६७१ ॥
2.671 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मुसली ताळमूल्याखुकणिका गृहगोधिका ।मेखलादिनितम्बे स्याद्रसनाखङ्गाबन्धयोः ॥ ६७२ ॥
2.672 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 ङ्गा (wrong syllable)
श्याले ।मां तुलयाते मातुलः ।मातुः भ्राता वा ।पितृमातुाडुलं भ्रातरीति १६ । २ ॥ ६२ ॥डुन्प्रत्ययः ॥ ६७० ॥
2.670 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: पितृमातुाडुलं भ
धत्तूरे यथा-दारि काबोजमाज्यं च राजसपा एव च ।मातुलेन समायुक्तो धूपः सर्वज्वरापहः ।अहिबाहिभिदोरिति अहि दे वोहिभेदे च ।पितुः श्याले यथा मधमा मातुलैः ख्याताः श्वशुरैः स्वधमाधमाः ।अथ माचलः ।बन्दिचौरे रुजिग्राहे ।मा लक्ष्मीः, तदर्थ चलति न चलति वा माचलः ।बन्दिग्राहीचौरो बन्दिचौरः ।रुक रोगभेदः ।ग्राहो मत्स्यादिः ।मुसलं स्यादयोग्रके ।मुसच् खण्डने दन्त्यान्त्यः ।मुस्यत्यनेन मुसलम् ।तृपिवीति (उ. ४६७) किदलः ।मुहुः स्वनं लाति मुहुर्मुहुलसति वा ।पृषोदरादित्वात् ।३ ।२ ॥ १५५ ॥'क्लीनः ।अयोग्रं आयुधविशेषः ।क्षोदोपकरणं वा ।आयुधविशेषे यथा- सम्प्रत्यसाम्प्रतं वक्तुमुक्ते मुसलपाणिना ।क्षोदोपकरणे यथा-मुसलक्षेपहुंकारस्तोभैः कमल खण्डिनि ।कुचविष्कम्भमुत्तम्नन्निष्कुन्नातीव ते स्मरः ॥ ६७३ ॥
2.673 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मुसली तालम ल्याखुकणिका गृहगोधिका ।तालमुली पाखुकर्णी च ओषधिः ।गृहगोधिका पल्ली ।तत्र यथा-मद्गेहे मुसलीव मूषिकवध मूषीव मार्जारिका मार्जारीब शुनी शुनीव गृहिणी वाच्यः किमन्यो जनः ।मेखलादिनितम्बे स्याद्रसना खगबन्धयोः ।मिन(नो)ति मेखला ! मिगः स्खलश्च एञ्चेति ।खलः ।मेहनस्य स्वन्तस्य माला वा ।पृषोदरादित्वात् ।अद्रिनितम्बे यथा-वन्यैः पुंसां रघुपतिपदैरङ्कित मेखलासु ।रसना कांची ।खड्गबन्धः प्रत्याकारवर्घिका, यया खङ्गो निःसरन् रक्ष्यते ।यया अश्ववाराः कक्षादौ स्वङ्ग लम्बयति वा ।रसनाखङ्गबन्धयोर्यथा--पाणिग्रहणमेतस्या विधिना विहितं त्वया ।निर्मेखला त्वसिलता गले लगति विद्विषाम् ।मौज्यामपि मंखः ।यथा-मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलम् ।अप्सु प्रास्य विनष्टानि(२७८) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःरसाल इक्षौ चूते च रसालं बोलसिल्हयोः ।रसाला दूर्वाविदार्योंजिवामानितयोरपि ॥ ६७३ ॥
2.673 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
रामिको रमणे कामे लागूलं शिश्नपुच्छयोः ।लागलं तालहलयोः पुष्पभिद्गृहदारुणोः ॥ ६७४ ॥
2.674 · p. 60
अनुष्टुप्
लाङ्गली जलपिप्पल्या लोहलोऽस्फुटवादिनि ।शंखलाधार्ये कव्जुलस्त्वशोकविनिशद्रुमे ॥ ६७५ ॥
2.675 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
ग्रहीतव्यानि कोविदैः ॥ ६७२ ॥
2.672 · p. 60
रसाल इक्षौ चूते च ।रसमालाति रसालः ।इक्षौ यथा--नरजन्मरसालस्य मध्यभागः प्रशस्यते ।जूते यथा-मलयपदनाकम्पो फुल्छद्रसालरसालसाः सर्णद मधुपाः पुष्पेष्वन्येष्वनादरमासते ।नवमुपनतं (नय मुपवन) भुजानानां मनाक् मलिनात्मनां चिरपरिचितेऽवज्ञावास्यादिहेति किम - तम् ।रसालं बोलसिल्हयोः ।बोलः सिल्हश्च ओषधे ।रसाला दूर्वा विदार्योंनिहामार्जितयोरपि ।दूर्वा विदारी च ओषधिः ।जिहा रसना ।तत्र यथा- रदानां चर्वणक्लेशो रसालैव रसालयः ।मार्जिता शिखरिणी ।तत्र यथा--एषा वृकोदरकृता सुरसा रसाला ॥ ६७३ ॥
2.673 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 ल्ह (wrong syllable)
रामिलो रमणे कामे ।रमते रमयति वा रामिलः ।स्थण्डिलकपिलेति (उ. ४८४) साधुः ।रमणो भर्ता ।कामः स्मरेः ।लागूलं शिश्नपुच्छयोः ।लङ्गति लालम् ।दुक्ल कुकूति (उ, ४९१) साधुः ।पुंक्लोबः ।द्वयोर्यथा--को हि शार्दूललालस मूलोन्मूलने बली ।लागलं तालहलयोः पुष्पभिगृहदारुणोः ।लंगति लांगलम् ।नहिलोदीर्घश्च (उ. ४६६) इत्यलः ।तालो वृक्षस्तत्फलम्वा ।हले यथा-हलमगुवलस्यैकोनड्वान् हरस्य न लाङ्गलम् ।क्रमपरिमिता भूमि विणो न गौनेच लाङ्गलम् ॥ ६७४ ॥
2.674 · p. 60
metre not recognised
लांगली जलपिप्पल्याम् ।गोरादित्वात् १२१४ ॥ १९ ॥डीः ।लोहलोऽस्फुटवादिनी ।शृंखलाधायें ।लहेः सौत्रस्य मरकोरलेति (उ. ४७४) निपातनात् लोहलः ।लोहं लाति वा ।वायलिङ्गः ।अस्फुटवादी अध्यक्तवता ।खलया यत् ध्रियते तत् शृंखलाधार्यम् ।वम्जुल स्त्वशोकतिनिभद्रमे ।वानीरे च ।वजति वंजुलः ।कुमुलतुमुछेति (उ,४८७)तृतीयः काण्डः(२७९) वानीरे चाथ वण्ठालः शूरयुन्नौखनित्रयोः ।वातूलो वातले वातसमूहे मारुतासहे ॥ ६७६ ॥
2.676 · p. 60
metre not recognised
वामिलो दाम्भिके वामे विपुलः पृथ्वगायोः ।विपुलाऽऽर्याभिदि क्षोण्यां विमलोऽर्हति निर्मले ॥ ६७७ ॥
2.677 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
वृषलस्तुरगे शूटे शकलं रागवस्तुनि ।वल्कले त्वचि खण्डे च शम्बलं मत्सरे तटे ॥ ६७८ ॥
2.678 · p. 60
अनुष्टुप्
साधुः ।त्रिष्वपि यथा--याते द्वारवतो तदा मधुरिपौ तद्दत्तझम्पानतां कालिन्दीतट रूढवंजुललतामालिंग्य सोत्कण्ठया ॥ ६७५ ॥
2.675 · p. 60
metre not recognised
अथ वण्ठालः शूरयुन्नौखनि त्रयोः ।वण्ठयोरालमत्र वण्ठरल्यते वा वण्ठालः ।शूरयोर्युत् युद्धम् शूरयुत् ।नावः खनित्रं नौखनित्रत् ।तयोः ।वातूलो वातले वातसमूहे मारुतासहे ।वातोऽस्त्यस्य वातूलः ।वलवातदन्तललाटादूल: (७२ ॥ १९ ॥वातानां समूहो वा ।गोरथवातादित्यूलः ।६ ।२ ॥ २४ ॥वातस्य समूहो वा ।वलवातादूलः ।वात समूहे पुंसि ।शेषयोयिलिङ्गः ।वातले यथा-सुतनुर्वातूलतां लम्भिता ।वात समूहे यथा-वातुलसंचालततूललवावलोभिर्जातो जनो युवजरन् पथिकश्चलन्ति (चकास्ति) ! मारुतमासहते इति सहेराडप्रश्लेषः ।मारुतं न सहते इत्यर्थे तु कुलप्रत्ययो बाहुलकात् ॥ ६७६ ! वामिलो दाम्भिके वामे ।
2.2449 · p. 60
metre not recognised
वामः प्रतिकूलत्वं सत्यत्वं वा अस्त्यस्य वामिलः ।बाहुलका दिलः ।वाच्य लिङ्गः ।विपुलः पृथ्वगाधयोः ।वियुलति विपुलः ।वाच्यलिङ्गः ।पृथौ यथा विपुलतरनितम्बा भोगरुद्धे रमण्याः ।शयितुमनधिगच्छन् जीवितेशोऽवकाशम् ।अगाधे यथा-विपुलमतिभिः कैरप्येतज्जगज्जनितं पुरा ।विपुलाऽऽभिदि क्षोण्याम् ।आर्याभेदे यथा-आधेषु त्रिषु पादो भवति भवति तु पथ्या विपुला तु यान्यथा पादभाक् ।क्षोण्यां यथा-भूप त्वदीययशसां विपुलापि हि संकटवेयम् ।विमलोऽईति निर्मले ।विगतो मलोऽस्य विमलः ।अर्हन् त्रयोदशस्तीर्थङ्करः ।तत्र यथा-विमलस्वामिनो वाचः कतकक्षोदसोदराः ।निर्मले वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-खया विमलविद्रुममासा सन्ततं तिमिरमिन्दुरुदासे ॥ ६७७ ॥
2.677 · p. 60
मालिनीmetre not read in every line
वृषल स्तुरगे शूद्रे ।वर्षति वृषलः ।तृपिवपीति (उ, ४६७) किदलः ।वृष लाति(२८०) अनेकार्थसंग्रहः सटोकः :: द्वितीयो विभागःपाथेये च शयालुस्तु निद्रालौ वाहसे शुनि ।श्यामलः पिप्पले श्यामे शार्दूलो राक्षसान्तरे ॥ ६७९ ॥
2.679 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
व्याने च पशुभेदे च सत्तमे तूत्तरस्थितिः ।शाल्मलिः पादपे द्वीपे शीतलः शिशिरेऽर्हति ॥ ६८० ॥
2.680 · p. 60
अनुष्टुप्
वा ।मनुस्तु वृषो हि भगवान् धर्मस्तस्य यः कुरुते त्वलम् (निषेधम्) ।वृषलं तं विजा नीयादित्याह ।तुरगे यथा-अकृत्ववृषणोंजं वृषलेक्षिप्यते स्खलु ।शूद्रे यथा न पाट्यो वृषलैर्वेदः ।शकलं रागवस्तुनि ।वल्कले त्वचि खण्डे च ।शक्नोति शक्यते वा शकलम् ।मृदिकन्दी (उ. ४६५) त्यलः ।स्वण्डे पुंक्लीवः ।रागवस्तुनि यथा-वस्त्रैः शाकलिकैः कलां कलयसि स्मेराक्षि लोकोत्तरम् ।अत्र हि शकलेन रक्तानि शाकलिकानि वस्त्राणि ।शकलकर्दमाटे ।६ ।२ ॥ ३ ॥ति इकण् ।वल्कले त्वचि च यथा- तरुशकलैपि मुनयः कालं गमयन्ति कानने यस्मात् ।खण्डे यथा-शीतलेन निस्वाप यत्क्षणं मौलिचन्द्रशकलेन शूलिनः ।शम्बलं मत्सरे तटे ।पाथेये च ।शाम्यति शम्बलम् ।शमिकमिपलिभ्यो वलः (उ. ४९९) ।शं सुखेन वलतेऽस्माद्वा ।पाथेये पुंक्लोबः ।मत्सरो रोषः ।तटं कुलम् ॥ ६७८ ॥
2.678 · p. 60
metre not recognised
पाथेये यथा-धर्म एव परे लोके शम्बलं गदितं बुधैः ।शयालुस्तु निद्रालौ वाहसे शुनि ।शयनशीलः शयालुः ।शश्रद्धानिदत्यालुः ।५ ।२ ।३७ निद्रालो वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-हन्ति नो पशयस्थोऽपि शयालुमंगयुगम् ।वाहसोऽ. जगरः ।श्वा कुक्कुरः ।श्यामलः पिप्पले श्यामे ।श्यामो वर्णोऽस्य श्यामलः ।सिध्मादित्वाल्लः ।७ ।२ ॥ २१ ॥पिप्पलोऽश्वत्थः ।श्यामे गुणे पुंसि ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लद्वलाका घनाः ।शार्दूलो राक्षसान्तरे ।व्याघ्र च पशुभेदे च सत्तमे तृत्तरस्थीतिः ।शणोति शार्दूलः ।दुकूल कुकूलेति (उ. ४९१) साधुः ॥ ६७९ ॥
2.679 · p. 60
metre not recognised
व्याने पशुभेदे च यथा-सदेवदारुदुमवेदिकायां शार्दूलचर्मव्यवधानवत्याम् ।उत्तरपदस्थः सत्तमे यथा-उत्तिष्ठ नरशार्दूल समुन्मूलयविद्विषः ।शाल्मलिः पादपे द्वीपे ।शालते शाल्मलिः ।माशालिभ्यामोकलिमली (उ. ७०३) स्त्रीपुंसः ।पादपे यथा(१८१)… तृतीयः काण्डः ।श्रीखण्डे पुष्पकासीसासनपण्यों: शिलोद्भवे ।शृगालो दानवे फेरौं शृगाली स्यादुपप्लवे ॥ ६८१ ॥
2.681 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शंखलं पुंस्कटीकांच्या लोहरज्जौ च बन्धने ।शौष्कला शुष्कमांसस्य पिंडके पिशिताशिनि ॥ ६८२ ॥
2.682 · p. 60
अनुष्टुप्
हं हो शाल्मलिपादप प्रतिदिनं को न स्वया वंचितः ।द्वीपे यथा-द्वीपस्य शाल्म लिरिति प्रथितस्य नाथः पाथोधिना क्लायितस्य सुराम्बुनीयम् ।शीतलः शिशि रेऽहति ।श्रीखण्डे पुष्पकासीसासनपण्यों: शिलोद्भवे ।शोतमस्त्यस्य शीतलः ।सिध्मादित्वात् i७ ।२ ॥ २१ ॥लः शेते वा ।शिङस्त लगिति (उ. ५०१)- तलक ।शिशिरे गुणे पुंसि ! तद्वति वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-तामु स्थाप्य स्वजलकणिकाशीतले नानिलेन ।अर्हन् दशमस्तीर्थकरः ।तत्र यथा स्थाद्वादामृतनिस्यन्दी शीतलः पातु वो जिनः ॥ ६८० ॥
2.680 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: i
श्रीखण्डं चन्दनम् ।पुष्प कासीसं कासीसविशेषः ।आसनपर्णी ओषधिः ।शिलोद्भवं धातुविशेषः ।गौड स्तु श्रीखण्डपुष्पकासीसशैलेयेषु नपुंसकम् ।मुमानासानपा स्याच्छोतलः शिशिरे त्रिष्वित्याह ।शुगालो दानवे फेरौ ।शुणो(गा)ति शगालः ।चाबालेति (उ. ४८०) साधुः ।फेरौ यथा-वरं वृन्दावने रम्ये शगालत्वं परीप्सति ।फेरो दन्त्यादिरप्ययम् ।तत्र असृग्गिलति पृषोदरादित्वात् साधुः ।शगालो स्यादुपप्लवे ।उपप्लवो डमरः ।तत्र स्त्रियाम् ॥ १८ ॥
2.18 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शृंखलं पुंस्कटीकाठच्यां लोहरज्जौ च बन्धने ।शणो(णा)ति शंस्खलम् ।श्रोनोत्तो हस्वश्चेति (उ. १९८) खलः ।त्रिलिङ्गः ।पुंस्कटीकांच्या यथा कपालमालाखट्वाङ्गधारी लोलास्थिशंखलः ।महापाशुपतो भीमः श्मशानस्य च विग्रहः ।लोहरज्जो यथा--कलत्रं निगडं दत्त्वा न सन्तुष्टः प्रजापतिः ।भूयो ऽप्यपत्यदानेन नबन्ध गलशंखलम् ।बन्धाने बन्धमात्रे यथा-विशंखलं शंखलकाः प्रतस्थिरे ।शौष्कलः शुष्कमांसस्य पणिके पिशिताशिनि ।शुष्कं मांसं लाति शुष्कलः ।प्रज्ञादित्वात् (७ ।२ ।१६५) अणि ।शौष्कलः वाच्यलिङ्गः ।(२८२) अनेकार्थसंग्रहः सटीक : द्वितायो विभागःपण्डाली सरसीतैलमानयोः कामुकस्त्रियाम् ।संकुलोऽस्पष्टवचने व्याप्ते च सरलस्त्वृजौ ॥ ६८३ ॥
2.683 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
उदारे पूतिकाष्ठे च सप्तला नवमालिका ।सातला पाटला गुरुजा सन्धिलौकः मुरङ्गयोः ॥ ६८४ ॥
2.684 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 गुरु (syllable split)
नांद्यां सिध्मल: किलासी सिध्मला मत्स्यचूर्णके ।सुतलोऽट्टालिकाबन्धे पातालभुवनान्तरे ॥ ६८५ ॥
2.685 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 कि (wrong syllable)
पण्डाको सरसो तैलमानयोः कामुकस्त्रियाम् ।षंडसमूहम् अलति आलाति वा पण्डाली त्रिध्वर्थेषु ।सरसी कासारः ।तिलं मीयते येन तत्तैलमानं कर्षादि ।कामुकी चासौ ली च कामुकत्री ।संकुलोऽस्पष्टवचने व्याप्ते च ।संकोलति संकुल : ।वाध्यलिङ्गः ।अस्पष्टवचने यथा-निन्दया न विदितं न शंसयात दुर्जनो वदति संकुलं सताम् ।व्याप्ते यथा- अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन् गृन गोमायुसंकुले ।व्याकुलेऽपि मलः ।यथा-न तत्र स्वः परो वापि ददृशे रणसंकुले ।सरलस्त्वृजौ ।उदारे पूतिकाष्ठे च ।सरति सरलः ।मृदिकन्दी ( उ.४६५) त्यलः ।ऋजूदारयोर्वाच्य लिङ्गः ।ऋजौ यथा- नात्यन्तं सरलैर्भाव्यं गत्वा पश्य वनस्पतीन् ।सरलास्तत्र छिचन्ते कुम्जास्तिष्ठन्ति पादपाः ।उदारे यथा विभवे सत्यपि प्रायः सरलो विरलः पुमान् ।पूति काष्ठं देवदारुद्रः ।तत्र यथा-कपोलकण्डूः करिभिर्विनेतुं विघटितानां सरजद्रुमाणाम् ।सप्तला नव मालिका ।सातला पाटला गुंजा ।सपति समवैति सप्तला ।मुरलोरलेति ( उ.४७४ ) साधुः ।चत्वारोऽपि लताभेदाः ।सन्धिलौ कः मुरायोः ।नान्याम् ।सन्धि लाति सन्धिला ।ओको गृहम् ।मुरङ्गा भुवोन्तरे गूढमार्गः ॥ ६८४ ॥
2.684 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 न्धि (wrong syllable)
नान्दी द्वादशतूर्यनिर्घोषः ।सिध्मल: किलासी ।सिध्मानि सन्त्य. स्य विमलः ।सिध्मादित्वाल्लः १७२ ।२११ वाच्यलिङ्गः ।किलासी त्वपुगो ।तत्र यथा- दम्भोलिवणसिमलैरपघनलेश्वरोऽयं पुरः ।सिध्मला मत्स्यचूर्णके ।शुष्काणां मत्स्यानां च चूर्ण मत्स्यचूर्णकः ।तत्र स्त्रितृतीयः काण्डः(२८३) मुवेला प्रणते शान्ते गिरिभेदेऽथ हेमलः ।कलादे शरटे ग्रावभिद्यभावः पुनम॒तौ ॥ ६८६ ॥
2.686 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 न (wrong syllable)
असत्तायामथाक्षीवं वधिरे मदवजिते ।भाहवः समरे यज्ञेऽप्याश्रवो वेचस्थिते ॥ ६८७ ॥
2.687 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 व (wrong syllable)
प्रतिज्ञायां च क्लेशे च स्यादातवमृनुद्भवे ।नारी रजसि पुष्पे चोद्धवः केशवमातुले ॥ ६८८ ॥
2.688 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 च (wrong syllable)
याम् मुतलोऽलिट्टाकाबन्धे पातालभुवनान्तरे ।शोभनं तलमस्य सुतलः ।मालिकाबन्धः प्राकारशिखरे योधरक्षाहेतुः सन्निवेशविशेषः ॥ ६८५ ॥
2.685 · p. 60
metre not recognised
पातालभुव नान्तरं पुराणप्रसिद्धम् ।सुवेळः प्रण ते शान्ते गिरिभेदे ।सुष्टुवेलति शोभना खेलाऽत्र वा सुवेलः ।प्रणतशान्तयोर्वाच्यलिङ्गः ।त्रिवपि यथा-वलाक्रान्तः शत्रुः समजनि सुवेलो गिरिरिख ।अथ हेमलः ।कलादे शरटे ग्रावभिदि ।हेमं लाति हेमलः ।हिनोति वा ।मुरकोरलेति (उ.४७४) साधुः ।कलादः सौवर्णिकः ।सरटः कृकलासः ।प्रावभित् दृषद्भेदः ।अभावः पुन तौ ।असत्तायाम् ।न भवनमभावः ।मृतो यथा — कष्टं मातुरभावेन जीवन्ति शिशवः खलु ॥ ६८६ ॥
2.686 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
असत्तायां यथा--- सान्निध्ययोगारिकल तत्रशच्या: स्वयम्वरक्षोभकृतामभावः ।अथाऽक्षीवं वशिरे मदवजिते ।अक्षोति अक्षीवम् ।प्रबाहेति (उ. ५११) साधुः ।न क्षीवते स्म वा ।मनुपसर्गाः क्षीवेति साधुः 18 ॥ २ ॥ ८० वशिरः (२)सामुन्द्रं लवणम् ।
2.2 · p. 60
metre not recognised
मदवर्जिते वायलिङ्गः ।तत्र यथा अक्षो तत्क्षणानातं नाम्नैव तव शात्रवम् ।आहवः समरे यज्ञेऽपि ।आहूयन्ते योद्धारोऽत्रेति माहवः ।माहो युद्धे इत्यच्चा ।शब्दस्य चोत्वम् ।माजुबत्यत्र वा ।पंनाम्निः धः ।समरे यथा-बाणाहव्याहतशम्भुशक्तरासत्तिमासाध जनार्दनस्य ।यज्ञे यथा-समाजहावाहवहव्यलोलुपान् ।आश्रवो वचनस्थिते ।प्रतिज्ञायां च क्लेशे च ।आशणोति पाश्रवणं वा मावः ।वचनस्थिते वाच्यलिङ्गः ।त्रिष्वपि यथा धीराणामाश्रये तोषः ॥ ६८७ ॥
2.687 · p. 60
metre not recognised
स्यादातवमृतूदवे ।नारीरजसि पुष्पे च ।ऋतौ भव मार्तवम् ।ऋतुः प्राप्तोऽस्येति वा ।ऋत्वादिभ्योऽण ।ऋतुरेव(२८४)अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागः उत्सवे अतुवह्नौ चोत्सवोऽम महेऽपि च ।इच्छाप्रसर उत्सेके कारवीकृष्णजीरके ॥ ६८९ ॥
2.689 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
दीप्ये मधुरात्वक्पयोः कितवः कनकाहये ।मत्ते च पञ्चके चापि केशवः वेशसंयुते ॥ ६९० ॥
2.690 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वा ।प्रज्ञादित्वादण् ।ऋतूद्धवे वाध्यलिङ्गः ।तत्र यथा-पुष्पं फलं चार्तव माहरन्त्यः काछे च बीजं याद कृष्टरोहि ।नारीरजसि यथा-आर्तवं द्वादशे वर्षे योषितां वर्तते खल्ल ।पुष्पं कुसुमम् ।उद्धवः केशवमातुले ।उत्सवे ऋतुवती च ।उत्कर्षेण जुहोति इयते वा उद्धवः ।केशवमातुले यथा-सार्द्ध मुद्धवसोरि भ्यामथासावासदासदः ॥ ६८८ ॥
2.688 · p. 60
metre not recognised
उत्सवे यथा-नृत्यदरवधूलोलवजयावलिशि जया ।विद्ध उद्धवसम्बद्धो गीतिशब्दो इरत्यसो ।ऋतुवह्रो च यथा-मालमुद्र लितं तेन समिद्धोद्धवभस्मभिः ।उत्सवोऽमर्षे महेऽपि च ।इच्छाप्रसर उत्सेके ।उत्सूयते उत्सवनं वा उत्सवः ।चतुःष्वर्थेषु ।अमर्षों रौद्र भावः ।उत्सेको वीरभावः ।तयोर्यथा-ववृते मरणोत्सवोऽस्य चित्ते यदितो वाग्भिरसाबसारयत्तम् ।महेक्षणे यथा-उत्सवोऽपि दरिद्रस्य दुःखाय न सुखाय च ।इच्छाप्रसरे यथा-आलिङ्गनोदामविलासवन्ध्यं रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषम् ।इच्छायाः प्रसवे उत्पत्तो इत्यमरटोका ।कारवी कृष्णजीरके ।दोप्ये मधुरात्वपत्र्योः ।करोति कारयो ।कैरवभैरवेति साधुः ।गौरादित्वाडोः ॥ ६८९ ॥
2.689 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
दीप्योऽजमोदा ।मधुरा शतपुष्पा ।त्वक्पत्री ओषधिः ।कितवः कनकाहये मत्ते च वंचके चापि ।कित् निवासे इत्यस्य किति कुडीति ।कित्यवे कितवः किं तवास्ति वा ।पृषोदरादित्वात् ।कनकाह्रयो घत्तरः ।मत्ते वञ्चके च वाच्यलिङ्गः तयोर्यथा-दृष्टः स्वप्ने कितत्र रमयन्कामपि त्वं मयेति ।द्यूत कारेऽपि मंखः ।यथा हि-वंचितास्मि कितवेति कलं वदन्ती ।केशवः केशसंयुने ।पुन्नागे वासुदेवे च ।प्रशस्ता केशा वालाः शिफा वा अस्य सन्त्ति केशवः ।केशादिति कः ।केशसंयुते वाच्य लिङ्गः ।तत्र वासुदेवे च यथा-केशवोऽपि न कृष्णो यः ॥ ६९० ॥
2.690 · p. 60
metre not recognised
पुन्नागोइ… तृतीयः काण्डः(२८५) पुन्नागे वासुदेवे च कैतवं द्यूतदम्भयोः ।करवः कितवे शत्रौ कैरवं सितपङ्कजे ॥ ६९१ ॥
2.691 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कैरवी तु चन्द्रिकायां गन्धर्वस्तु नभश्चरे ।पुस्कोकिले गायने च मृगभेदे तुरङ्गमें ॥ ६९२ ॥
2.692 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 तु (wrong syllable)
अन्तरा भवदेहे च गालवो मुनिलोध्योः ।गाण्डीवगाण्डिवो चापमात्र पार्थधनुष्यपि ॥ ६९३ ॥
2.693 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
वृक्षः ।कैतवं छूतदम्भयोः ।कितवस्य भावः कर्म वा कैतवम् ।युवादि स्वादण् ।योर्यथा-कैसवेन कुरुभिर्विजिता भूः ।करवः कितने शत्रौ ।करोति कैरवः ।कैरवभैरवेति (इ. ५१९) साधुः ।कितवः शठः ।शत्रुररिः ।तयो यथा-खपि भास्वत्युदिते सर्वतेजोभिभाविनि ।उन्मीलति धरानाथ किं कैरवकुलं कचित् ।कैरवं सितपङ्कजे ।कैरवो हंसस्तस्येदं कैरवः ।यथा अर्द्धमुन्मिपति कैरवाकरे साधुपंकजवने निमीलति ॥ ६९१ ॥
2.691 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
कैरवी तु चन्द्रिकायाम् ।कैरवं देवताऽस्याः कैरवी ।यथा--कैरवी भैरवीभूता वियोगे हरिणीदृशः ।गन्धर्वस्तु नभश्चरे ।पुस्कोकिले गायने च मृगभेदे तुरङ्गमे ।अन्तरा भवदेहे च ।गन्धयतेऽईयते गन्धर्वः ।गन्धेरान्त (उ.५०८) इति ।नभश्चरे यथा--अस्माभिर्यदनुष्ठेयं गन्धर्वैस्तदनुष्ठितम् ।पुस्कोकिले गायने च यथा-सहकारवनस्यांतश्चान्यों गन्धबेंगीतयः ।मृगभेदे तुरङ्गमे च यथा-गन्धर्वैः सर्वतो व्याहां महिषोपरिवारिणीम् ।राजधानीमिव निजां वनभूमिममन्यत ॥ ६९२ ॥
2.692 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अन्तरा मरणजन्मनोर्मध्ये यो देहो यातनाशरीरं सोऽन्तराभवदेहः ।यदाहुः-अन्तराभवदेहादि नेष्यते विन्ध्यवासिना ।तत्र यथा-गन्धर्वदेहेन दिवं जगाम ।गालयो मुनिलोध्रयोः ।गलति गालवः ।कैरवभैरवेति साधुः ।मुनिर्मुनिविशेषः ।लोध्रा वृक्षविशेषः ।गाण्डीव गाण्डित्रौ चापमात्रे पार्थधनुष्यापि ।गाण्डो माण्डिश्च पर्व विद्यतेऽस्य गाण्डीवः ।गाण्डिवः मण्यादित्वादः ।पुस्लोबो ।चापमात्रे यथा-गाण्डीव दण्डेन विखण्डिता श्वो भूपाळमौलियुधि कुन्तलेशः ।पार्थधनुषि यथा-राज(२८६) अनेकार्थसंग्रहः सटीक द्वितीयो विभागःताण्डवं तृणभिन्नाटय भेदयोः त्रिदिवन्तु खे ।स्वर्गे च त्रिदिवा नद्यां द्विजिह्वः खलसर्पयोः ॥ ६९४ ॥
2.694 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
निवः स्यादविश्वासेऽवलापे निकतावपि ।निष्पावः पवने शूर्पपवने निर्विकल्पके ॥ ६९५ ॥
2.695 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
बल्ले कडङ्गरे शिम्ब्यां प्रभवो जन्मकारणे ।आद्योपलब्धये स्थानेऽपाम्ले मुनिभिद्यपि ॥ ६९६ ॥
2.696 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
न्यानां शितशरशतैर्यत्रगाण्डीवधन्वा धारापातैस्वमिव कमलान्यल्पवर्षन् मुखानि ।गाण्डिवशब्दो द्वयोर्यथा--गाण्डिवेन हि रिपून् कुरु पितान् कुर्वता र्जुन यशस्त्वयार्जितम् ॥ ६९३ ॥
2.693 · p. 60
metre not recognised
ताण्डवं तृणभिन्नाट्यभेदयो ।तण्डोरिदं तण्डुना प्रोक्तं वा ताण्डवम् ।पुंक्लीवः ।नाट्यभेदे यथा-चण्डीशः पातु वो यस्य ताण्डवे क्षितिमण्डलम् ।त्रिदिवन्तु खे स्वर्गे च ।तृतीयं दिवं त्रिदिवम् ।मयुख्यसकादित्वात् ।स्वर्गे पुंक्लोषः ।योर्यथा-श्रियो वासां भोजे त्रिदिवसरिदभ्मोजकुहरे हरे भीषने मधुमधुकरो यः किल पपौ ।त्रिदिवा नद्याम् ।त्रिषु दीव्यति त्रिदिवा ।यथा पिबत्वं देव यदि वा त्रिदिवाम्बु दिवानिशम् ।द्विजिह्वः खलसर्पयोः ।द्वे जिह्वे वचने रसने वाऽस्य द्विबिह्वः ।द्वयोर्यथा वाग्विषस्य द्विजिह्वस्य विश्वासं कोऽधिगच्छति ॥ ६९४ ॥
2.694 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
निहवः स्या दविश्वासेऽपलापे निकृतावपि ।निहवनं निवः ।अविश्वासोऽप्रत्ययः, ।निकृतिः शाठवं तयोर्यथा-को मे निरपराधस्य सखे निहत एषते ।अपलापे यथा-तेन माधवमालत्योः दार्यः स्वमतिनिह्नवः ।निष्पावः पवने शूर्पपवने निर्विकल्पके ।वल्ले कडङ्गरे शिम्ब्याम् ।निष्पवनं निष्प्यते वा निष्पावः ।निरमेः पूल्व (५.३.२१) इति धञ् ।षट्स्वर्थेषु ।पवनम् सामान्यपवनम्, ।शूर्पण पवनम् शूर्पपवनम् ।निर्विकल्पके कृतनिश्चये वाच्यलिङ्गः ॥ ६९५ ॥
2.695 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वल्लो धान्य मेदः ।कडङ्गरो बुसम् ।शिम्बी बीजकोशी ।सर्वेषु यथा-निष्पाव निष्पावकृतः कृषीवलान् ।प्रभवो जन्मकारणे ।आधोपलब्धये स्थानेऽपां मूले मुनिभिद्यपि ।प्रभवनं प्रभवत्यस्मात् ।प्रभवति वा प्रभवः ।चतुःषतृतीयः काण्डः(२८७) प्रसवः पुष्पफलयोरपत्ये गर्भमोचने ।उत्पादे च प्रसेवस्तु वीणास्यूतयोहतौ ॥ ६९७ ॥
2.697 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
प्रभावस्तेजसि शक्तौ पल्लवः किसले बले ।विटपे विस्तरेऽलक्तरागे शृङ्गारपिङ्गयोः ॥ ६९८ ॥
2.698 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 सि (wrong syllable)
र्थेषु ।जन्मकारणं पित्रादि ।तत्र यथा-क सूर्यप्रभवो वंशः क चाल्पविषयामतिः ।माया प्रथमा ।उपलब्धिर्दशेनम् ।गंगादीनां तदर्थ स्थानम् हिमवदादिः ।तत्र यथा-सुरापगायाः प्रभवो हिमाचलः ।अपां मूळे यथा- प्रभवन्ति प्रभवे नद्यः संकीर्णाः पृथवः पुरः ।मुनिभेदे यथा- शिष्यो जम्बुमहामुनेः प्रभव इत्यासीत् ।सम्वत्सरभेदेऽपि ।यथा- प्रभवे यज्ञकर्मणि ॥ ६९६ ॥
2.696 · p. 60
metre not recognised
प्रसवः पुष्पफलयोरपत्ये गर्भमोचने ।उत्पादे च ।प्रसूयते प्रसवनं वा प्रसवः ।पंचस्वर्थेषु ।पुष्पे यथा-- गणा न मेरुप्रसवावतंसाः ।फले यथा- माकन्द पुष्पप्रसवैविहस्ताम् ।अपत्ये यथा- दुस्त्यजः प्रसवस्नेहः पशूनामपि पश्यत ।गर्भमोचने यथा- न हि बन्ध्या विजानाति गुर्वी प्रसववेदनाम् ।उत्पादे यथा नातः क्रमेण मदनप्रसवः कृशाशयाः ।प्रसेवस्तू वीणांगस्यतयोइतौ ।प्रसीव्यते प्रसेवः ।वीणांगं ककुभाह्य दण्डाघः शब्दगाम्भीर्यार्थ दारुमयं भाण्डम् ।यद्भस्त्रयाच्छाद्यते ।तत्र पथा- प्रसवमूले स बबन्ध तन्त्रीम् ।स्यूतो वस्त्रा धावपनम् ।दृतिरालश्चर्ममयी ।तयोर्यथा- प्रसेवसंस्थापितदेववस्त्रैः ॥ ६९७ ॥
2.697 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रभावस्तेजसि शक्तो ।प्रभवत्यनेन प्रभावः ।बाहुलका पञ् ।तेजसि प्रतापे यथा- यत्पुनः स्तीर्यतेऽम्भोधिः प्रभावप्राभवो हि सः ।शक्तिः सामथ्र्यम् ।तत्र यथा- अचिन्त्यो हि मणिमन्त्रौषधीनां प्रभावः ।पल्लवः किसले वले ।विटपे विस्तरेऽलक्तरागे शंगारपिङ्गयोः ।पल्लति पल्लवः ।वडिवटी (उ. ९१५) त्यवः ।सप्तस्वर्थेषु ।किसले पुलोबः ।तत्र यथा- तेनामरवधूइस्तसदयालून पल्लवाः ।वलं स्थाम ।विटपे शाखायां यथा- सहस्रशो मंजरिताश्च पल्लवाः ।कला च पुंस्कोकिलवाचि वत्तते ।विस्तारे यथा- वाचः पल्लविता इव ।अल करागे शृंगारे षिड्गे च यथा- पल्लवः कामिवल्लभः ।पत्र मात्र वस्त्रैकदेशे रहसि च मंखः ।पत्रमात्रे यथा- तन्वोमेकनलाईपल्लवतया ।वस्त्रैकदेशे(२८८) अनेकाथसंग्रहः सटीक : द्वितीयो विभागःपश्चत्वं भावे पंचानां प्राणानामत्ययेऽपि च ।पार्थिवो नृपतौ भूमिविकारे पार्थिवी तुका ॥ ६९९ ॥
2.699 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one versenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 वे (wrong syllable)
पुङ्गवो गवि भैषज्ये प्रधाने चोत्तरस्थितः ।फेरवो राक्षसे फेरौ बान्धवो बन्धुमित्रयोः ॥ ७०० ॥
2.700 · p. 60
अनुष्टुप्
भार्गवः परशुरामे सुधन्विनि मतंगजे ।दैत्यगुरौ भार्गवी तु कृष्णदूर्वोमयोः श्रियाम् ॥ ७०१ ॥
2.701 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 शु (wrong syllable); pāda 3, syllable 3 गु (wrong syllable)
यथा- रोषादधानाऽभिनिहितककोणकमनीयेन पृष्ठतः ।कक्षानिक्षिप्तपल्लवेन ।रहसि यथा- नीलीभवन्नूतनशाहलेषु ध्यायन्ति धन्या नवपल्लवेषु ॥ ६९८ ॥
2.698 · p. 60
metre not recognised
पंचत्वं भावे पंचानां प्राणानामत्ययेऽपि च ।पंचानां भावः पञ्चत्वम् ।देहस्य महाभूतारब्धत्वेन मरणेऽपि ।प्रत्येक स्वांशसंक्रमात् पंचभावः ।द्वयोर्यथा एकोऽपि प्राप पंचत्वम् ।पार्थिवो नृपतौ भूमिविकारे ।पृथिव्या ईशः पार्थिवः ।पृथिवी सर्वभूमेरीशज्ञातयोश्चान (६.४.१५६) ।पृथिव्या अयं पृथिव्यां भव इति वा ।पृथिव्याजाञ् (६.१.१८) ।नृपतौ यथा-बालोऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति पार्थिवः ।भूमिविकारे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा पर्वताः पार्थिवाः खल ।पार्थिवी तुका ।तुका वंशरोचना ॥ ६९९ ॥
2.699 · p. 60
metre not recognised
पुङ्गवो गवि भैषज्ये प्रधाने चोत्तरस्थितः ।पुमांश्चासौ गौश्च पुंगवः ।गोस्तत्पुरुषात् इत्यह समासान्तः ।गवि यथा- स्वेदोद्गमः प्रादुरभूदुमायाः स्विन्नानुलिपुंगवकेतु रासीत् ।भैषज्यमोषधम् ।उत्तरपदस्थितः प्रधाने यथा- स एष भृगुपुंगवो गिरिशवालशिष्यो मुनिः ।फेरवो राक्षसे फेरौ ।फे इति स्खोऽस्य फेरवः ।द्वयोर्यथा-- श्मशाने रजनी निन्ये भैरवो फेरवारवैः ।बान्धवो बन्धुमित्रयोः ।बन्धुरेव बान्धवः ।प्रज्ञादित्वादण् ।बन्धौ यथा- ये यान्त्यभ्युदये प्रीतिं नोग्यन्ति व्यसनेषु च ।ते बान्धवास्ते मुहृदो लोकः ।स्वार्थपरो परः ।मित्र यथा-मिथ्यावादिनि ति बान्धवजनस्याज्ञातपोडागमे ॥ ७०० ॥
2.700 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
भार्गवः परशुरामे सुधन्विनि मतंगजे दैत्यगुरौ ।भृगोरपत्यं भार्गवः भूगोतृतीयः काण्डः(१८९) भैरवो भीषणे रुद्रे रागभेदेऽय माधवः ।विष्णौ वसन्ते वैशाखे माधवी मधुशर्करा ॥ ७०२ ॥
2.702 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वासन्ती कुट्टनी हाला राघवोऽन्धेर्मषान्तरे ।रघुजेऽष्यथ राजीवो मीनसारङ्गभेदयोः ॥ ७०३ ॥
2.703 · p. 60
अनुष्टुप्
रयं वा ।परशुरामे यथा- भार्गवस्य सुकृतोऽपि सोऽभवत् स्वर्गमार्गपरिघो दुर त्ययः ।सुधन्विनि-सुधनुर्धरे वाच्यलिङ्गः ।मतङ्गनो गजः ।दैत्यगुरौ शुक्रे यथा अवतेस्तुर्नयननन्दनौ नभः शशिभार्गवावुदयपर्वतादिव ।भार्गवी तु कृष्णों मयोः श्रियाम् ।त्रिष्वपि यथा-सा भार्गवो स्वर्गसदां सदा ॥ ७.१ ॥
2.2499 · p. 60
रथोद्धताmetre not read in every line
भैरवो भीषणे रुद्रे रागभेदे ।बिभ्यत्यस्मात् भैरवः ।कैरवभैरवेति साधुः ।भोषणे चाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-स्वः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसी कन्दरः ।रुद्रे यथा पायास वो भैरवः ।रागमेदे यथा- श्रीरागोऽथ वसन्तश्च भैरवः पञ्चमस्तथा ।अथ माधवः ।विष्णो वसन्ते वैशाखे ।मा लक्ष्मीस्तस्या धवो माधवः मधु रेव वा ।प्रज्ञादित्वादण् ।विष्णौ यथा-परिणतिमिति रात्रेगिधा माधवाय ।वसन्ते यथा-परलोक विधौ च माधवस्मरमुद्दिश्य विलोलपल्लवाः ।वैशाखे यथा-- रेजतुर्गतिवशप्रवत्तिनो भास्करस्य मधुमाधवाविव ।माधवी मधुशर्करा ।चासन्ती कुट्टनी हाला ।मधुनो विकारो माधवी ।मधौ चैत्रे पुष्यति वा मधुनि भवा वा ।मधुशर्करा शर्कराभेदः ॥ ७०२ ॥
2.702 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
वासन्त्यां यथा-प्रत्यासन्नः कुरबक घृतेर्माधवीमण्डपस्य ।कुहनी शम्भली ।हाला सुरा ।तयोर्यथा-माधवी माधवी. प्रिया ।राघवोऽन्धेषान्तरे ।रघुजेऽपि ।रावृट् सामर्थे ।राघते राघवः ।कैरवभैरवेति साधुः (उ. ५१९) ।रघोरपत्यमिति वा ।अन्धेः समुद्रस्य अषान्तरं मत्स्यभेदः ।रघुजे यथा-त्रपां क्षणमुपेक्ष्य हे नयत राघवं लाघवं पुरन्दर पराक्रमग्लफ्नचञ्चावाहवः (चञ्चवो वाहवः) ।अथ राजीवो मीनसार भेदयोः ।राज्यो रेखाः सन्त्यस्य राजीवः ।मण्यादित्वादः (उ०५१६) ।मानो मत्स्यः सारङ्गो मृगस्तयोर्भेदे यथा-राजीव राजीवित(ते)ते वनांते ॥ ७०३ ॥
2.703 · p. 60
metre not recognised
(२९०) अनेकार्थसंग्रहः सटीक : द्वितीयो विभागःराजीवमब्जे रौरवो भीषणे नरकान्तरे ।वल्लवः स्यात्सूपकारे गोदोग्धरि वृकोदरे ॥ ७०४ ॥
2.704 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 रौ (wrong syllable)
वडवाऽश्विन्या स्त्रीभेदे कुम्भदास्यां द्विजस्त्रियाम् ।वाडवं करणे स्त्रीणां वाडवौधे रसातले ॥ ७०५ ॥
2.705 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 न्या (wrong syllable)
वाडवो विप्र और्वे च विद्रवो धीः पलायनम् ।विभावः स्यात्परिचये रत्यादीनां च कारणे ॥ ७०६ ॥
2.706 · p. 60
अनुष्टुप्
राजीवमब्जे ।यथा-- प्राचीमंकुरयन्ति किञ्चन रुचो राजीवजीवातव ।रौरवो भीषणे नरकान्तरे ।रौ इति रवोऽस्य रौरवः, रोरवीति रोरवस्तस्या यमिति वा ।भीषणे वायलिङ्गः ।तत्र यथा-कौरवा रोरवा येषां तेऽपि किं वीरकुञ्जराः ।नरकान्तरे यथा-स याति नरके घोरे रोरवे पन्यते ध्रुवम् ।वल्लवः स्यात्सूपकारे गोदोग्धरि वृकोदरे ।बल्लते सम्वृणोति वल्लवः ।वडिवटीत्यवः (उ. ५१५) ।सूपकारे यथा- वल्लवैवल्लपाकोऽपि कृतः स्यान्नृपवल्लभः ।गोदोग्धरि यथा--कलशिमुदधिगुवौं वल्लवा लोडयन्तः ।वृको दरोऽपि विराटगृहे सूपकारत्वात् वलयः ॥ ७०४ ॥
2.704 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वडवाऽश्वायां स्त्रीभेदे कुम्भदास्यां द्विजस्त्रियाम् ।वड भाग्रहणे सौत्रः ।वडति वडवा ।वडिव टोत्यवः (उ.५१५) ।चतुर्वर्थेषु ।अश्वायां कुम्भदास्यां च यथा--पूर्णगर्भेव वडवा वडवा वत् (बत) सीदति ।समग्रमामणी गेहविहितोदकपूरणा ।स्त्रीभेदे यथा नायिका त्रिधा मृगी वडवा हस्तिनी च ।द्विजस्त्रियां यथा-वेदेषु वडवा जडा ।वाडवं करणे स्त्रीणां वाडवोधे रसातले ।वडवाया इदं वाडवम् ।वडवानां समूहो वा ।षष्ट्या समूहे इत्यण् ।६ ।२ ॥ ९ ॥स्त्रीणां करणं वात्सा यनप्रसिद्धम् ।वाडवौधे यथा-भृशमकृशकशाभिर्वाडवं ताडयन्ति ।रसातलं पातालं ।तत्र 'क्लीनः ॥ ७०५ ॥
2.705 · p. 60
metre not recognised
वास्वो विप्र औवे च ।वडवा अश्विनी ब्राह्मणी वा तदपत्यं वाडवः ।शिवाधण् ।द्वयोर्यथा-तृस्ति न याति मन्ये श्राद्धशतेनाप्यग्निमुखो विप्रः ।जलमपि वाडवमुखगं भस्मीभवतीति नो चित्रम् ।विद्रवो धीः पलायनम् ।विद्रवत्यनेन विद्रवणं वा विद्रवः ।धीर्बुद्धिः ।तत्रतृतीयः काण्डः(२९१) विभवो धननिवृत्योः शात्रवं भत्रुसंचये ।शत्रुत्वे च शात्रवः सम्भवः कारणे जनौ ॥ ७०७ ॥
2.707 · p. 60
metre not recognised
आधेयस्याधारानतिरिक्तत्वे च जिनेऽपि च ।सचिवः सहायेऽमात्ये सुषवी कृष्णजीरके ॥ ७०८ ॥
2.708 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 रा (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 हा (wrong syllable)
यथा- अयो द्रवति विद्रवात् ।पलायने यथा-वत्कीर्तनं द्रुतमुपद्रवविद्रवाय ।विभावः स्यात्यरिचये रत्यादीनां च कारणे ।विभावनं विभावः ।वागा धभिनयसहिताः ।स्थायिन्यभिचारिलक्षणाश्चित्तवृत्तयो विभाव्यन्ते ज्ञायन्तेऽ नेन वा ।परिचये यथा-विभावेन विभूनां हि वैभवं स्यान्न संशयः ।रत्यादेः कारणे यथा-बहवोऽर्था विभाव्यन्ते वागंगाभिनयाश्रयाः ।अनेन यस्मात्तेन विभाव इति संज्ञितः ॥ ७०६ ॥
2.706 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विभवो धननिर्वृत्त्योः ।विभवत्यनेन विगमो भवस्य अत्रेति विभवः ।निर्वृतिनिर्वाणम् ।द्वयोर्यथा-प्रभाते पादयोः स्पृष्टा प्रभाते शिरसा प्रभो ।विभवं वितनोत्याशु विभवं च पदं नृणाम् ।शात्रवं शत्रुसंचये ।शत्रुत्वे च ।शत्रणां समूहः शात्रवम् ।षष्ठ्या समूह इत्यण् ।शत्रोर्भाव इति वा ।युवादेरण ७११६७) द्वयोयथा- वितनोति न संग्रामे शात्रवं यस्य शात्रवम् ।शात्रवः शत्रौ ।शत्रुत्वे च शात्रवः ।प्रज्ञादित्वादण १७ ।२ ।१६५१ यथा-सैन्यं विजिम्यो युधि शात्रवाणाम् ।सम्भवः कारणे जनौ ।माधेयस्या धारानतिरिक्तत्वे च जिनेऽपि च ।सम्भवत्यस्मात् सम्भूतिर्वा सम्भवः सम्भवनमिति वा ।चतुर्वर्थेषु ।कारणं हेतुः ।जनिरुत्पत्तिः ।जिनस्तृतीयस्तो र्थकरः ।तेषु यथा-दिश्यादः सम्भवः सौख्यं निरस्तभवसम्भवः ॥ ७०७ ॥
2.707 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
भाधेयस्य वस्तुन आधारात् मनतिरिक्तत्वमनाधिक्यम् ।बथा-सम्भवति द्रोणः स्थाल्याम् ।तत्र यथा-अस्मिन् क्षत्रियवंशजेन महतो वोर्यस्य नो सम्भवः ।उप पत्तावपि मंखः ।तत्र यथा-तेजस्तिमिरयो स्ति सहावस्थानसम्भवः ।समयेऽपि ।सचिवः सहायेऽमात्ये ।सचते सचिवः ।पलिसचेग्विः (३.५२२) सहाये यथा-धत्ते वक्षः कुचसचिवतामद्वितीयन्तु वक्त्रम् ।अमात्ये यथा-तेन धूर्जगतो१, शत्रौ पाण्डवो रसमावयोः ।सम्भवो जनने हेतौ मेलके चारजन्मनि ।___ (२९२) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः : द्वितीयो वभागःजीरके कारवेल्ले च सैन्धवः सिन्धुदेवजे ।सिन्धुस्थे स्यादथादर्शष्टीकायां प्रतिपुस्तके ॥ ७०९ ॥
2.709 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
दर्पणे चाप्यथोड्डीशश्चण्डीशे शास्त्रभिधपि ।उपांशु पभेदे स्यादुपांशु विजनेऽव्ययम् ॥ ७१० ॥
2.710 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 भि (wrong syllable)
कर्कशो निर्दये क्रूरे कम्पिल्यककृपाणयोः ।इक्षौ साहसिके कासमर्द के पुरुषे दृढे ॥ ७११ ॥
2.711 · p. 60
अनुष्टुप्
गुर्वी सचिवेषु निचिक्षिपे ।मुषवी कृष्णजीरके ।जीरके कारवेल्ले च ।सुष्टु सुनोति अचि गौरादित्वात् ड्यां सुषवी बोण्यप्यौषधानि ॥ ७०८ ॥
2.708 · p. 60
metre not recognised
सैन्धवः सिन्धुदेशजे ।सिंधुस्थे स्यात् ।सिंधुषु भवः सैन्धवः ।सिन्धुदेशजे वाध्य लिङ्गः ।सिन्धुस्थं लवणभेदः ।तत्र 'क्लीबः ।सिन्धुदेशजे यथा-तं सैन्धवं क्षितधवः सहसाधिरूढः ।सिन्धूस्थे यथा- विडसौवर्चसैन्धवहिंग्वजमोदायवक्षारम् ।अथा दर्शष्टीकायां प्रतिपुस्तके ।दर्पणेचापि ।आसमन्ताद्दृश्यतेऽस्मिन् आदर्शः टोका निरन्तख्याख्या ।तत्र प्रतिपुस्तके यथा-आदर्शदर्शितदिशा न शठा लिखन्ति ॥ ७०९ ॥
2.709 · p. 60
metre not recognised
दर्पणे यथा-निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ।अथोड्डी शश्चण्डीशे शास्त्रभिद्यपि ।उदिश्यते उड्डोशः ।पृषोदरादित्वात् ।चण्डीशे यथा-उडोशः पातु वरचण्डो सनाथैः प्रमथैर्वृतः ।(उड्डोशः पातु वरचण्डी समाधैः प्रथमैर्वृतः ।) शास्त्रभेदे यथा-उड्डीशं यो न जानाति म रुष्टः किं करिष्यति ।उपांशु पभेदे स्यात् ।उपाश्रुते उपांशुः ।अशेरानोन्तश्चेत्युः पुंसि ।जापभेदः किंचित् स्फुरदोष्टो जापः ।यथा-जाप्यन्तु त्रिविधं प्रोक्तं वाचिकोपांशुमानसम् ।उपांशु विजनेऽव्ययम् (ये) ।विजने एकान्ते ।वर्तमान उपांशुशब्दोऽव्ययम् तत्र यथा--परिचेतुमुपांशुधारणम् कुशपूतं प्रवयास्तु विष्टरम् ।पूर्वाचार्यानुरोधेन उपांशुशब्दस्यानेकार्थत्वं दर्शितम् ॥ ७१० ॥
2.710 · p. 60
metre not recognised
कर्कशो निर्दये क्रूरे कम्पिल्यककृपाणयोः ।इक्षौ साहसिके कासमर्द के परुषे दृढे ।ककों ऽस्त्यस्य कर्कशः ।लोमादित्वात् शः कर्क श्यति वा ।नवस्वर्थेषु ।कम्पि ल्यके कृपाणे इक्षो कासमदके च पुंसि ।परुषे गुणे पुंक्लीवः ।तदति शेषेषु१. सुग्रीवो वानराधिपे चारुग्रीवे सैन्धवः ।तृतीया काण्डः(२९३) कपिशो सिल्हकश्यावौ कपिशा माधवी सुरा ।कीनाशः क्षुद्रयमयोः कर्षकोपांशुधातिनोः ॥ ७१२ ॥
2.712 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कुलिशो मत्स्यभित्पन्योः गिरिशो वापतौ हरे ।अद्रिराजेऽथ तुङ्गीशः शशाङ्के शशिशेखरे ॥ ७१३ ॥
2.713 · p. 60
अनुष्टुप्
वायलिङ्गः ।निर्दयो निष्कृपः ।करः क्षुद्रः ।कम्पिल्यकं रागद्रव्यभेदः ।कृपाणः स्वनः ।इक्षुः पुण्ड्रः ।साहसिकोऽविमृश्यकर्ता ।कासमर्दक औषधम् ।परुषो दुःस्पर्शः ।दृढो बली स्थूलो वा ।निर्दये करे साहसिके परुषे दृढे च यथा-- समराय निकामकर्कशं क्षणमाकृष्टमुपैति यस्य च ।धनुषा सममाशु विद्विषां कुल माशंकितअंगमानतिम् ॥ ७११ ॥
2.711 · p. 60
वियोगिनीmetre not read in every line
कपिशौ सिल्हकश्यावौ ।कपिर्वर्णोऽस्त्यस्य कपिशम् ।लोमादित्वात् शः ।सिल्हको गन्धद्रव्यम् ।श्यावे वर्णविशेषे पुंसि ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-चकाशे शालिकिंशारु कपिशा शामुखा शरत् ।कपिशा माधवी सुरा ।माधवी वासन्ती ।सुरा हाला ।द्वयोर्यथा-व्याकोश कोशकपिशां मधुपाः पिबन्ति ।माधव्यां कपिशीत्यन्ये ।कीनाशः क्षुद्रयमयोः ।कर्षकोपांशुधातिनोः ।कनति कनाशः ।कनेरीश्चात (उ. ५३४) इत्याशः ।कोनं आममांसं अश्नाति वा ।यमे पुंसि ।अन्यत्र वाच्यलिङ्गः ।राक्षसेऽपि ।क्षुद्रः कृपणो लुब्धः कृतनो वा ।यदाह-लुब्धः कीनाशः स्यात् कीनाशोऽम्युच्यते कृतघ्नश्चयोऽश्नाति वाममांसं स कीनाशो यमश्चैव कीनाशस्तद्वतः क्षुद्र इति च ।क्षुद्रे कर्षे च यथा-न क्षिपन्ति फलं क्षिप्रं कीनाशाः खलधाम सुक्षणात्तण बुसमायक्षोदो यत्र न जायते ।यो यथा--नदेन मुलंधितशासन विधेर्विधेहि कीनाशनिकेतनातिथिम् ।उपांशुधाती पररहस्यभेदी ।छलघातुको वा ( छलघातको वा ) ॥ ७१२ ॥
2.712 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line