All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (20/30)
नोक्षिता जीवीतेशवसति जगाम सा ।रुधिरो धरणीमुते ।धरणीसुते मङ्गले यथा-- कर्मोद्युत्को दशमे शूगेऽधृभ्यः प्रधानजनसेवी ।सुतसौख्ययुतो रुधिरे प्रतापबहुलः पुमान्भवति ।वल्ल कुंजमंजर्योः ।क्षेत्रेऽनम्भसि शदछे ।वल्लते वल्लरम् ।जठरककरेति साधुः ।पञ्चस्वर्थेषु ।मंजयों स्त्रीपुंस इति लिंगविदः ।कुंजः कुडङ्गः ।अनम्भा निर्जलः प्रदेशः ।शादलं हरितम् ।तयोर्वा च्यलिङ्गः ।सर्वेषु यथा – वल्लरे वल्लवा वल्लवल्लरोवल्ललोलुषाः ॥ ५९१ ॥
2.591 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वल्लूरं तु वनक्षेत्रे वाहनोषग्योरपि ।शुष्कमांसे कोलमांसे ।वल्लते बल्लूग्म् मीमसोत्यूरः ।पंचस्वर्थेषु शुष्कमांसे कोलमांसे च त्रिलिङ्गः ।वने अरण्ये क्षेत्रं वनक्षेत्रम् ।वाहनं यानविशेषः ।ऊपरं क्षारक्षेत्रम् ।शुष्कमा कोलमांसे च यथा- वल्हरवल्लो जगलेच्छ भल्लैः ।वरत्रा वर्तिकक्षयोः ।वृणोति वरत्रा ।वृगनक्षीत्यत्रः ।वरं त्रायते वा ।वतिरिव वतिः ।रज्जुरित्यर्थः ।तत्र यथा- वितत पृथु वरत्रा तुल्यरूपैर्मयूखैः ।कक्षा हस्तिमध्यवर्त्तिनो चर्मरम्जुः ।तत्र यथा-वरत्रामालम्ब्य द्विरदवरमारोहति नृपः ॥ ५९२ ॥
2.592 · p. 60
metre not recognised
वागरो वारके शाणे निरे वाडवे वृके ।मुमुक्षौ पंडि ते चापि परित्यक्तमयेऽपि च ।वंचति घागरः ।जठरकारेति साधुः ।वाचमियति वा ।लिहायचि ।अष्टस्वर्थेषु ।वारकः कलश:(भः)शागो निकषः निर्नरी रवितुरगः ।वाडव ऊर्वः(और्वः) ।वृको मृगमेदः ।मुमुक्षुपण्डितपरित्यकमयेषु वाध्यलिङ्गः ॥ ५९३ ॥
2.593 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वासरो राग भेदेऽहि ।वासयति वासरः ।ऋछिचटीत्यरः ।अहि पुंक्लीवः ।तत्र यथा नवकनकपिशवं वासराणां विधातुं कलिकुलिशपाणे ति भासां बितानम् ।१. मु. वशिरं किणिही सिन्धुलवणे कुम्भकेषु च ।वागरो ।(२४९)तृतीयः काण्ड वामुरा वासिता राज्यो वि विष्टर आसने ।पादपे कुशमुष्टौ च विस्तारो स्तम्बविस्तृती ॥ ५९५ ॥
2.595 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विदरो नागरे धीरे धृतराष्ट्रानुजेऽपि च ।विकारो विकृतौ रागे विहारस्तु जिनालये ॥ ५९६ ॥
2.596 · p. 60
अनुष्टुप्
लीलायां भ्रमणे स्कन्धे विदारो युधिदारूणे ।विदारी रोगभेदे स्याच्छालपणींक्षगन्धयोः ॥ ५९७ ॥
2.597 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 7 रू (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 प (wrong syllable)
वार्दरं कृमिजे जले ।काकचिच्याश्च बीजे वाग्दक्षिणावर्सशंखयोः ।वारयति वादरम् ।जठरेत्यरे साधुः ।वारिदोर्यते वा पश्चस्वथेषु ।कृमिजमगुरु काकचिंचो गुंजा तस्यबीजे, वाग्. वचनम् ।दक्षिणावर्तशंस्वः शंखमेदः ॥ ५९४ ॥
2.594 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वासुरा वासिता राज्योर्मुवि ।वासण उपसेवायाम् ।वास्यते वासुरा ।वास्य सीत्युरः ।वासिता ली ।विष्टर आसने पादपे कुशमुष्टौ च ।विस्तृणाति, विस्तीर्यते वा विष्टरः ।वस्त्रे इति षत्वं ।आसने कुशमुष्टौ च पुंक्लीवः ।मासने यथा- महामहानील शिलारुचः पुरो निषेदिवान् कंसकृषः स विष्टरे ।पादपे कुशमुष्टौ च यथा- तापता विष्टरप्रियाः ।विस्तारौ स्तम्बविस्तृती ।विसूरणं विस्तारः ।शब्देप्रथने (५-३.६९) इति पञ् ।स्तम्बे यथा-आविस्तारो त्तरुषु विगता शंकमके विशन्ति ।विस्तृतौ यथा- विस्ताररुद्धवसुघोविचलं चचाल लक्ष्मी दधत्प्रतिगिरेरलधुर्वलौघः ॥ ५९५ ॥
2.595 · p. 60
वंशस्थम्two metres in one verse
विदुरो नागरे धीरे धृतराष्टानु जेऽपि च ।वेत्तीत्येवंशीलो विदुरः ।वेत्तिच्छिदभिदः किदिति ।घुरः ।नागर धीरयोर्वाच्यलिङ्गः ।नागरो नगरवासी ।धीरो विद्वान् ।तत्र यथा-वेदान्तविदुराः केऽपि केऽपि नैयायिकोत्तमाः ।धूतराष्ट्रानुजः कौरवमन्त्री ।तत्र यथा-श्रुत्वा विदुरवाक्यानि ।विकारोविकृतौ रागे ।विकरणं विकारः ।द्वयोर्यथा-विकारः कोप्यन्त डयति च तापं च कुरुते ।विहारस्तु जिनालये ।लीलायां भ्रमणे स्कन्धे ।विहरत्यस्मिन् मनेन विहरणं वा विहारः ! जिनालयभ्रमणयोः पुंलकीबः ।जिनालये यथा- अधरो वीतरागस्ते काषायेते विलोचने ।विहारः कण्ठदेशस्ते दूति प्रबजितासि किम् ।लीलायां भ्रमणे यथा-सस्मार वारणपतिः परिमीलिताक्षमिच्छाविहारवनवासमहोत्सवानाम् ।स्कन्धोऽशः समूहो वा ।(२५०) _ अनेकार्थसंग्रहः सटीक :: द्वितीया विभाग,विधुरं स्यात्प्रविश्लेषे विकले विधुरा पुनः ।रसालायां विसरस्तु समूहे प्रसरेऽप च ॥ ५९८ ॥
2.598 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 स (wrong syllable)
शर्वरो म्लेच्छभेदेऽप्सु हरेऽथ शम्बरं जले ।चित्र बौद्धव्रतभेदे शम्बरो दानवान्तरे ॥ ५९९ ॥
2.599 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 थ (wrong syllable); pāda 3, syllable 6 त (wrong syllable)
मत्स्यैण गिरिभेदेषु शम्बरी पुनरौषधौ ।शर्करा खण्डविकृतौ कर्परांशेरुगन्तरे ॥ ६०० ॥
2.600 · p. 60
अनुष्टुप्
विदारो युधि दारुणे ।विदीयतेऽत्र विदारणम्बा विदारः ।विदारी रोगभेदे स्थाच्छालपर्णीक्षुगन्धयोः ।विदारयति विदारी ।(अचि रे) गौरादित्वाड्डीः ।शालपर्णीक्षुगन्धे ओषधी ।विधुरं स्यात्प्रविश्लेषे विकले ।विधत् विधाने ।विधेः किदित्युरे विधुरः ।विकले वायलिनः ।प्रविश्लेष इष्टवस्तुवियोगः ।तत्र यथा--मित्राणि तानि विधुरेषु भवन्ति यानि ।विकडे यथा- कः सन्नद्धे विरह विधुरां त्वय्युपेक्षेत जायाम् ।कष्टेऽपि यथा-- सति मधावभवन्मदनव्यथाविधुरि ताधुरिताः कुकुरस्त्रियः ।विधुरा पुनः ।रसालायाम् ।रसाला शिखरिणी ।विसरस्तु समूहे प्रसरेऽपि च ।विसरण विसरः ।बाहुलकादम् ।द्वयोर्यथा करविसरनिरस्तध्वान्तराशिः खरांशु ॥ ५९८ ॥
2.598 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
शवरो म्लेच्छ भेदेऽप्सु हरे ।शवति शवरः ।ऋछिचटी अरः ।म्लेच्छ भेदे यथा-अमी क्रूरा दूरात्क्वणितमिद माकर्ण्यसुतरां त्वरन्ते हन्तुं त्वामहह शवराः पुखितशराः ।आपः सलिलम् हरः शम्भुः ।कृतक्रीडा किरातवेषत्वात् ।शम्बरं जले ।चित्रे बौद्धबतभेदे ।शाम्यति शम्बरम् ।क ग श इति बहुवचनाद्वरह (उ. ४४१) शम्वृणोति वा ।लिहायच् (५-१-५०) जले यथा-शम्बरमम्बरसदृशं विशदतरं तभृशं जलधि ।चित्रं नानावर्णम् ।तत्र- वाच्यलिङ्गः ।शम्बरो दानवान्तरे ।मत्स्यैणगिरि भेदेषु ।दानवान्तरे यथा- शम्बरारिरपरो विराजते ॥ ५९९ ॥
2.599 · p. 60
metre not recognised
मत्स्यमेदे एणभेदे च यथा- उकाकमारिगृघ्रशंबरसूकराः ।अहिवृश्चिकगोधाश्च जायन्ते रात्रि भोजनात् ।गिरिभेदे यथा-शवरः शिखरी सोऽयं शबराकोर्णगहरः ।मायायामपि मंख:- शंबराबरं वीर नहीहि धीरगर्हितम् ।शम्बरी पुनरोषधौ ।ओषधितृतीयः काण्डः(२५१) उपलायां शर्करायुग देशे च शकलेऽपि च ।शर्वरी निशि नार्या च शक्वरी सरिदन्तरे ॥ ६०१ ॥
2.601 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
छन्दोजातो मेखलायां शारीरं देहजे वृषे ।शार्वर घातुके ध्वान्ते शावरो रो पापयोः ॥ ६०२ ॥
2.602 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 3 र (wrong syllable)
अपराधे शावरी तु शूकशिम्ब्यथ शाक्चरम् ।छन्दोभित् शाक्यरस्तूला शालारं पक्षिपंजरे ॥ ६०३ ॥
2.603 · p. 60
अनुष्टुप्
राखुकर्णी ।शर्करा खण्डविकृतौ कर्परांशेरुगान्तरे ।उपलायां शर्करायुग देशे च शकलेऽपि च ।शणोति शीयते वा शर्करा ।कि श वृ भ्यः करः (उ, ४३५) शर्करायुग्देशे त्वभेदोपचारात् ।षडर्थेषु स्त्रियाम् ।खण्डविकृतो यथा कालिदासकविता नवं वयो माहिषंदधि सशर्करं पयः ।कर्परांशो मृत्कपालखण्डम् ॥ ६० ० ॥
2.2297 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
उपला अश्मरूपामृत् ।तयोर्यथा- नगतरुशिखरामर्दीत शर्करोमारुत ३चण्डः ।रुगन्तरे यथा-शर्करानाशकोषधम् ।शर्करायुक्तोदिशः ।शर्कयुग्देशः ।तत्र यथा-शर्करायां ययौ कर्कः ।शकलं खण्डम् ।शर्वरी निशि नार्या च ।शणोति शर्वरी ।क ग श (सि. उ. ४४१) इति वरट् ।निशायां यथा गतिपरिचयनश्यन्द्रतन्द्रः कथंचिद्गमयति शयनोये शर्वरी किं करोतु ।शक्वरी सरिदन्तरे ।छन्दोजातो मेखलायाम् ।शक्नोति शक्वरी ।स्नामदोति (उ, ९०४) वन् ।णश्वराघोषेति डा (२-४-४) रश्चान्तादेशः ॥ ६०१ ॥
2.601 · p. 60
metre not recognised
छन्दो जातिश्चतुर्दशाक्षरा ।तत्र मेखलायां च यथा- शत्रर्या प्रथिता विभाति सुतनोः सारोमानिस्तनौ ।धत्ते या स्मर पार्थिवस्य रुचिरं भोगावलो विभ्रमम् ।गव्यपि शारीरं देहजेवृषे ।शरोरे भवं शारीरम् ।देहजे वायलिङ्गः ।तत्र यथा-शारा रौनसैदुखः संसारे को न दुःखितः ।वृषो मैथुनम् ।शार्वरं धातुके ध्वान्ते ।शणोति शर्वरम् ।क गृ इति वरटि ।स्वार्थेऽणि (उ. ४४१) शारम् शर्वयों भवं वा ।धातुको हिंस्रस्तत्र वाच्यलिङ्गः ।धातुकहस्तिनी त्यमरः ।द्धयोर्यथा- शर्वरी सार्वरैर्भीष्म ।शावरोरोघ्रपापयोः ।अपराधे श्यति शावरः ।तोवरणोपरेति बरट् ।(उ. ४४४) रोधो वृक्षविशेषः ।पापं(२५२) अनेकार्थसंग्रहः सटीक : द्वितीयो विभागःसोपानहस्तिनखयोः शिखरं पुलकारयोः ।पक्वदाडिमबीजाममाणिक्यशकलेऽपि च ॥ ६०४ ॥
2.604 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वृक्षाने पर्वताग्रे च शिशिरः शीतले हिमे ।ऋतुभेदे शिलीन्ध्रस्तु तरुमीनप्रभेदयोः ॥ ६०५ ॥
2.605 · p. 60
अनुष्टुप्
पातकम् ।अपराध आगः ।शावरी तु शुकशिम्बी ।शूकशिम्बी कपिकच्छुः ।अथ शाक्वरं छन्दोभित् ।शकर्येव शाक्वरम् , छन्दोभित् , चतुर्दशाक्षरा जातिः ।शाक्वरस्तुमा ।शक्वर्या धेनोरयं शाक्वरः ।उक्षा वृषभः तत्र यथा-दूरं शंकर शाक्वरः समभवत्प्रालेयशैलावनौ ।यत्तंत्रक्षितिपाळपंकजदृशां त्रासाय हासाय च ।शालारं पक्षिपंजरे ।सोपानहस्तिनखयोः ।शालामियर्ति शालारम् कर्मणोऽण् (५-१-७२) हस्तिनखो दुर्गद्वारावतरणार्थ क्रमनिम्नो मृत्कूटो पसोपानाख्यः ॥ ६०३ ॥
2.603 · p. 60
metre not recognised
शिखरं पुलकाग्रयोः ।पक्वदाडिमवीजाम माणिक्यशकलेऽपि च ।वृक्षाग्रे पर्वताग्रे च ।शाखति शिखरम् ।शाखेरिदेतौचात इत्यरः ।पंचस्वर्थेषु पुंक्लीबः ।पुलको रोमांचः ।अयं अग्रमात्रम् ।तयोर्यथा--रुचिरैः शिखरैः काम्या गृहालीव मृगेक्षणा ।पक्वदा डिमबीजाभमाणिक्यशकले यथा--तन्वी श्यामा शिखरदशना ॥ ६०४ ॥
2.604 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वृक्षाग्रे यथा-एष वृक्षशिखरे कृतास्पदः ।पर्वतारे यथा-यश्चाप्सरोविभ्रम मण्डनानां सम्पादयित्रीं शिखरैर्बिभर्ति ।शिशिरः शीतले हिमे ।ऋतुभेदे ।शशति शिशिरः ।शव शशे रिच्चात (उ. ११३) इतीरः ।शीतले गुणे पुसि ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।अन्यत्र पुंक्लीबः ।शीतले यथा-शिशिरशीकरवाहिनि मारुते चरति शीतभयादिव सत्वरम् ।हिमे यथा--शिशिरकरमयूखै दह्यतेऽङ्ग सुमुख्याः ।ऋतुभेदे यथा- शिशिरमासमपास्य गुणोऽस्य नः क इव शीतहरस्य कुचोष्मणः ।शिलीन्ध्रस्तु तस्मीनप्रभेदयोः ।इन्द्रे शिलीन्ध्रः ।खुरक्षुरेति निपातनात् (उ. ३९६) साधुः ।तरुप्रभेदे यथा--नवकदम्बरजोतृतीयः काण्डः(२५३) शिलीन्ध्र कदलीपुष्पे कवकत्रिपुटारूययोः ।शिलोन्ध्री विहगी गण्डूपदीमृदय शीकरः ॥ ६०६ ॥
2.606 · p. 60
द्रुतविलम्बितम्two metres in one versenearly अनुष्टुप्
वातास्तजछेऽम्बुकणे शुषिरं वाघगर्तयोः ।शुषिरोऽग्नौ सरन्धे च शृङ्गारो गजमण्डने ॥ ६०७ ॥
2.607 · p. 60
अनुष्टुप्
मुरते रसभेदे च गृहारं नागसम्भवे ।चूणे लवजपुष्पे च संस्तरः संस्तरे मखे ॥ ६०८ ॥
2.608 · p. 60
अनुष्टुप्
ऽरुणितांबरैरधिपुरन्ध्रि शिलीन्ध्र सुगन्धिभिः ॥ ६०५ ॥
2.605 · p. 60
शिलीन्ध्र कदली पुष्पे कवकत्रिपुटाययोः ।कवकं उभिद्विशेषः ।तत्र यथा- कत्तु यच्च प्रभवति महीमुच्छिलोन्ध्रातपत्रम् ।त्रिपुटाख्या ओषधिः ।शिलीन्धी विहगी मण्डपदीमत् ।विहगो पक्षिणीमेदः ।गण्डूपदी जलौकास्तस्या मृत् मृत्तिका ।अथ शोकरः ।वाता ( त्या)स्त जलेऽम्बुकणे ।सीकते सिंचति शीकरः ।अच्छि चटी ( ३९७ उ. ) त्यरः ॥ ६०६ ॥
2.606 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वातास्तजले यथा-पाश्चात्यो वाति वेगात् द्रुत(द्रव)तुहिनशिला शीकरा सारवर्षों ।मातगाणसान्द्रश्रुतसरलसरत् शारसारी समीरः ।अम्बुकणे यथा-भागीरथीनिर्झरसीकराणां वोढा मुहुः कम्पितदेवदारुः ।भुषिरं वाद्यगतयोः ।शुषिश्छिदमस्यास्ति शुषिरम् ।मध्वादित्वात् (१७-१-२६) रः ।शुष्यत्यनेन वा शुषोषीति किदिरः ।वाचं वाधविशेषः ।यदाह-वंशादिकं तु शुषिरमानद्धं मुरजादिकम् ।गर्ते यथा शुषिरेषु समीकृतेषु शंकु प्रतिहन्याच्चतुरगुलं तु भूमौ ।शुषिरोऽग्नौ सरन्ध्र च ।सरन्धे वाध्यलिङ्गः ।तत्र यथा--अस्मिन्नतः शुषिरे निःसारे देहपंजरे कास्था ।शङ्गारो गजमण्डने ।सुरते रसभेदे च ।शणाति शङ्गारः ।द्वारशङ्गारेति (४११) साधुः ।रसभेदे पुंक्लीवः ।गजमण्डने यथा शंगारितायतमहेभकराभर्मभः ॥ ६०७ ॥
2.607 · p. 60
metre not recognised
मुरते रसभेदे च यथा-शृङ्गारवल्लभः कामी ।शृङ्गारं नागसम्भवे ।चूर्णे लवङ्गपुष्पे च ।नागसम्भवं सिन्दूरम् विष्वपि यथा--निधत्ते सोमन्ते झगिति नवशंगारमपरा ।संस्तरः संस्तरे (प्रस्तरे) मखे ।संस्तीर्यते संस्तरः, संस्तीयन्ते दर्भा अत्र वा ।संस्तरे यथा-नवपल्लव(१५४) ___अनेकार्थसंग्रहः : सटीक द्वितीयो विभागःसगरोऽङ्गीकृतौ युद्धे क्रियाकारे विषापदोः ।संगरंतु फळे शम्याः सम्भारः सम्भृतौ गणे ॥ ६०९ ॥
2.609 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
संस्कारः प्रतियत्नेऽनुभवे मानसकर्मणि ।गुणमेदेऽथ संकारोऽवकरेऽग्निचटत्कृतौ ॥ ६१० ॥
2.610 · p. 60
अनुष्टुप्
संकारी भुक्तकन्यायां सामुद्रं लवणान्तरे ।लक्षणे च शरीरस्य सावित्रस्तु महेश्वरे ॥ ६११ ॥
2.611 · p. 60
अनुष्टुप्
संस्तरे रचयिष्यामि तनुं विभावसौ ।मखे यथा-मसंस्तरं विस्तरतश्चकार ॥ ६०८ ॥
2.608 · p. 60
metre not recognised
सङ्गरोऽङ्गीकृतौ युद्धे क्रियाकारे विषापदोः ।संगरणं संगि रतेऽत्र वा संगरः ।सम्यक् गरो वा ।अंगीकृतिः प्रतिज्ञा तत्र यथा-सृष्टि दोषविवर्जितात्र न मया कार्येत्ययं संगरः ।युद्धे यथा-यस्मिन् संगरभाजि कर्णपदवी कर्णोऽपि नारोहती ।क्रियाकारो व्यवस्थास्थापनं तत्र यथा-कृतेऽपि संगरे शोरावासो न विधीयते ।विषे यथा--असतां कचित्तानां गिरः संगरसोदराः ।आपदि यथा-संगरे शरणमीश तवांधीः ।संगरं तु फले शम्याः ।शमी वृक्षस्तस्य फले ।सम्भारः संभृतौ गणे ।संघियते सम्भारः ।द्वयोर्यथा-प्रभासम्भारसम्भिन्नतमः स्तोमः प्रभापतिः ॥ ६०९ ॥
2.609 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
संस्कारः प्रतियत्नेऽनुभवे मानसकर्मणि ।गुणभेदे ।संस्करण संस्कारः ।प्रतियत्नः सतो गुणान्तराधानम् ।तत्र यथा- दिलीपसूनुर्मणिराकरोद्भवः प्रयुक्त संस्कार इवाधिकं बभौ ।अनुभवे यथा-फलानुमेयाः प्रारम्भाः संस्काराः प्राक्तना इव ।मानसकर्मणि यथा -- निसर्गसंस्कारविनोत इत्यसौ नृपेण चक्रे युवराज शब्दभाक् ।गुणभेदे यथा-यत्संस्कारकलानुवत्तेनवशावेलाच्छलेनं भसां यातायात मन्द्रितं जलनिधे द्यापि विश्राम्यति ।अथ संकारोऽत्रकरेऽग्निचटत्कृतौ ।समं ततः कारः संस्कारः ।अवकरः सपांसुतृणपुंजः ।अग्नेश्चटस्कृतिश्चटरकार शब्दः ॥ ६१० ॥
2.610 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
संकारी भुक्तकन्यायाम् ।संगतः कारोऽस्यां संकारी ।गौरादित्वाडोः ।(२-४-१९) सामुद्रं लवणान्तरे ।लक्षणे च शरीरस्य ।समुद्र मवं सामुद्रम् ।समुदेण प्रोक्तं वा ।लवणान्तरे यथा- असमुद्रसामुअतीयः सम्पः …सावित्री देवताभेदे सिन्दूरं नागसम्भवे ।सिन्दूरस्तु वृक्षभेदे सिदूरी रक्तचेलिका ॥ ६१२ ॥
2.612 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 स्तु (wrong syllable)
रोचनी धातकी सुन्दयंगनायां द्रुमान्तरे ।शुनारस्तु शुनीस्तन्ये सान्ते चटकेऽपि च ॥ ६१३ ॥
2.613 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
सैरन्ध्री परवेश्मस्थशिल्पकृत्स्ववश स्त्रियाम् ।वर्णसंकरसंभूतस्त्रीमहल्लिकयोरपि ॥ ६१४ ॥
2.614 · p. 60
अनुष्टुप्
दरमप्रसूतिः ।शरीरलक्षणे यथा- सामु लक्षणैः सर्वैःलक्षिताङ्गः क्षितीश्वरः ।सावित्रस्तु महेश्वरे ।सवितैव सावित्रः ।अष्टमूर्त्तित्वात् ।प्रज्ञादित्वात् स्वार्थेऽण् (७-२-१६५) ॥ ६११ ॥
2.611 · p. 60
metre not recognised
सावित्री देवताभेदे ।सविता देवता अस्याः सावित्री ।यथा-पवित्रा वटसावित्री मृगनेत्राभिरय॑ते ।सिन्दूरं नागसम्भवे ।स्यन्दते सिन्दूरम् ।सिन्दूरकच्रेति साधुः (उ. ४३०) यथा-सिन्दूरस्पृहया स्पृशन्ति करिणां कुम्भस्थमाधोरणाः ।सिन्दुरस्तु वृक्षभेदे ।वृक्षमेदे पुल्लिङ्गः ।सिन्दूरी रक्तचेलिका ।रोचनी धातकी ।रक्तचेलिका वस्त्र विशेषः ।कर्णाट देशप्रसिद्धः ॥ ६१२ ॥
2.612 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
रोचनी ओषधिः ।धातकी वृक्षः ।मुन्दयऽगनायां द्रमान्तरे ।मुन्दिः सौत्रः ।सुन्दति सुन्दरो ।ऋषिछचटीत्यरः ।(उ. ३९७) मङ्गनायां यथा-व्रजन्ति विद्याधरसुन्दरीणामनङ्कलेखक्रिययोपयोगम् ।शुनारस्तु भुनीस्तन्ये सण्डेि (न्ते) चटकेऽपि च ।सुष्टु न मर्यते सुनारः ।पनि नस्वादित्वात्साधुः ।सूयते वा ।द्वारशंगारेति साधुः (उ. ४११) त्रिष्वपि यथा-सुनारो न स्तु (सु)नारिभिः क्रियते करगोचरः ॥ ६१३ ॥
2.613 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: तन्ये सण्डेि (न्तेnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 वृ (syllables merged)
सैरन्ध्री परवेश्मस्थशिल्पकृत्स्ववशस्त्रियाम् ।वर्णसंकरसम्भूतस्त्रीमहल्लिकयोरपि ।स्वैरं ध्रायति सैरन्ध्री ।क्वचिदिति (५.१-१७१) है ।पृषोदरादित्वात्साधुः ।परवेश्मस्थशिल्पकृत् स्ववशस्त्रियामिति, या परवेश्भस्था शिल्प कलाकौशलं करोति ।स्ववशा स्वायत्ता च ननु एकायत्तास्त्रो तस्यामित्येकोऽर्थः ।वर्णसंकरसम्भूत स्त्रोति द्वितीयोऽर्थः ।महल्लिका सोविदल्छेति तृतीयोऽर्थः ।त्रिवपि यथा सरन्ध्या निजशिल्पकल्पनविषिं दधनिशीथे ध्रुवम् ।कात्यस्तु चतुःषष्टिकलाभिज्ञा(२५६) अनेकार्थसंग्रहः सटोक :: द्वितीयो विभागःसौवीरं कांजिकस्रोतांजनयोर्बदरीफले ।स्यादर्गलं तु कल्लोले परिवेऽप्यनलोऽनिछे ॥ ६१५ ॥
2.615 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 7 नि (wrong syllable)
वसुदेवे वसौ वहावराळः समदद्विपे ।वक्रे सर्जरसे चाप्यवेलस्तु स्यादपाये ॥ ६१६ ॥
2.616 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 व (wrong syllable)
अवेला तु पूगचूर्णेऽचलस्तु गिरिकीलयोः ।अचला सुन्यजलिस्तु कुडवे करसम्पुटे ॥ ६१७ ॥
2.617 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 तु (wrong syllable); pāda 3, syllable 6 ज (wrong syllable)
शीलरूपादिसेविनी प्रसाधनोपचारज्ञा सैरन्ध्रीत्याह ॥ ६१४ ॥
2.614 · p. 60
सौवीरं कांजिक स्रोतांजनयोर्बदरीफले ।सुवीराणामिदं सौवीरम् ।कांजिके यथा- पुत्रं दयां पति दयां न तु सौवीरकं क्वचित् ।स्रोतांजनं नयनप्रसाधनमौषधम् ।देशेऽपि ।तत्र घुभूग्नि ।उपचारात्तज्ज्ञपुरुषेऽपि ।अथ लान्ताः ।स्यादर्गलं तु कल्लोले परिघे(दण्डोर्मिपारि)ऽपि ।इयर्ति अर्गलम् ।ऋजनेऽतिश्चेत्यलः ।त्रिलिङ्गः ।परिघे यथा- द्वारार्गलाबद्धसुरेश्वरां का लङ्केति या रावणराजधानी ।अनकोऽनिले ।वसुदेवे वसौ वहौ ।अनित्यनलः ।मृदिकंदीत्यलः ।(उ. ४६५) अनिलो वायुः ॥ ६१५ ॥
2.615 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वसुदेवो विष्णुपिता ।वसुर्देवभेदः ।यदाह-धरो ध्रुवश्च सोमश्च अहश्चैवानलोनलः ।प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ।वह्नौ यथा-यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्धतम् ।अरालः समदद्विपे चक्रे सर्जरसे चापि ।इयर्ति भरालः ।ऋ कृ मृ (उ. ४७५) इत्यालः ।वके वाच्यलिङ्गः ।समदद्विपे यथा-- अरालः कंकालं कवलयति कराप्रेण समरे ।बके यथा- करोति लक्ष्यं चिरमस्य चक्षुषो न वक्रमात्मीयमरालपक्ष्मणः ।सर्ज रसो रालः ।अवेलस्तु स्यादपनवे (स्यादुपदवे) ।नवेलत्यवेलः ।अपह्नवो अपलापः ॥ ६१६ ॥
2.616 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
अवेला तु पूगर्णे ।पुगस्य प्रगफलस्य चूर्ण पूगचूर्ण तत्र ।अचलस्तु गिरिकोलयोः ।न चलति अचलः ।गिरौ यथा- अचल एष भवानिव राजते ।कीलः शंकुः ।अचला भुवि ।यथा--गायन्ति तत्र यदि नाम भुजंगयोषाः शेषः शिरसि धुनुयादचला चला स्यात् ।अञ्जलिस्तु कुडवे करसम्पुटे ।अनक्ति, सम्यते वा अञ्जलिः ।पाथंजिभ्यामलिः ।तृतीयः काण्डः(२५७) अलिः करशाखायां कर्णिकायां गजस्य च ।आभीलं भीषणे कृच्छेऽपील्वलो मत्स्यदैत्ययोः ॥ ६१८ ॥* इल्वलास्तारकाभेदेऽप्युपलो ग्रावरत्नयोः ।
2.618 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
पुंसि ।कुडवः प्रसृतिः ।तत्र यथाः-- अरण्यबीनांजलिदानलालितास्तथा च तस्यां हरिणा विशस्वसुः ।करसम्पुटः प्रसृतपाणिद्वयपुटः ।प्रणामार्थ मुकुलितं हस्तयुग्मं वा ।प्रसूतपाणिद्वयपुटे यथा- इति चापि विधाय दीयतां सलिलस्यां जलिरेक एव नौ ।प्रणामार्थ मुकुलितहस्तयुग्मे यथा--- शतमखमुपतस्थे प्रांजलिः पुष्पधन्वा ॥ ६१७ ॥
2.617 · p. 60
वंशस्थम्two metres in one verse
अङ्गलिः करशाखायां कर्णिकायां गजस्य च ।अङ्गति मगुरिः ।मस्यसीयूरिः (उ. ६९९) ऋफिडादित्वाल्लल्वे (२-३-१०४) आलिः ।करशाखायां यथा- अथांगुलिभ्यां हरितालमा मङ्गल्यमादाय मन: शिलां च ।गजस्य कर्णिका शुण्डाग्रं तत्र यथा- शेते मुखान्तःस्थगितांगुलि गंजः ।भाभोलं भोषणे कुच्छेऽपि ।आबिमेति अस्मात् आभीरम् ।जम्बीराभोरेति (उ. ४२२) साधुः ।लत्वे आभीलम् ।धर्ममात्रे क्लोबे, तद्वति वाच्चलिंगः ।कृच्छं दुःखम् द्वयोर्यथा- आभीलनीलवनकुंजरगर्जितेन ।इल्वलो मत्स्यदैत्ययोः ।एलयति इल्वलः ।तुल्वले ल्वलादय (उ. ५००) इति साधुः ।मत्स्या मत्स्यविशेषः ।दैत्यो योऽगस्त्येन जग्धः ॥ ६१८ ॥
2.618 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
तत्र यथा-- वातापि भक्षितो येन इल्वलश्च महासुरः ।इल्बलास्तारकाभेदेऽपि ।स्त्रियां भुम्नि ।यथा- इल्वला मृगशीर्षस्य शिरस्यास्तारकाः स्मृताः ।उपलो ग्रावरत्नयोः ।उप्यते उपलः तृपिवपोति किदलः (उ. ४६८) उपलाति वा पुस्लीबः ।प्रावणि यथा- येषामशेषभुवनाभरणस्य हेम्नस्तत्वं विवेक्तु मुपटाः परमं प्रमाणम् ।रत्ने यथा- भकारि तस्य मुकुटोपलस्खलत्करस्त्रिसन्ध्यं त्रिदशैदिशे नमः ।उपला तु शकरायाम् ।शर्करा पाषाणकणिका, इक्षु विकारो वा ।तत्र पाषाण कणि कायां यथा- उपलावलितं वर्त्म सपदत्रे (उपानत्सहित) करोतु किम् ।इक्षुधिकारे मथा – सितोपळालोडितमेतदेव चर्णाहितं* मु. अमला कमालयां स्यादमलं विशदेऽधके ।आभीलं ।(२५८) ममेकार्थसंग्रहः सटीक : द्वितीयो विभागःइन्दीवरे मांसशून्येऽप्पुज्यवस्तु विकासिनि ।शृङ्गारे विशदे दीप्तेऽप्युत्तास्त्वरिते कपौ ॥ ६२० ॥
2.620 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one versenearly अनुष्टुप्
श्रेष्ठोत्कटकरालेषत्फुल्क स्त्रीकरणान्तरे ।विकस्वरोत्तालयोश्च कमलं क्लोम्निमेषजे ॥ २१ ॥
2.21 · p. 60
अनुष्टुप्
पङ्कजे सलिले ताम्र कमलस्तु मृगान्तरे ।कमला श्रीवरनायौँ: कपिलो वहिपिङ्गयोः ॥ २२ ॥
2.22 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 र (wrong syllable)
पित्तनिवारणाय ।उत्पलं कुष्टभूरुहे ।इन्दीवरे मांसशून्येऽपि ।उत्पलति उत्पलं उत्पीयते वा ।मुरकोरलेति (उ. ४७४) साधुः ।उद्गतं पलं मांसमत्र वा ॥ ६१९ ॥
2.619 · p. 60
metre not recognised
इन्दीवरे पुक्लीवः ।तत्र यथा--- श्यामीचकार वनमाकुलदृष्टिपातैति रितोत्पलदलप्रकारैरिवाम्भः ।उज्ज्वलस्तु विकासिनि ।शृंगारे विशदे दीप्लेऽपि ।उज्ज्वलति उज्ज्वलः ।शारे पुंसि ।अन्यत्र वालिङ्गः ।विकासिनि यथा--उज्ज्वलै बकुलचम्पकपुष्पैः ।शङ्गारो रसः ।यदाह-शहारः शुचिरज्ज्वलः ।तत्र यथा-- दम्पत्योरुज्ज्वलो रसः ।विशदे यथा- कुन्दोज्ज्वल स्वद्यशः ।दीप्ते यथा उज्ज्वलज्ज्वलनवालाकरालं गगनांगणम् ।उत्तालस्त्वरिते कपौ ।श्रेष्ठोत्कट कराखेषु ।उत्तालयति उत्तालः ।कपी पुंसि ।अन्यत्र वालिगः ।स्वरिते श्रेष्ठे च यथा- उत्तालतालरणितैः ।कपो यथा-- उत्तालस्तालपादपे ॥ ६२० ॥
2.620 · p. 60
metre not recognised
उत्कटे कराले च यथा-उत्ताला: कटप्तनप्रभृतयः सांराविणं कुर्वते ।उत्फुल्ल : स्त्रीकरणान्तरे ।विकस्वरोत्तालयोश्च ।उत्फुल्लति उत्फुल्लः उत्फलति स्म वा ।अनुपसर्गेति (४-२-८०) साधुः ।विकस्वरोत्तालयोध्यजितः ।स्त्रीकरणान्तरं वात्स्यायनप्रसिद्धम् ।विकस्वरे यथा---उत्फुल्लकिंशुकतरुपतिमो मनोभूः ।उत्ताले उत्कटे यथा-उत्फुल्लगल्लरालापाः क्रियन्ते दुर्मखैः सुखम् ।कमलं लोम्नि भेषजे ।पंकजे सलिले ताने ।काम्यते कमलम् ।मृदिकन्दी त्यलः (उ. ४६५) के मलते कुत्सित मलति वा पङ्कजे पुंक्लोबः ।क्लोम हृदयस्य दक्षिणपाइँ उदयोजलाधारः ।मेषनम् ओषविशेषः ॥ ६२१ ॥
2.621 · p. 60
metre not recognised
पङ्कन सलियोर्यथा-सकमलं कमलं कम क्षमा इदि दधाति मुषा विरी सव ।तानं+हती का___ (२५९ कुक्कुरे मुनिभेदे च कपिला सिंशपातरौ ।पुण्डरीककरिण्यां च रेणुकागोविशेषयोः ॥ ६२३ ॥
2.623 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कपालं कुष्ठरुग्भेदे घटादिशकछे गणे ।शिरोऽस्थनि कन्दलं तु नवाकुरे फलध्वनौ ॥ २४ ॥
2.24 · p. 60
metre not recognised
शुल्वम् ।कमलस्तु मृगान्तरे ।यथा-सदृशे वनवृद्धानां कमलानां तवेक्षणे ।कमला श्रीवरनार्योः ।श्रियां यथा--साम्यमाप कमलासखविष्वक्सेनसेवितयुगान्त पयोधिः ।वरनारी वराङ्गना ।कपिलो वहिपिङ्गयोः ।कुक्कुरे मुनि भेदे च ।कड् , वर्ग, कव्यते कवते वा कपिलः ।स्थण्डिलकपिलेति साधुः ।(उ. ४८१) पिंगे वर्णे पुंसि ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा धनकपिल जटांतभ्रान्तगङ्गाजलोघः ॥ ६२२ ॥
2.622 · p. 60
metre not recognised
कुक्कुरः श्वा ।मुनिभेदे यथा गुरोयियक्षोः कपिलेन रोषात् रसातलं संक्रमिते तुर) ।कपिला शिंशपातरौं ।पुण्डरीककरिण्यां च रेणुकागोविशेषयोः ।पुण्डरीको दिग्गजस्तस्य करिणी ।रेणुका जमदग्निपत्नी ! गोविशेषे यथा-सहस्रं कपिलानां यः सद्नां ददाति हि ॥ ६२३ ॥
2.623 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कपालं कुष्ठरुग्भेदे घटादिशकले गणे ।शिरो. ऽस्थनि ।कपिः सौत्र: ।कप्यते कपालम् ।ऋकृमृवृ (3० . ४७५) इत्यालः ।के पालयति वा ।पुंक्लीबः ।घटादिशकले यथा- कपाले मार्जारः पय इति करान् लेढि शशिनः ।गणः समूहः ।मृतस्य जीवतो वा शिरसोऽस्थि तत्र ।मृतस्य शिरोऽस्थनि यथा-इत्थं खट्वाङ्गकोटो प्रकटितदशनं मंजुगुंजत्समीरं रागां घानामिवोच्चैरुपहसति महामोहजालं कपालम् ।जीवतो यथा-- विधिलिखिताक्षर भालं फलति कपालं न भूपालः ।भिक्षु भाजनेऽपि तत्र च स्त्रीपुंक्लोबः ।यथा- पुण्ये प्रामे वने वा मइति सितपटछन्न (छिन्न) पाली कपालीम् ।कन्दल तु नवाकुरे कलध्वनौ ।उपरागे मृगभेदे कलापे ।कन्दते कन्द लम् ।मृदिकन्दी (उ. ४६५) त्यलः ।पंचस्वर्थेषु त्रिलिकः ।नवाङको यथा--रुद्वयं कदलिकन्दलयोः सनाभि ।करूण्वनिर्मधुरशब्दः ॥ ६२४ ॥
2.624 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
उपरागः(२६०) अनेकार्थसंग्रहः सटीक : द्वितीयो विभागःउपराने मृगभेदे कलापे कंदलीद्रुमे ।करालो रौद्रतुङ्गोरुधृणतैछेषु दन्तुरे ॥ ६२५ ॥
2.625 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ग (wrong syllable)
करालं तु कुठेरे स्यात्कम्बलः कृमिसास्नयोः ।नागप्रभेदे प्रावारे वैकक्षे कम्बलं जले ॥ ६२६ ॥
2.626 · p. 60
अनुष्टुप्
कल्लोलोऽरौ हर्षवीच्योः कदली हरिणान्तरे ।रम्भायां वैजयन्त्यां च कामलः कामिरोगयोः ॥ २७ ॥
2.27 · p. 60
अनुष्टुप्
उपप्लवः ।मृगस्य मेदो विशेषःयदाह-कन्दली तु श्यामवी हस्ता यामा महोदरी ।कलापः समूहः ।कन्दली(कदली) द्रुमे ।द्रुमो रम्भातरुः ।करालो रौद्रतुङ्गोरु धूणतैलेषु दन्तुरे ।करोति करालः ।ऋकम इत्यालः ।(४९५) धूणतैले पुंसि ।शेषेषु वाच्यलिङ्गः ।रौद्रे यथा-दंष्ट्राकरालमकरालिकरालि ताभिः ।तुझे यथा-करालताले द्रुमसोदराङ्गः ।उरु पृथुलं तत्र यथा-नवेन्दु बिम्बं किरणैः करालम् ।धूणतैलं तैलभेदः ।दन्तुरे यथा-व्याघ्रन्यातकराल चक्रकुहरं जिघ्रत्यजनं मृगः ।चण्डिकाव्याप्तयोरपि मंखः ।तत्र चण्डिकायां स्त्रियां, यथा--करालायतनाच्चायमुच्चरन् करणो ध्वनिः ।व्याप्ते वायलिङ्गः ।तत्र यथा-नखकिरणलसत्केसरालीकरालः ॥ ६२५ ॥
2.625 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
करालं तु कुठेरे (कठोरः) स्यात् ।कुठेरो अर्जकः ।कम्बलः कृमिसास्नयोः ।नागपमेदे प्रावारे वैकक्षे (क्ष्ये) ।काम्यते कम्पनः ।शमिकमोति वलः ।(उ. ४९९) सास्नायां प्रावारे च स्त्र पुंसः ।कृमिः कृमिविशेषः ।मास्नायां यथा कम्मलाप्रचलघण्टिको वृषः ।नागप्रमेदे सर्पविशेषे यथा-कम्बलाश्वतरावुभो ।अत्र प्रावार ऊर्णमयं वासः ।तत्र यथा-नव कम्बलसम्यानपीतशोतः सुतस्तव ।वैकक्षमुत्तरासंगः ।कम्बलं जले ।यथा- लीलावापीषु खेलन्ति कम्बलै रबलासखाः ॥ ६२६ ॥
2.626 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कल्लोलोऽरौ हर्षवीच्योः ।कल्पते कल्लोलः ।पिछोले कल्लोलेति ( उ० ४९५) ।साधुः ।त्रिवपि यथा-उत्कल्लोल: क्षितिपतिरयं बीचिमालोव भाति ।कदलो हरिणान्तरे ।रम्भायां वैजयन्त्यां च ।कदिः सौत्रः ।कयते कदली ।मृदिकंदीत्यलः ।इरिणान्तरं मृगविशेषः ।तृतीयः काण्डः मरुदेशेऽवतंसे च काकोलो मौकुलो विषे ।कुलाले काहलन्तु स्याद् भृशे चाव्यक्तवाचि च ॥ ६२८ ॥
2.628 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शुष्के च वाघभेदे च काहली तरुणस्त्रियाम् ।किट्टालस्तु लोहगूथे ताम्नस्य कलशेऽपि च ॥ ६२९ ॥
2.629 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 स्तु (wrong syllable)
कीलालं रुधिरे नीरे कुशलं क्षेमपुण्ययोः ।पर्याप्तौ कुशलोऽभिज्ञे कुवलं बदरीफले ॥ ६३० ॥
2.630 · p. 60
अनुष्टुप्
तत्र यथा-कदली तु बिले शेते मृडभक्ष्योच्च कबुरैः ।नीलानै रोमभिर्युक्ता सा विंशत्यंगुलायता ।रम्भायां वैजयन्त्यां च यथा--तं सहिपेन्द्रतुलितातुलतुंगश मभ्युल्लसत्कदलिकावनराजिरुचैः ।विस्ताररुद्धवसुधोऽन्वचलं चचाल लक्ष्मी दधत्प्रति गिरेरलधुर्वलोधः ।शाकादिनवनालेपि तत्र श्रीक्लीः ।कामल: कामिरोगयो ।मरुदेशेऽवतंसे च ।कामं लाति कामलः ।कामयते वा ।मृदि कन्दीत्यल: ।( उ. ४६५) कामिनि वाच्यलिङ्गः ।कामिरोगयोर्यथा कामलेन हृतं चक्षुश्चित्रं तस्या मृगीदृशः ।भक्तंसः शेखरः ॥ ६२७ ॥
2.627 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
काकोलो मौकुलौ (मौष्कुलौ)विषे ।कुलाले ।ईषत् कोलति वा काकोलः ।अल्पे ३.२.१३६ ।इति कादेशः ।विषे पुंक्लोबः ।मौकुलिद्रोणकाकः ।तत्र विषे च यथा-- एष पक्षी कटुस्टन् व्यथां हृदि तनोति मे ।काकोलोऽयं किमाश्चर्य विश्वस्योद्धेगकारकः ।कुलालः कुम्भकारकः ।काहलं तु स्याद्भृशे चा व्यक्तवाचि ( सन्त्यन्तवाचि) च शुष्के च वाधभेदे च ।कणति कण्यते वा कोहलम् ।मुरलोरलेति (उ. ४७४) साधुः ।भृशे क्रियाविशेष णम् ।अव्यक्त वाचि ॥ ६२८ ॥
2.628 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sibilant cluster: कटुस्टन्
शुष्के च वाच्यलिङ्गः ।वाधभेदे स्त्रीक्लीबः ।भृशे अव्यक्तवाचि वाद्य भेदे च यथा- तूर्यारावैराहिलोत्तालतालैयन्तीभिः काहलं दाहलाभिः ।काहळी तरुणस्त्रियाम् ।यथा- काहली बाहुली नेयं वल्लभस्य विराजते ।किट्टालस्तु लोहगूथे ताम्रस्य कलशेऽपि च ।किमलति मालाति वा किटालः ।लोहगृथं लोहमलः ॥ ६२९ ॥
2.629 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कीलालंरुधिरे नीरे ।कील्यते बध्यते कोलालम् ।ऋ कृ मृ (उ.४७५) इत्यालः ।रुधिरे यथा-- कीलाल कुल्या सुतरंति योषाः ।अमृतमण्डयोरपि(२६२) अनेकार्थसंग्रहः सटीक :: द्वितीयो विभागःमुक्ताफलोत्पलयोश्च कुम्भिलो अपचौरयोः ।श्लोकच्छायाहरे श्याले कुद्दालो भूमिदारणे ॥ ६३१ ॥
2.631 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ल (wrong syllable)
युगपत्रेऽथ कुटिलं भंगुरे कुटिला नदी ।कुण्डलं वलये पाशे ताडके कुण्डली पुनः ॥ ६३२ ॥
2.2354 · p. 60
अनुष्टुप्
मंखः ।तत्र अमृते नीरे च यथा- कीलाला ( समुद ) लयलीनतामुपगते तस्मिन् स्वेर्मण्डलो ।मण्डे यथा--मध्याह्ने प्रतिकेतनं भजति यः कीलालपानो त्सवम् ।कुशलं क्षेमपुण्ययोः ।पर्याप्तौ ।कुशच् ।श्लेषणे ताल व्यान्तः ।कुश्यति कुशलम् ।तृपिपीत्यलः ।क्षेमे यथा-अव्यापन्नः कुशल मबले पृच्छति त्वां वियुक्तः ।पुण्ये यथा- कुशलैर्जायतेनणां मर्वशास्त्रेषु कौशलम् ।पर्याप्तिः सामर्थ्यम् ।तत्र यथा-महेलानामविकलं कुशलं मुसलग्रहे ।कुशलोऽभिने ।वाध्यलिङ्गः यथा--विस्तारयति कुशलाश्चित्रां वाचं पटोमिव ।कुवलं बदरीफले ।मुक्ताफलोत्पलयोश्च ।कूयते कुवलम् कोर्वेति किदलः ।कुवल्याः विकारः फलमिति वा ।हेमादित्वादड् ।तस्य फलम् ।इति लुप् ।कौवलति वा ।बदरीफले त्रिलिङ्गः ॥ ६३० ॥
2.630 · p. 60
metre not recognised
उत्पले पुंक्लीबः ।त्रिष्वपि यथा-केवलं कुवलस्थूलैः सारोदित्यश्रुबिन्दुभिः ।कुम्भिलोझपचौरयोः (मीनमूषयोः) इलोकच्छायाहरे श्याले ।स्कुम्नाति कुम्भिलः ।स्थण्डिलकपिछेति साधुः ।झषो मत्स्यः ।श्लोक छोयाहरः कविचौरः ।चतुर्वपि यथा-कुम्भिलस्तस्य वल्लभः ।कुद्दालो भूमिदारणे ।युगपत्रे ।कुं पृथ्वी, कुत्सितं वा दालयति कुद्दालः ।पृषोदरादित्वात् साधुः ।भूमिदारणे यथा-चखानवैरिणां कन्दं सकुहालैरिवासिभिः ॥ ६३१ ॥
2.631 · p. 60
metre not recognised
युगपत्रः कोविदाराख्यो वृक्षः ।अथ कुटिलं भङ्गरे ।कुटति कुटिलम् ।कल्यनीतीलः ।भङ्गुरं वक्रम् ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।यथा-पूर्व (हरेः) स्मर्तुरवन्तु कोपकुटिलभंगुरदृष्टयः ।कुटिला नदी ।नदी नदोविशेषः कुण्डलं वलये पाशे ताडके ।कुण्डते कुंडलम् ।मृदिकन्दीयलः ।ताड एल्गीयः ।वलये यथा-यहोर्मण्डलकुण्डलीकृतधनुर्दण्डेन सिदाधिप ।पाशेफाननादौ गुडूच्यां च कुन्तको हलकेशयोः ।कुन्तलाः स्युर्जनपदे कुकूलं तु तुषानले ॥ ६३३ ॥
2.633 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शंकुसंयुक्तग” च कुलालो धूकपक्षिणि ।कुक्कुभे कुम्भकारे च कुचेलः स्यात्कुवाससि ॥ ६३४ ॥
2.634 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
यथा-कुण्डलेपतितः शंडः ।ताडके यथा-प्रोल्लसत्कुण्डलपोतपद्मरागदलत्विषा ।कुण्डली पुनः ।काञ्चनाद्री गुडूच्यां च ।स्त्रियां गौरादित्त्वाड्डीः ॥ ६३२ ॥
2.632 · p. 60
metre not recognised
कुन्तको हल(यव) केशयोः ।कुन्तं लाति कुन्तलः ।कनति दोप्यते वा ।मुरलोरलेति (उ.४७४) साघुः ।हल लागलम् ।केशे यथा-एषा कुंचित कुन्तलाकुलवधूोलासु लीलायते ।कुन्तलाः स्युर्जनपदे ।पुं भुम्नि ।यथा अविकलहसितत्वात्क्षालितानीव कान्त्या ।मुकुलितनयनत्वाद्व्यक्तकर्णोत्पलानि ।त्वयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः पिबतिमधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणाम् ।तशिजे तुपचारात् ।तत्र तु वाध्यलिङ्गसंख्यः यथा-वक्त्रे नागरखण्डमस्तु पुरतः प्रेमाकुलाकुन्तली ।मधुपात्रेऽपि मंखः ।तत्र तु क्लीबे ।यथा-कुन्सलेषु कलि तं ललिताङ्ग्यः कापि शायनमनन्यमनस्काः ।बल्लभैः समरसा सह पीति प्रीतयेऽध्यवसमुः सु(स)विलासाः ।कुकूलं तु तुषानले ।शंकुसंयुक्तगर्ने च ।कूयते कुक्लम् ।दुकूलकुकूलेति (उ.४९१) साधुः ।कुं पृथ्वी कूलति भाव गोति वा ।तुषानले 'क्लीवः ।तत्र यथा-वायुः कुकूलमिव वर्षति दक्षिणश्च कार्शा न वैश्विशरैर्मदनश्च हन्ति ॥ ६३३ ॥
2.633 · p. 60
मालिनीtwo metres in one verseimpossible sign sequence: न्तलाकुलवधूोलासु ल
शंकुसंयुक्तगर्ते यथा-वल्लभोक्तस्य पान्थस्य कुकूलमपि तूलिका ।कुलालो घूकपक्षिणि ।कुक्कुभे कुम्भकारे च ।कोलति कुलालः ।कुलिपुलीति ( उ.४१० ) किदालः ।कुलमलति वा कुमृदं लालयति वा ।कुक्कुभो पक्षी ।कुम्भकारे यथा-मृदमिव बलापिण्डोकृत्य प्रगल्भकुलालवत् ।कुचेल: स्याल्कुवाससि ।कुत्सितं चेलो बासोऽस्य कुचेलः ।पास्यलिगः यथा- कुचेला कर्कशः स्तब्धः स्वापोनः स्वयमागतः पञ्च लोके न…(२६४) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःकुचेला त्वविद्धकण्या केवलं स्वेककृत्स्नयोः ।निर्णीते कुहने ज्ञाने केवली ग्रन्थभिद्यपि ॥ ६३५ ॥
2.635 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 त्व (wrong syllable)
कोमल मृदुले तोये कोहलो मुनिमघयोः ।अन्थिलो ग्रन्थिसहिते विकतकरीरयोः ॥ ६३६!! गरलं पन्नगविषे तृणपूलकमानयोः ।
2.2362 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पूज्यन्ते बृहस्पतिसमाऽपि ॥ ६३४ ॥
2.634 · p. 60
कुचेला त्वविद्धकाम् ।कुत्सितं चेलति कुचेला न विद्धौ की यस्या अविद्धकर्णी ।केवलं त्वेककृत्स्नयोः ।निर्णीते कुहने ज्ञाने ।केवृट् सेचने ।केवते केवलम् ।मृदिकन्दोयला (उ.४६५) ज्ञान निर्णोतयोः क्लीबे ।अन्यत्र वाध्यलिङ्गः ।एकोऽसहायः ।तत्र यथा-केवलोऽपि स्फुरन्बाणः करोति विमदान् कवीन् ।कृत्स्ने यथा--उन्निद्रयेण नयत्यनन्य चरिता रात्रि बलात्केवलाम् ।निर्णोते यथा-कृपणस्य कुपाणस्यच केवलमाकारतो भेदः ।कुहन ईालुः ।ज्ञानं सर्वथावरणविलये चेतनस्य स्वरगविर्भावलक्षणम् ।तत्र यथा-केवलालोकभास्वते ।निर्माते केवलमित्यव्ययमपि ।केवलो ग्रन्थभिद्यपि ।प्रन्थभित् ज्योतिः शास्त्रविशेषः ।तत्र स्त्रियाम् ।केवलमामकेति (२-४०२९) डोः ।यथा-दुर्ज्ञानाकेवलोकलौ ॥ ६३५ ॥
2.635 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: कुहन ईालुः ।
कोमलं मृदुले तोये ।काम्यते कोमलम् ।मुरलोरलेति साधुः ।(उ.४७४) मृदुलेवाच्यलिङ्गः तत्र यथा-कोपा स्कोमललोल बाहुलतिकापाशेन बद्धा दृढम् ।तोये यथा-केवलं ! कोमलाहारो जातस्तस्यास्तरोरिव ।स्निग्धतुल्यवृत्तिवषि मंखः ।स्निग्धतुल्ययोर्यथा-कमल कोमलपाणितलाततः ।वृत्तो तु स्त्रियाम् तत्र यथा-शोषैर्वणैर्यथायोगं कथिता कोमलाख्यया ।कोहलो मुनिमधयोः ।कूयते कोहलः ।मृदिकन्दी (उ. ४६५) त्यलः ।बाहुलकाद्गुणः ।मुनिर्भरतमुनितनयः ।मद्य शीधु ।ग्रन्थिलो ग्रन्थिसहिते विकंकतकरीरयोः ।ग्रन्थयः सन्यस्य प्रन्थिलः ।सिन्मादित्वात् लः ।ग्रन्थिं लाति वा प्रन्थिसहिते वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा अन्धिला शिथिला वेणी मैथिल्या जाथे (जगृहे ) कथम् ।विकंकतकरीरौ वृक्षौ ॥ ६३६ ॥गरलं पन्नगविषे तृणपूलकमानयोः ।
2.636 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गीर्यते गरलम् ।मृदिकन्दीति--तृतीयः काण्डः(२६५) मुसले लाङ्गले चापि गोपालो गोपभूपयोः ।स्याद्गौरिलस्तु सिद्धार्थे लोहचूर्णेऽथ चन्द्रिलः ॥ ६३८ ॥
2.638 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
नापिते वास्तुके रुद्रे चंचलोऽनिलकामिनोः ।चञ्चला तु तडिल्लक्ष्म्योश्चपलश्चोरके चले ॥ ६३९ ॥
2.639 · p. 60
अनुष्टुप्
(उ.४६५) बहुवचनादलः ।पन्नगविषे पुक्लीवः ।तत्र यथा-ज्यालः सैष पुरो निगोर्णगरलज्वालाकरालाननः ।तृणपूलकस्तृणमुष्टिः ।मानोऽहंकारः ।विषमात्रेऽपि ।गन्धोलो वरटा शुण्ठ्योभद्रायाम् ।गन्धयते अदयति गन्धोली ।पिछोलककोलेति साधुः (३.४९५) ।वरटातैलाधारव्याक्षुद्रजन्तुः ।शुंठी ओषधिः ।भद्रा करणविशेषः ।अथ गोकिलः ।मुसले लाङ्गले चापि ।गोभिः किलति क्रीडति गोकिलः ॥ ६३७ ॥
2.637 · p. 60
metre not recognised
मुसलम् अयोग्रम् ।लाङ्गलं हलम् ।गोपालो गोपभूपयोः (नृपगोपयोः) ।गां सौरभेयी पृथ्वा वा पालयति गोपालः ।द्वयोर्यथा-नधास्तीरे विदर्भायाः कापि गोपालबालिकाः ।गाः समुच्चारयत्येषा क्षेत्रीकृत्य नलं वरम् ।स्थागौरिलस्तु सिद्धार्थे लोहचूर्णे ।गोरो वर्णोऽस्य गोरिल: ।पिच्छादित्वादिला (उ.४९५) ।सिद्धार्थः श्वेतसर्षपः ।लोहचूर्ण लोहक्षोदः ।अथ चन्द्रिलः (चण्डिल:) ।नापिते वास्तु के रुद्रे ।चन्दति चन्द्रिलः ।स्थण्डिलकपिलेति (उ.४८४) साधुः ॥ ६३८ ॥
2.638 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
नापितो दिवाकीर्तिः ।वास्तुकं शाकभेदः (क्षीरपत्रम् ) ।रुद्रः शम्भुः ।चंचलोऽनिल कामिनोः ।भृशं चलति चंचलः ।यडन्तादच् ।द्वयोर्यथा-वेपते चंचलेना कान्ताया वसनाऽश्चलम् ।चपलेऽपि यथा-चंचलगञ्चलविभ्रमेण ।कामिचपल योर्वाच्यलिङ्गः ।चञ्चला तु तडिल्लक्ष्म्योः ।द्वयोर्यथा-स्थास्नयः कुत्र चंचलाः ।चपळश्चोरके चले ।क्षणिके चिकुरे शीघ्र पारते (पारदे) प्रस्तरान्तरे ।मीने च ।चप् सांत्वने ।चप्यते चपलः ।मृदिकन्दी (उ. १६५)त्यलः ।चले क्षणिके चिकुरे शीधे च वाच्यलिङ्गः ।चोरकं गन्धद्रव्यभेदः ।चले क्षणिकेअनेकार्थसंग्रहः सटीकः : द्वितीयो विभागः क्षणिके चिकुरे शीघे पारते प्रस्तरान्तरे ।मीने च चपला तु स्यात्पिप्पल्या विद्युति श्रियाम् ॥ ६४० ॥
2.640 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पुंश्चल्यामथ चत्वालो यज्ञकुण्डकगर्भयोः ।चूडालश्चूडया युक्ते चूडालाऽपि च चक्रला ॥ ६४१ ॥
2.641 · p. 60
अनुष्टुप्
छगलश्छागे छगली वृद्धदारफभेषजे ।छगलं तु नीलवस्त्रे जगलो मदनद्रुमे ॥ ६४२ ॥
2.642 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 गे (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 तु (wrong syllable)
मेदके कितवे पिष्टमधेऽथ जटिलो जटी ।जटिला तु मांसिकायां जम्बुल: कचच्छेदे ॥ ६४३ ॥
2.643 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
च यथा-- अलमतिचपलत्वात् स्वप्नमायोपमत्वात् ॥ ६२९ ॥
2.629 · p. 60
चिकुर इषन्निमो लिताक्षः ।शोवस्त्वरितः ।पारते यथा- चपलपलशतानां बन्धकः सैष योगः ।प्रस्तरान्तरं पाषाणविशेषः ।मानो मत्स्यः ।चपला तु स्यापिप्पल्या विद्युति श्रियाम् ।पुंश्चल्याम् ।पिप्पली कणा ।शेषेषु यथा-- चित्रं किमत्र यज्जातं चपलानां पलायनम् ॥ ६४० ॥
2.640 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अथ चत्वालो यज्ञकुण्डकगर्भयोः ।चत्यते चत्वालः ।चत्वालकंकाळेति (उ. ४८०) साधुः ।यज्ञकुण्डकं यज्ञगतः ।गर्भो मध्यम् ।चूडालश्चूडया युक्ते ।चूडो विद्यतेऽस्य चूडालः ।प्राण्यङ्गा दातोलः ।यथा-चूडालैः शिशुभिर्विलोडितमिदं क्रोडं पितुः सर्वतः ।चूडालाऽपि च चक्रला ॥ ६४१ ॥
2.641 · p. 60
metre not recognised
चकला क्षुद्रजन्तुभेदः ।छगलश्छागे ।छ्यति छगलः ।छोडग्गादिर्वेत्यलः (उ. ४७१) ।यथा--- बघ्नाति छगलं गछे ।छगली वृद्धदारकभेषजे ।गौरादित्त्वाहीः ।छगलं तु नीलवस्त्रे ।यथा ‘छालच्छन्नगात्रोऽयं रात्रौ केनेह लक्ष्यते ।जगलो मदन(कनक)मे ।मेदके कितवे पिष्टमये ।जायते जगलः ।मुरलोरति (उ. ४७४) साधुः ।मेदको मद्यपंकः ।कितवो धूतः ।तत्र वालिङ्गः ॥ ६४२ ॥
2.642 · p. 60
metre not recognised
मेदके कितवे पिष्टमधे च ।यथा-- अस्पृश्यं जगलं जगुः ।मेचकेऽपि मंखः ।यथा- अजगर. जगलास्तरुवनगहनाः ।अथ जटिलो जटी ।जटाः सन्त्यस्य जटिलः ।तृतीयः काण्डः(२६७) जम्बू द्रुमेऽथ जम्बालं कई मे शैवलेऽपि च ।जङ्गलो निर्जले देशे पिशितेऽप्यथ जम्भलः ॥ ६४४ ॥
2.644 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
जम्बीरे देवताभेदे जाङ्गलः स्यात्कपिंजले ।जागली तु शूकशिम्ब्यां जागुलं जालिनीफले ॥ ६४५ ॥
2.645 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 तु (wrong syllable)
जागुली विषविधायां तरलो भास्वरे चले ।हारमध्यमणौ षिड्गे तरला मद्यमुष्णिका ॥ ६४६ ॥
2.646 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 वि (wrong syllable)
कालाजटाघाटाक्षेपे इतीलः ।वायलिङ्गः ।यथा- विवेश कश्चिजटिलस्त पोवनम् ।जटिला तु मांसिकायाम् ।मासिका गन्धद्रव्यम् ।जम्बूल: क्रकचच्छदे ।जम्बूद्ध मे ।जायते जम्बूलः ।दुकूल कुकूलेति (उ. ४९१) साधुः ।क्रकचच्छदः केतकः ॥ ६४३ ॥
2.643 · p. 60
metre not recognised
अथ जम्बालं कर्दमे शैवलेऽपि च ।जायते जम्बालम् ।चात्वा छ कंकालेति (उ. ४८०) साधुः ।पुंक्लोवः ।द्वयोर्यथा-- जम्बालजालजटिलासु सरित्तटीषु ।जङ्गलो निजले देशे पिशितेऽपि ।जायते जङ्गलः ।ऋजनेगन्तिश्चे (उ. ४६७) त्यलः ।निर्जलदेशे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-अनूपः पित्तजे शस्तो जङ्गलः श्लेष्मजे पुनः ।पिशिते पुंक्लोबः ।तत्र यथा-हरति विनयं वामो यस्य प्रकाशितसाहसः ।प्रति(वि) गलदसकपका पाणिर्ललन्नरजंगलः ।अथ जम्भलः ।जम्बीरे देवताभेदे ।जम्भं लाति जम्भलः ।जम्बोरा वृक्षः ॥ ६४४ ॥
2.644 · p. 60
metre not recognised
जांगल: स्यात्कपिंजले ।जंगलदेशे भवो जाङ्गलः ।कपिजलः पक्षिविशेषः ।जाङ्गली तु शूकशिम्ब्याम् ।शूकशिम्बी कपिकच्छूः ।जागुलं जालिनीफले ।जायते जाङ्गलम् ।कुमुल. तुमलेति साधुः (उ. ४८७) ।जालिनी लता मेदः तस्याः फले ॥ ६४५ ॥
2.645 · p. 60
metre not recognised
जामुळी विषविद्यायाम् ।यथा-जाङ्गली नाम विद्याहमुत्तमा विषनाशिनी ।तरलो भास्वरे चले ।हारमध्यमणौ षिङ्गे ।तरति तरलः ।मृदिकन्दीत्यल (उ.४६५) ।भास्वरे चले च वाच्यलिङ्गैः ।भास्वरे यथा-सरलतरले आवां तावद बहुश्रुतशालिनौ ।चले यथा--तरलतरतरङ्गै रङ्गित गाङ्गमम्भः ।हारमभ्यमणौ यथा--नायं हारस्य मध्ये तरलमरकतो नाभिदेशे कृशांग्याः ।षिड्गो विरः ।तत्र(२६८) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः : द्वितीयो विभागःतमालो वरुणे पुण्डेऽसौ तापिच्छेऽथ तण्डुलः ।विडङ्गे धान्यसारे च ताम्बूलं क्रमुकीफले ॥ ६४७ ॥
2.647 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
ताम्बूली नागवल्ल्यां स्यात्तुमुलं रणसंकुले ।तुमलो बिभीतकद्रौ तैतिलं करणान्तरे ॥ ६४८ ॥
2.648 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 बि (wrong syllable)
यथा--हस्यते कुटिलस्वान्तैस्तरलैः सरलो जनः ।तरला मद्यमुष्णिका ॥ ६४६ ॥
2.646 · p. 60
metre not recognised
उष्णिका यवागूः ।तत्र स्त्रीलोबः ।तत्र यथा- सेविततरले मध्ये सतनितम्बाधि वासिनिकृशत्वम् ।युक्तं तुंगपयोधरतटतलपीडासहब्रतिनि ॥ ६४६ ॥
2.646 · p. 60
metre not recognised
तमालो वरुणे पुण्डेऽसौ तापिच्छे ।ताम्यति तमालः ।ऋकृम इत्यालः (उ. ४७५) ।वारुणो वृक्षः ।पुण्ड्रस्तिलकम् ।तत्र यथा-भाले तमाल: कुलबालिकानाम् ।असिः खड्गः ।तापिच्छे पुंक्लीबः ।तत्र यथा-तेनोपमीयेत तमालनीलमामुक्क मुक्तालतमस्य वृक्षः ।अथ तण्डुलः ।विडङ्गे धान्यसारे च ।सडुट् ताडने ।तंड्यते तण्डुलः ।हृषीवृतित्युलः (उ.४८५) ।विडङ्गमौषधम् ।धान्यतारों निस्तुषो ब्रोह्यादिः ।तत्र यथा--तुषैरपि विनिर्मुक्ता न प्ररोहन्ति तण्डुलाः ।ताम्बूलं क्रमुकी (क्रमुके) फले ।ताम्यतेऽनेन ताम्बूलम् ।तमेवोन्तो दीर्ध स्तुचे त्युलः (उ. ४८९) ।ताम्बूलभूतगल्लोयं भल्लं जल्पति मानवः ।पूगफलपणेचूर्णसंयोगेऽपि ।तत्र यथा-ताम्बूलस्य सखे त्रयोदश गुणाः स्वर्गेऽपि ते दुर्लभाः ॥ ६४७ ॥
2.647 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
ताम्बूली नागवल्ल्यां स्यात् ।यथा- ताम्बूलीनां दलैस्तत्र रचिता पान भूमयः ।तुमुलं रणसंकुले ।ताम्यतेऽनेन तुमुलम् ।कुमुलतुमुलेति (उ. ४८७) साधुः ।वायलिङ्गः ।यन्मख:-तुमुलं व्याकुले शब्दे त्रिषु स्यात्संकुले रणे ।यथा- संग्रामस्तुमुलस्तस्य ।तुमुलो विभीतकद्रौ ।विभीतकद्रुः कलिद्रुमः ।व्याकुलरवेऽपि ।यथा-खगकुलं तुमुलं कुरुतेतराम् ।तैतिल करणान्तरे ।तिलति तितिलः ।जजलतितिलति (उ. १८) साधुः ।तस्येदं तैतिलम् ।यथा-बवं च बालवं चैव कौलवं तैतिलं तथा ॥ ६४८ ॥
2.648 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
तृतीयः काण्डः(२६९) तैतिलो गण्डकपशौ दुकूलं सूक्ष्मवाससि ।सोमवस्त्रेऽथ धवलो महोक्षे सुन्दरे सिते ॥ ६४९ ॥
2.649 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
धवली गौनकुलस्तु पाण्डवप्राणिभेदयोः ।नकुली कुक्कुटीमांस्यो भीलं तूत्तमस्त्रियाः ॥ ६५० ॥
2.650 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 कु (wrong syllable)
वंक्षणे नाभिगर्भाण्डे नाकुली कन्यरास्नयोः ।कुक्कुटीकन्दे निचुलस्त्विज्जलद्रौ निचोलके ॥ ६५१ ॥
2.651 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 न्दे (wrong syllable)
ततिलो गण्डकपशौ ।गण्डक एकशृङ्गः पशुः : दुकूलं सूक्ष्मवाससि ।क्षौमवस्त्र ।दुनोति दुकूलम् ।दुकूलकुकूलति (उ. ४९१) माधुः ।द्रयोर्यथा तदवितथभवादोर्यन्ममत्र प्रियेति प्रियजनपरिभुक्तं यदुकूलं दधानः ।अथ धवलो महोक्षे सुन्दरे सिते ।धुनोति धवलः ।मृदिकन्दीत्यलः (उ. ४६५) ।सिते गुणे पुंसि ।तद्वति सुन्दरे च वाच्यलिङ्गः ।महोक्षे यथा धुनानेन स्कन्धं धवल किमु मुक्तः पथिभरः ।सुन्दरे यथा-धवलकुचसमेतं यौवन वा वनं वा ।मिते यथा-तत्र हंस धवलोत्तरच्छद जाह्नवी पुलिनचारु दर्श नम् ॥ ६४९ ॥
2.649 · p. 60
metre not recognised
धवली गौः ।गौरादित्वाड्डीः ।धवलेति गौरः ।नकुलस्तु पाण्डवे प्राणिभेदयोः ।नास्ति कुलमस्य न कोलति वा नकुलः ।नरवा दित्वात् ।नञोऽदभावः ।द्वयोर्यथा-पाण्डक्सैन्यमिव सनकुलम् ।नकुली कुक्कुटीमांस्योः ।कुकटा ताम्रचूडी ।मांसी गन्धद्रव्यम् ।नाभील तूत्तमस्त्रियाः ।वंक्षणे नाभिगर्भाण्डे ।नाभी लाति नाभीलम् ।वंक्षण ऊरुसन्धिः ॥ ६५० ॥
2.650 · p. 60
metre not recognised
नाभिगर्भाण्डं नाभिमध्ये अण्डकाकारकोशः ।उत्तमस्त्रियाः इति द्वाभ्यामपि सम्बध्यते ।द्वयोर्यथा-नाभील मूलं स्पृशतः स्वभत्त नाभ्येति भीत्याभिमुखं नवोढा ।नाकुली चव्यरास्नयोः ।कुकुटी कन्दे ।नकुलस्येयं नाकुली ।नाकुलीनां कुल इति ।नखादित्वात् साधुः ।चव्य रास्ने ओषधिभेदो ।कुक्कुटोकन्दो रसोनभेदः ।निचुलस्त्विज्जलद्रौ निचो लके ।नेनक्ति निन्यते वा निचुलः ।कुमुलतुमुलेति साधुः ।इज्जलद्रौ जलवेतसविशेषे यथा-स्थानादस्मात्सरसनिचुलादुत्पतोदङ्मुखः खम् ।निचोलकः कूर्पासरतत्र यथा-निचुलमुकुलितांगो रङ्गगर्मे नताङ्गो ॥ ६५१ ॥
2.651 · p. 60
metre not recognised
(२७०) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः : द्वितीयो विभागःनिस्तलन्तु बले वृत्ते निर्मलं विमलेऽभ्रके ।निर्माल्ये च निष्कलस्तु नष्टवीजे कलोज्झिते ॥ ६५२ ॥
2.652 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 च (wrong syllable)
नेपाली मनःशिला स्यात् सुवहा नवमाल्यपि ।प्रवालो विद्रुमे वीणादण्डेऽभिनवपल्लवे ॥ ६५३ ॥
2.653 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 म (wrong syllable)
प्रतलः पातालभेदे तताङ्गुलिकरेऽपि च ।पटलः तिलके नेत्ररोगे च्छदिषि संचये ॥ ६५४ ॥
2.654 · p. 60
अनुष्टुप्
निस्तलं तु बले वृत्त ।निर्गतं तलमस्मात् निस्तलम् ।बलं सैन्यम् ।वृत्ते वत्तुले वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-दण्ठस्य तस्यास्तनबन्धुरस्य मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य ।निर्मलं विमलेऽभ्रके ।निर्माल्ये च ।निर्गतो मलोऽस्मात् निर्मलम् ।विमले वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-सम्भृतोपकरणेन निर्मलां कर्तु मिष्टमभिवांछता मया ।अभ्रके यथा-निर्मलेन धवलं कृतं गृहम् ।निर्माल्य मुपभुक्तपुष्पादि ।निष्कलस्तु नष्टचीजे कलोज्झिते ।निर्गतं कलं रतो ऽस्य निर्गता कलाऽस्य वा ।निष्कलः वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-निष्कलः पुरुषो ऽधमः ॥ ६५२ ॥
2.652 · p. 60
metre not recognised