All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (23/30)
लाभे तु कर्तव्या कुशाश्मन्त कवल्लजैः ।यदाह मंस्खः--अश्मन्तकं भवे चुन्यां ना वृक्षतृणभेदयोरिति ।आक्षेपको व्याधिनिन्दके वातरुज्य पि ।माक्षिपत्याक्षेपकः ।निन्दके वाच्यलिङ्गः ।वातश्चासौ रुक वातरक् ।त्रिष्वपि यथा-रुजति जनमनांसि शिप्रमाक्षेपकोऽयम् ।आकल्पकस्तमो मोहग्रन्थावुत्काल कामुदोः ।आकल्पते पाकल कः ।तमोमोहाभ्यां हृद्ग्रन्थिस्तमोमोहग्रंथः ।त्रिवपे यथा----आकल्पकं कल्पयते मृगाक्षो ॥ ३ ॥
2.3 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
आखनिकस्त्वाखुखि किराम्बुदरचीरयोः ।आखनते कुशिकादित्वात्के (उ.४५) आखनिकः ।किरः सुकरः ।त्रिष्वपि यथा-गजन्नास्वनिकाः खन मित नगरं शून्यं त्वदीयद्विषाम् ।पराभ्याशृवनिभ्यां डिदित्यु (उ.७४२) प्रत्यये आखुः ।लाघवार्थ द्विस्वरस्याप्यत्र पाठः ।एवं सर्वत्र ।उन्दरे स्त्रीपुंसः ।शेषयोः पुंसि ।उन्दरे यथा-कृत्वाखुर्विवर स्वयं निपतितो नक्तं मुखे भोगिनः ।उत्कलिका तु हेलायां तरङ्गोत्कण्ठयोरपि ।उत्कलिते उत्कलिका ।कोकलीतिकः ।हेलोत्कण्ठयोर्यधा-उद्दामोस्कळिकां विपाण्डुररुचं प्रारब्धजम्भ क्षणात् ।तरङ्गे यथा-वनाव लीरुत्कलिकासहस्रप्रतिक्षणोत्कूलित शैवलाभः ॥ ४ ॥
2.4 · p. 60
metre not recognised
एडमूकोऽनेडमूक इवावाश्रुतिके शठे ।एडो बधिरः सचासौ मूकश्च एडमूकः ।अनेडोऽपि अवकारोऽपि मूकः अनेडमूकः ।वालिङ्गौ ।द्वयोर्यथा-एडमुक कथमेडमूकता न व्यधायि विधिना तवाधुना ।अनेडमको वाश्रुति के यथा--अनेडमुका भूयासुस्ते येषांत्वयि म स्सरः ।कटिल्लकस्तु वर्षाभ्यां पर्णासे कारवेल्लके ।कटति कटिल्लः ।भिल्लाच्छभल्लेति (उ.४६४) साधुः ।के कटिल्लकः ।वर्षाभूरोषधिः ।पर्णा(३१८) अनेकार्थसंग्रहः सटोकः :: द्वितीयो विभागःकर्कटकोऽहौ बिल्वे च कनोनिकाऽक्षितारिका ।स्याकनिष्ठाङ्गुलिरपि काकरूको दिगम्बरे ॥ ६ ॥
2.6 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
उल्के स्त्रीजिते दम्भे भीरुके निर्धनेऽपि च ।कुरवकः शोणाम्लानोऽरुणा पीता च झिटिका ॥ ७ ॥
2.7 · p. 60
metre not recognised
घोपकोऽथ कॉलेयकः सारमेयकुलीनयोः ।कौक्कुटिको दाम्भिके स्यादरेरितलोचने ॥ ९ ॥
2.9 · p. 60
metre not recognised
कर्कटकोऽही विल्वे च ।कर्केः सौत्रादियवोत्यटे कर्कटः ।तस्य तुल्यः कर्कट हः ।कनीनिकाऽ क्षितारिका ।स्यात् कनिष्ठांगुलिपि ।कनति कनोनिका ।कनेरोतकः ।अक्षितारकायां यथा-किंचिल्लक्ष्यकनीनिकेव नयने नासाप्रतः स्थास्नुनी ।काकरूको दिगम्बरे ।उलूके स्त्रीजिते दम्भे भोरुके निर्धनेऽपि च ।ककते काकरूकः ।शम्बूकेति साधुः ।भीरुकनिधनयोर्वाच्यलिङ्गः ।षट्स्वपि यथा किं वात्र निन्दन्ति न काकरूकम् ॥ ६ ॥
2.6 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कुरवकः शोणाम्लानोऽरुणा पीता च झिंटिका ।कुत्सितो रवोऽस्मात् कुरवकः ! कुत्सितं रौति वा ।कुरु रुटिरटिभ्य इत्यकः ।शोणाम्लानो वृक्षस्तत्र यथा-कुरुबककुचाघातकोडा सुखे न वियुज्यसे ।अरुणा पीता चेति अरुणझिटिका पीतझिंटिका चेत्यर्थः ॥ ७ ॥
2.7 · p. 60
metre not recognised
कृस्वाकुस्ताम्रचूडे मयूरककलासयोः ।कृकमव्यक्तं वक्ति कृकवाकुः ।कृकस्थूराद्वचः कच्चेति (उ.७२८) गिडुः ।पुंसि ।ताम्रचूडे यथा-रुत्तमथ कृकवाकोस्तारमाकण्यं काले ।कोशातकः कचे ।कोशमतति कोशातकः ।कोशातकी ज्योत्स्नी पटोलिका ।घोषकः ।गौरादिवाङ्ङीः ।ज्योत्स्नी पदोलिके वल्यो ।घोकोऽपामार्गः ।पटोलिकायां यथा कोशातको पुष्पगुटुंछकान्तिभिमुखैर्विनिद्रोज्ज्वलवाण वक्षुषः ॥ ८ ॥
2.8 · p. 60
upajati 12metre not read in every line
अथ कौठेयकः सारमेयकुलीनयोः ।कुले भवः कौलेयेकः ।कुल कुक्षिचतुर्थः काण्डः गुणनिका तु शून्याङ्के नर्तने पाठनिश्चये ।गोमेदकं पीतरत्ने काकोले पत्रकेऽपि च ॥ १० ॥
2.10 · p. 60
metre not recognised
गोकण्टको गोक्षुरके गोखुरे स्थपुटी कृते ।गोकुणिकः केकरे स्यात्पङ्कस्थगव्युपेक्षके ॥ ११ ॥
2.11 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
धरिका भ्रष्टधान्ये किङ्कण्यां सरिदन्तरे ।वादित्रस्य च दण्डेऽपि चण्डालिकौषधीभिदि ॥ १२ ॥
2.12 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 3 लि (wrong syllable)
ग्रीवादित्येय का (६.३.१२) कुलस्यापत्यम्बा ।येयकआपसमासे वेत्येय कञ् ।द्वयोर्यथा-कौश्यकः किल भवेनि नभर्तृभक्तः ।कौकुटिको दाम्भिक स्यादरेरिल्लोचने ।दाम्भिकचेष्टा मिथ्याशौचादि ।कुक्कुटोतामाचरति कौक्कुटिकः ।कुक्कुटीशब्देन कुक्कुटोपातो वा लक्ष्यते ।तेन च देशस्याल्पता ।कुक्कुटर्टी पश्यति कोक्कुटिकः ।यो हि भिक्षुरवि क्षिप्तदृष्टिः पादविक्षेपदेशे चक्षुः संयम्य युगमात्रदेशदर्शी गच्छति स एवमुच्यते ।शाब्दिकदादरिकेति साधुः ।वाध्यलिङ्गः ।दाम्भिके यथा जवालवालचरिताध्वनि साधुवृत्त लुण्टाककोक्कुटिककर्म सुधार्मिकेषु ॥ ९ ॥
2.9 · p. 60
metre not recognised
गुणनिका तु शून्याके नर्तने पाठनिश्चये ।गुण्यतेऽस्यां गुणनी स्वार्थे के गुणनिका ।गुणनमेव वा ।गुणनमस्त्यस्यां वा ।अतोऽनेकस्वरादितोकः ।शून्याङ्को बिन्दुः ।नर्त्त नमिति भावे आधारे वा अनद ।तत्र यथा प्रेडद्गुणा गुणनिका गणिकाः श्रयन्ति ।पाठ निश्चये यथा-हेतुः परिचयस्थैर्य वक्तुगुगनिकेव सा ।गोमेदकं पीतरत्ने काकोले पत्रकेऽपि च ।गोभिः किरणजेला मेद्यति गोमेदकम् ।काकोले विषम् ।पत्रकं गन्धद्रव्यम् ।पीतरत्ने यथा-गोमेदकानां द्युतिभिः पिशंगाः ॥ १० ॥
2.10 · p. 60
metre not recognised
गोकण्टको गोक्षुरके गोखुरे स्थपुटोकृते ।गवां कण्ट को बाधकत्वात् गोकण्टकः ।गोकुणिकः केकरे स्यात्पङ्कस्थगव्युपेक्षके ।गामक्षि क्वणयति गोकुणिकः ।कुशकेति साधुः ।गामाक्रष्टुं कर्दमात् कुणिकः पाणिविकल इव वा ।केकरो वक्रदृष्टिः ।पङ्कस्थगवीमुपेक्षते यस्तत्र ।द्वयोवांच्यलिंगः ॥ ११ ॥
2.11 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
धर्षरिका भ्रष्टधान्ये किंकण्यां सरिदन्तरे ।वादिनस्य च दण्डेऽपि ।घर्घरः स्वरोऽस्त्यस्यां(३२०) भनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःकिन्दरायामुमायां च जर्जरीकं जरत्तरे ।बहुच्छिद्रेऽप्यथ जैवावकः स्याद्रजनीकरे ॥ १३ ॥
2.13 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 थ (wrong syllable)
कृशायुष्मद्भषजेषु वर्तरीकं वहिनके ।परागे त्रिवर्णकस्तु गोक्षुरेऽप्यथ त्रिवर्णकम् ॥ १४ ॥
2.14 · p. 60
metre not recognised
यूषणं त्रिफला तिक्तशाकस्तु पथसुन्दरे ।वरुणे खदिरे दन्दशूकस्तु फणिरक्षसोः ॥ १५ ॥
2.15 · p. 60
अनुष्टुप्
दलाढकोऽरण्यतिले गैरिके नागकेसरे ।कुन्दे महत्तरे फेने करिकशिरीषयोः ॥ १६ ॥
2.16 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
धरिका ।किङ्कण्यां यथा-स्मराज्ञां घोषयन्तीव कांची घर्घरि कारवैः ।चण्डालिकोषधी भिदि ।किन्दरायामुमायां च ।चण्डमलति चण्डालिका ।चण्डालोऽस्त्यस्या वा ।किन्दरा चण्डालवादित्रम् ॥ १२ ॥
2.12 · p. 60
metre not recognised
जर्जरोक जरत्तरे ।बहुछिद्रेऽपि ।जीर्यति (जीयते) जर्जरीकम् ।ऋष ह श म भ्यो द्वरश्चादावितीकः ।वाच्यलिङ्गः ।अथ जैवातकः स्याद्रजनोकरे ।कृशायुष्मद्भेषजेषु ।जीवति जीवत्यनेन वा जैवातृकः ।जोवेरातृको जैव चेत्यातृकः ।कृशायुष्मतोवयिलिङ्गः ।रजनी करे यथा-प्रत्यर्थिक्षितिपालपङ्क जवनी जैवातृकश्मापते ॥ १३ ॥
2.13 · p. 60
metre not recognised
आयुष्मति यथा-बालोस्तु जैवातृकः ।ततरीकं वहिनके ।पारगे ।तरति ततरिकम् ।क प द श इति ।बहुवचनादिके साधुः ।वहिनकं प्रवहणम् ।पारगः पारगामा ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।त्रिवर्ण कस्तु गोक्षुरे ।त्रिभिरवयवैयेते त्रिवर्णकः ।लोबेत्यन्ये ।अथ त्रिवर्णकम् ।यूषणं त्रिफला ।यो वर्ष का अत्र त्रिवर्णकम् ॥ १४ ॥
2.14 · p. 60
metre not recognised
त्र्यूषणं त्रिकटु ।तिक्तशाकस्तु पथसुन्दरे ।वरुणे खदिरे ।तिकश्चासौ शाकश्च तिक्तशाकः ।त्रयोऽपि वृक्षाः ।दन्दसूकस्तु फणिरक्षसोः ।दन्दश्यते इत्येवंशीलो दन्दशूकः ।यजि जपि दंशी (५.२.९७) त्यूकः ।फणिनि यथा--भयविह्वलमाशु दंदशूकैर्विवशैराविविशे स्वमेव धाम ॥ १५ ॥
2.15 · p. 60
metre not recognised
दलाढकोऽरण्यतिले गैरिके नागकेसरे ।कुन्दे महत्तरे फेने करिकार्यचतुर्थः काण्डः(३२१) वात्यायां खातके प्रश्न्यां नियामको नियन्तरि ।पोतवाहे कर्णधारे निश्चारका समीरणे ॥ १७ ॥
2.17 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 म (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 र (wrong syllable)
पुरीषस्य क्षये स्वरे प्रचलाको भुजङ्गमे ।शरापाते शिखण्डे च प्रकीर्णक तुरङ्गमे ॥ १८ ॥
2.18 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 स्व (wrong syllable)
चामरे विस्तरे ग्रन्थभेदे पिप्पलकं पुनः ।चूचुके सीवनसूत्रे पिण्डीतकः फणिज्जके ॥ १९ ॥
2.19 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
तगरे मदनद्रौ च पुण्डरीकं सिताम्बुजे ।सितच्छत्रे भेषजे च पुण्डरीकोऽग्निदिग्गजे ॥ २० ॥
2.20 · p. 60
अनुष्टुप्
शिरीषयोः ।वात्यायां खातके प्रश्न्याम् ।दल्यते दलाढकः ।कीचकेति (उ.३३) साधुः ।महत्तसे बृहत्तरः ।तत्र वाध्यलिङ्गः ।स्वातकं कृत्रिमभुगतः ।प्रश्नी ओषधिः ।एकादशस्वर्थेषु ॥ १६ ॥
2.16 · p. 60
metre not recognised
नियामको नियन्तरि ।पोतवाहे कर्णधारे ।नियच्छति नियामकः ।नियन्तरि वाच्यलिङ्गः ।पोतवाहो निया (या)मकः ।द्वयोर्यथा -चेतश्चेदनियामकं स्खलु चलत्युच्छ खलं पोतवत् ।कर्णधारो नाविकः ।निश्चारकः समीरणे ।पुरीषस्य क्षये स्वरे ।निश्चरति निश्च रणं वा निश्चारकः ।स्वैरे वाच्यलिङ्गः ।त्रिष्वपि यथा--निश्चारकरचारक वासिवल्लभः ॥ १७ ॥
2.17 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 4 रि (wrong syllable)
प्रचलाको भुनङ्गमे ।शरा(शरो)घाते शिखण्डे च ।प्रच लमकति प्रचलाकः ।शिखण्डश्चन्द्रकः ।त्रिष्वपि यथा-काले बलाहका कीर्णे केकाभिः प्रचला किनाम् ।प्रचला काः पलायन्ते प्रचलाकैरिवादिताः ।प्रकीर्णकं तुरङ्गमे ।चामरे विस्तरे ग्रन्थभेदे ।प्रकीर्यते स्म ते के च प्रकीर्णकम् ।क्लीबे ।गौडस्तु प्रकीर्णकः स्यात्तुरंगे चामरग्रन्थमेदयोरिति घुस्याह ॥ १८ ॥
2.18 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
चामरे यथा-यांतोऽस्पृशन्तश्चरणैरिवावनि जवात् प्रकोणैरभितः प्रकीर्णके ।पिप्पलकं पुनः ।चूचुके सीवनसूत्रे ।पछतेः ।पृराजिभ्यां टि त्यिम् च पूर्वस्येत्य (उ.११) प्रत्यये के च ।पिप्पलकम् ।चूचुकं सनवृत्तम् ।तत्र यथा नीलपिप्पलको स्तनौ ।पिण्डीतकः फणिज्जके ।तगरे मदनद्रौ च ।पिंड्यते पिण्डोतकः ।हरु हि यिण्डिभ्य इतकः ।(उ.७९) ।त्रयोऽपि वनस्पतयः ॥ १९ ॥
2.19 · p. 60
metre not recognised
पुण्डरीक सिताम्बुजे ।सितच्छ भेषजे च ।पुगति पुण्ड्यते वा पुण्डरीकम् । १ दासेरकस्तु भीवरे दासीपुत्रे च करमै नियामको ।(३२२) अनेकार्थसंग्रहः सटीक : द्वितीयो विभागःसहकारे गणधरे राजिलाहौ गजज्वरे ।कोशकारान्तरे व्याघ्र पुष्कलकस्तु कीलके ॥ २१ ॥
2.21 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ल (wrong syllable)
कृपणे गन्धमृगे च स्यात्पूर्णानकमानके ।पात्रे च पूर्णपात्रे च फर्फरीकन्तु मार्दवे ॥ २२ ॥
2.22 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 मृ (wrong syllable)
फर्फरीकश्चपेटायां बलाहकोऽम्बुदे गिरौ ।दैत्ये नागे बर्बरीकः केशविन्यासकर्मणि ॥ २३ ॥
2.23 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ह (wrong syllable)
कालभेदे महाकाले बकेरुका बलाकिका ।वातवर्जितशाखा च भ्रमरको मधुव्रते ॥ २४ ॥
2.24 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 रु (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 र (wrong syllable)
सृणोकादित्वात्साधुः ।(उ.५०) सिताम्बुजसितच्छत्रयोर्यथा-शान्ते पितर्याहित पुण्डरोकं ये पुण्डरीकाक्षमिव श्रिताश्रोः ।पुण्डरीकोऽग्निदिग्गजे ।सहकारे गणधरे राजिलाहौ गजज्वरे ।कोशकारान्तरे व्याघ्र ।अग्निदिग्गजे आग्नेयो (आग्नोये) दिग्गजे यथा-ऐरावत: पुण्डरीको वामनः कुमुदोजनः ॥ २० ॥
2.20 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गणधरः श्रीऋषभनाथस्य यथा-अन्यतश्च प्रतिष्ठासुरपरेधुर्जगद्गुरुः गणत् पुण्डरीकं तं पुण्डरीकमथादिशत् ।कोशकारान्तरमिक्षुभेदः ।व्याने यथा - तेन द्विपानामिव पुण्डरीको राज्ञामजय्योऽजनि पुण्डरीकः ।पुष्फलकस्तु कीलके ।कृपणे गन्धमृगे च ।पुष्णाति पुष्कलकः ।कीचकादित्वात्साधुः ।कीलकगन्धमृगयोर्यथा-सोम्नि पुष्कलको हतः ॥ २१ ॥
2.21 · p. 60
metre not recognised
स्यात्पूर्णानकमानके ।पात्रे च पूर्णपात्रे च ।पूर्णनिति पूर्णानकम् ।पात्रं भाजनम् ।पूर्णपात्रं तु उत्सवे यद्बलाद गृहीतं वस्त्रादि ।यदाहुः ।उत्सवेषु-सुहृद्भिर्यदलादाकृष्य गृह्यते ।वस्त्रमाल्यादि तत्पूर्णपात्र पूर्णानकं च तत् ।फर्फरीकन्तु मार्दवे ।पिपत्ति फर्फरी कम् ।सृणो केति (उ.५०) साधुः ॥ २२ ॥
2.22 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
फर्फरीक श्चपेटायाम् ।बाहुलक स्वात्पुंस्त्वम् ।बलाहकोऽम्बुदे गिरौ ।दैत्ये नागे ।वारिणो वाहको बला हकः ।पृषोदरादित्वात् वलति वा ।बलिविलिशिछोति (उ.८१) आहकः ।मम्बुदे यथा--जलाह कच्छेदविभक्तरागाम् ।दैत्ये यथा--बलाहक दैत्यरिपु जधान ।नागः कान्वेयः ।तत्र यथा-महानीलमहाकौँ धृतराष्ट्रबलाहको ।बर्बरीकः केशविन्यासकमणि ।काल(शाक)भेदे महाकाले ।घृणोति वियते वा वर्वरीकः ।कृपृ ।इति इके साधुः ॥ २३ ॥
2.23 · p. 60
metre not recognised
महाकालः किम्पाकः ।बकेरुका बलाकिका ।वातावर्जितशाखा च ।बलैरुचतेचतुर्थः काण्डः(३२३) गिरिक केशचूर्णे च भयानकस्तु भीषणे ।व्याघ्र राहो रसे भट्टारको राज्ञि मुनो सुरे ॥ २५ ॥
2.25 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
भार्याटिको मृगभेदे भार्यया च विनिजिते ।मरुषकः पुष्पभेदे मदनद्रौ फणिज्जके ॥ २६ ॥
2.26 · p. 60
metre not recognised
मयूरकस्त्वपामार्गे मयूरकं तु तुत्यके ।माणवकः कुपुंसि स्याद्वालहारमिदोरपि ॥ २७ ॥
2.27 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 र (wrong syllable); pāda 3, syllable 3 व (wrong syllable)
बकेरुका ।घनि ।पृषोदरादित्वात्साधुः ।भ्रमरको मधुनते ।गिरिके चूर्णकेशे च ।भ्राम्यति ऋच्छिचटोत्यरे (३.३९७) के च भ्रमर कः ।भ्रमरप्रतिकृतिर्वा ॥ २४ ॥
2.24 · p. 60
metre not recognised
गिरिको बाल क्रीडनकाष्ठम् ।तत्र यथा हेलाहत न मरकामे मण्डलीभिः ।चूर्ण के हो ललाटस्थोऽकः ।तत्र पुंक्लोबः ।मधुरते स्त्रीपुंसः ।तयोर्यथा-वीझन्ते वनितालताभ्रमरकैभ्राजिष्णवो जिष्णुना ।भयानकस्तु भोषणे ।व्याने राही रसे ।विभेत्यस्मा दिति भयानकः ।शोमो राजे श्वानकः (उ. ७१) भीषणे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा- तत्सोम्यं च भयानकं च शिवयोरक्यं शिवायास्तु वः ।रसश्चर्वणीयतां गतः स्थायिभावः ।तत्र यथा-विकृतस्वरश्रवणादि विभावं करकं पाचनुभावं शंकादिव्यभिचारि भयं भयानकः ।भट्टारको राज्ञि मुनौ मुर ।भज्यते भट्टारकः ।कीचकादित्वात्साधुः ।भट्टैरयते वा ।राज्ञि यथा परमभट्टारक श्री कुमारपालदेवः शासनं प्रयच्छति यथा ।मुनौ यथा-भट्टारकः श्री गौतमः ।सुरे यथा-आम्नासोत्स्वपरिश्रमं सफलयन् श्रद्धा विशुद्धात्मने यस्मै भाध्यमहार्णवं स भगवान् श्री शेषभट्टारकः ॥ २५ ॥
2.25 · p. 60
metre not recognised
भार्याटिको मृगभेदे भार्यया च विनिजिते ।भार्यामटात भार्याटिकः ।कुशिकादित्वात्साधुः ।मरुबकः पुष्पभेदे मदनद्रौ फणिज्जके ।मरौ बक इव सीदति मरुबकः ।पुष्पभेदे यथा-यतो रुचिरे स्रोणां चैत्रमरुवन्ननः ।फणिज्जके यथा-नवमरु बके वर्तते पुष्प कार्यम् ॥ २६ ॥
2.26 · p. 60
metre not recognised
मयूरकस्त्वपामार्गे ।मयूरस्य तुल्यो मयूरकः ।तस्यतुल्येः क (७.१.१०८) इति कः ।मयूरकं तु तुत्थके ।तुत्थकं शिखिग्रीवम् ।माणवकः कुपुंसिः स्याद् बालहारभिदोरपि ।मनोरपत्यं(३२४) अनेकाथसंग्रहः सटीक :: द्वितीयो विभागःपृष्टेरुकः स्यान्मिष्टाशे दानशौण्डेऽतिथिद्विपि ।रतद्धिकं तु दिवसे मुखस्नानेष्टमङ्गले ॥ २८ ॥
2.28 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
राघरस्तु नासीरे शीकरे जलदोपले ।लालाटिकः स्यादाश्लेषभेदे कार्याक्षमेऽपि च ॥ २९ ॥
2.29 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
प्रभो दर्शिनि च लेखीलकस्तु तत्र यः ।स्वहस्तं परहस्तेन लिखितेषु विलेखयेत् ॥ ३० ॥
2.30 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कुत्सितं मूढ माणवः ।माणवः कुत्सायामितिसाधुः ।स्वार्थे के माणवकः ।कुपुंसि बालभिदि यथा--निरर्थकं माणवका गृणन्ति ! हारभित्षोडशलतो हारः ॥ २७ ॥
2.27 · p. 60
metre not recognised
मृष्टेरुकः स्यानिम(माष्टाशे दानशौण्डेऽतिथिद्विषि ।मृष्टमियर्ति मृष्टेल्कः ।कंचुकादित्वात्साधुः ।वाध्यलिङ्गः ।मृष्टाशो मृष्टभक्षकः ।दानशौण्डेऽतिथिद्विषि च यथा- ननाम नामसाम्येन स्वभावसमता मता ।दृष्टौ मृष्टेरुकाख्यौ हि दानशौण्डाऽतिथिद्विषो ।रतद्धिकं तु दिवसे मुखस्नानेऽष्टमंगछे ।रतस्य ऋद्धिस्त्र रतर्द्विकम् ।त्रिष्वपि यथा-रतद्धिके रतर्द्धिकं कृत्वा न्यसेद्रता कम् ॥ २८ ॥
2.28 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
राधरंकुस्तु नासीरे शो करे जलदोपले ।राधसिद्धौ रमते राधरः ।कैशोशमीति (उ.७१९) कुः ।पुंसि ।नासीरमग्रयानम् ।लालाटिकः स्यादाश्लेषभेदे कार्याक्षमेऽपि च ।प्रभोर्भालदर्शिनि च ।ललाटं प्रयोजन मस्य लालाटिकः ।प्रयोजनमितीकण् ।दूरस्थ एव स्वामिनो ललाटं पश्यति न तु कायें तिष्ठते वा ।प्रभोर्ललाटमेव कोपप्रसादाभिलक्षणाय पश्यति वा ।शाब्दिकदार्दरि केति (६ ४.४५) साधुः ।आश्लेषभेदे पुंसि ।शेषयोर्वाच्यलिङ्गः ॥ २९ ॥
2.29 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रभोर्भालदर्शिनि यथा-सौखप्रसुप्तिकविधौ धिषणो नदीष्णः ।सौस्नातिकः स किल दैत्यमहत्तरश्च ।लालाटिकास्तदपरे प्रहराशितारा यस्याप्रियङ्कर मनुष्य किमस्तु मूर्नाम् (मूर्ना) ।प्रभो वदर्शिनि चेति पाठः ।भावदर्शी अभिपायप्रेक्षमतत्परः ।छेखोलकर तत्र यः ।स्वहस्तं परहस्तेनचतुर्थः काण्डः(३२५) लेखहारे वर्तरूकः काकनीले जलावटे ।वराटकः पद्मवीजकोशे रज्जो कपईके ॥ ३१ ॥
2.31 · p. 60
वसन्ततिलकाmetre not read in every linenearly अनुष्टुप्
वरण्डकस्तु मातंगवेद्यां यौवनकण्टके ।सम्बत्तुले च भित्तौ च विनायको गणाधिपे ॥ ३२ ॥
2.32 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 य (wrong syllable)
बुद्धे ताक्ष्य गुरौ विघ्ने वितुन्नकन्तु धान्यके ।झाटामलौषधौ वापि विदुषकोऽन्यनिन्दके ॥ ३३ ॥
2.33 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 न्न (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 ष (wrong syllable)
क्रीडनीयकपात्रे च विशेषकस्तु पुण्ड्रके ।विशेषाधायके वापि वृन्दारको मनोरमे ॥ ३४ ॥
2.34 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ष (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 र (wrong syllable)
लिखितेषु विलेखयेत् ।लेखहारे ।लेखयति लेख लाति वा लेखीलकः ।कीच कादित्वात्साधुः ।परहस्तधृतेन स्वहस्तेन यो लेख लिखति तस्मिन्नित्यर्थः ॥ ३० ॥
2.30 · p. 60
metre not recognised
वर्तरूकः काकनीले जलावटे ।वर्तते वर्तरूकः ।शम्बुकादित्वासाधुः ।काकनीलो वृक्षभेदः ।जलावटः सजलकूपः ।नदीमेदेऽपि ।वराटक: पद्मबीजकोशे रज्जो कपके ।वरमरति वराटः ।स्वार्थ के वराटकः ।कपईके स्त्रीपुंसः इति दुर्गमखौ ।तत्र यथा-पुत्रादपि प्रियतमैकवराटकानाम् ॥ ३१ ॥
2.31 · p. 60
metre not recognised
बरण्डकस्तु मातङ्गवेद्यां यौवनकण्टके ।सम्वर्तुले च भित्तो च ।वियतेः ।कृत श इत्यंडे स्वार्थे के च वरण्डकः ।मातङ्गवेद्यां यथा-गता सुरन्तरा दन्ती वरण्डक इवाभवत् ।यौवनकण्टकः कीलकाल्यो मुखरोगः ।सम्बत्तुलं सम्यक वर्तलम् ।विनायको गणाधिपे ।बुद्धे ताये गुरौ विध्ने ।विनयति विनायकः ।गणाधिपे यथा-न जातु वैना यकमेकमुद्धृतं विषाणमद्यापि पुनः प्ररोहति ।विध्ने यथा-अश्रेयसि प्रवृत्तानां कापि यान्ति विनायकाः ॥ ३२ ॥
2.32 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
बुद्धः सुगतः ।ताक्ष्यों गरुडः ।गुरुः शास्ता ।वितुन्नकन्तु धान्यके ।झाटामलौषधौ वापि ।विद्यते के के च वितुन्नकम् ।धान्यकं कुस्तुम्बुरुः ।विदुषकोऽन्यनिन्दके ।क्रीडनीयक पात्रे च ।विदूषयति विदूषकः ।अन्यनिन्दके वाच्यलिङ्गः ॥ ३३ ॥
2.33 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 3 षय (syllable split)
क्रोडनीयकपात्रे यथा--विदूषकनटोमाः प्रस्तुताक्षेपि भाषितम् ।सूत्रधारस्य(३२६) अनेकार्थसंग्रहः सटीक :: द्वितीयो विभागःसुरेश्रेष्ठे बृहतिका स्यादूरुवस्त्रभेदयोः ।वैतालिकः खेहताले मङ्गलपाठकेऽपि च ॥ ३५ ॥
2.35 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 रु (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 ल (wrong syllable)
वैनाशिकः स्यात् क्षणिक परायत्तीर्णनाभयोः ।वैदेहको वाणिजक वैश्यापुत्रे च शूद्रतः ॥ ३६ ॥
2.36 · p. 60
अनुष्टुप्
शतानीको मुनौ वृद्धे शलाको घलोमुखे ।सारमेये शुगाले च शिलाटकस्तिलाट्टयोः ॥ ३७ ॥
2.37 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 3 ट (wrong syllable)
वक्त्रोक्तस्पष्टोक्तैर्यत्तदामुखम् ।विशेषकस्तु पुण्ड्रके ।विशेषाधायके वापि ।विशिनष्टि विशेषकः ।पुण्डके पुंक्लीनः ।विशेषाधायके वाच्यलिङ्गः ।पुण्डके यथा विशेषको वा विशिशेष यस्याः श्रियं त्रिलोकीतिलकः स एव ।विशेषाधाय के यथा-गुणो गुणविशेषकः ।वृन्दारको मनोरमे ।सरे श्रेष्ठे ।प्रशस्त वृन्दमस्त्यस्य वृन्दारकः ।वृन्दादार का (७-२-११) मनोरमं मनोज्ञम् ।श्रेष्ठ मुख्यम् ।तयोर्वाच्यलिङ्गः ॥ ३४ ॥
2.34 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सुरे यथा-वृन्दारवृन्दारकवृन्दवन्दो मन्दा रमालामकरन्दविन्दून् ।शेषयोर्यथा-विद्ववृन्दारकैवधा ।बृहतिका स्याद्वस्त्रभेदयोः ।बृहत्येव बृहतिका ।तनुपुत्र तिकः ।अरुः सक्थि ।वस्त्रभेदे यथा-क्षपति यो भुवनं विततां बृहबृहतिकामिव रौचनिकी रुचम् ।वैता लिकः खेट्टताले मङ्गलपाठकेऽपि च ।विताल एव वैतालिकः ।विनयादि स्वादिकण् ।वितालः शब्दप्रयोजनमस्येति वा ।प्रयोजनमितीकण् ।खेटेन क्रीडया ताला खेट्टतालः ।मङ्गलपाठके यथा-वैतालिकाः कलगिरोऽवसरेषु पेठः ॥ ३५ ॥
2.35 · p. 60
metre not recognised
चैनाशिक: स्यात् क्षणिके परायत्तोणनामयोः ।विनाशः प्रयोज नमस्य वैनाशिकः ।क्षणिकपरायत्तयोर्वाच्यलिङ्गः ।क्षणिके यथा-वैनाशिक जगदिदं निगदन्ति सन्तः ।उर्ण नाभो खता ।वैदेहका वाणिजके वैश्या पुत्रे च शूद्वतः ।विदिह्यते घनि स्वार्थेऽणिके च वैदेहकः ।वाणिजके यथा गृहपति वैदेहक तापसव्यञ्जनाः प्राधियः ।शूद्रतो वैश्यापुढे यथा-वैदहकानां कृषिगोरक्षादि कर्म ॥ ३६ ॥
2.36 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शतानीको मुनौ वृद्धे ।शतमनिति शतानीकः ।सृणीकादित्वात्साधुः ।शालाको बलीमुखे ।सारमेये शृगाले च ।शालायाचतुर्भः काण्ड :(३२७) शृङ्गाटकं पथां श्लेषे पानीयकण्टकेऽपि च ।संघाटिका' तु कुट्टन्यां घ्राणे युग्मेऽम्बुकण्टके ॥ ३० ॥
2.30 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 य (wrong syllable)
सन्तानिका क्षीरसारे मर्कटस्य च जालके ।सुप्रतीकः स्यादोशानदिग्गजे शोभनाङ्गके ॥ ३९ ॥
2.39 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 स्या (wrong syllable)
सैकतिकं पुनर्मात्यात्रामङ्गलसूत्रयोः ।सैकतिकः क्षेपणिके संन्यस्ते भ्रान्तिजीविनि ॥ ४ ॥
2.4 · p. 60
metre not recognised
वृक इव शालावृतः ।शालां वृणोति को ।वीचि पुषीति कित् कः (उ.२२) ।त्रिष्वपि यथा-भीरुः शालावृकेभ्यो यः स कार्य किन्नु साधयेत् ।शिलाटकस्ति :(शि)लाट्टयोः ।शिलमुच्छं शिलां वा अटति शिलाटकः ॥ ३७ ॥
2.37 · p. 60
metre not recognised
शृङ्गाटकं पयां इलेषेपानीयकण्टकेऽपि च ।शीर्यते शंगाट कपाटादित्वात्साधुः ।तस्य तुल्यं शृङ्गाटकम् ।शृङ्गटति वा ।पथां श्लेषे यथा-धातुश्चतुर्मुखीकंठशृंगाटकविहारि गोम् ।पानीयकण्टको जलविशेषः ।पुंस्यपीत्यन्ये ।संघाटिका तु कुट्टन्यां घ्राणे युग्मेऽम्बुकण्टके ।संघटते संधमटति वा संघाटिका ।युग्मे यथा-संघा टिका घटयतां शिवयोः शिवानि ॥ ३८ ॥
2.38 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सन्तानिका क्षीरसारे (शारें) मर्कटस्य च जालके ।सन्तनोति सन्तानिका ।सन्तानोऽस्त्यस्य वा सन्तानिका ।क्षीरसारम् आमिक्षा ।मर्कटो लूता तस्य जालकम् ।सुप्रतीकः स्यादीशानदिग्गजे शोभनागके ।शोभनाः प्रतीकाः अवयवा यस्य सुप्रतीकः ।ईशानदिग्गजे यथा-सुरगज इव गांगं सैकतं सुप्रतीकः ।शोभनाङ्गके वाध्यलिङ्गः ॥ ३९ ॥
2.39 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
सैकतिकं पुनर्मात्यात्रामङ्गलसूत्रयोः ।सिकिः सौत्रः ।सिकते सैकतिकम् ।कुशिकादित्वात्साधुः ।मातृयात्रा मातॄणां ब्रहम्यादीनां यात्रो उत्सवः ।मङ्गलसूत्रं (कौमुम्भ) कंकणसूत्रम् ।सैकतिकः क्षेपणिके संन्यस्ते भ्रान्तिजीविनि ।सिकताः प्रयोजनमस्य सैकतिकः ।वाच्यलिङ्गः ।क्षेपणादिः कर्करादिः ।संन्यस्तस्त्यतसंगः ।भ्रान्ति१ अगालिका शिवायां स्यात्रासादपि पलायने ।संघाटिका ।(३१८) अनेकार्थसंग्रहः सटीक :: द्वितीयो विभागःसोमवल्क: कट्फले स्याद्वलक्षः खदिरद्रमे ।सौगन्धिको गन्धवणिक् सौगन्धिकन्तु कतृणे ॥ ४१ ॥
2.41 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गन्धोपले पद्मरागे कल्हारेऽग्निमुखो द्विजे ।भल्लाते चित्रके देवेऽप्यग्निशिखं तु कुंकुमे ॥ ४२ ॥
2.42 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 3 शि (wrong syllable)
अग्निशिखा लाङ्गलिक्यामिन्दुछेखेन्दुखण्डके ।गडूची सोमलतयोः पञ्चनखस्तु कच्छपे ॥ ४३ ॥
2.43 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 शि (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 न (wrong syllable)
गजे बदशिखो बाले बद्धशिखोच्चटौषधौ ।महाशंखो निधिभेदे संख्याभेदे नरास्थिनि ॥ ४४ ॥
2.44 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 शि (wrong syllable); pāda 3, syllable 6 धि (wrong syllable)
जीवी सन्देहजीवी ॥ ४० ॥
2.40 · p. 60
सोमवल्कः कट्फले स्याद्वलक्षः खदिर मे ।सोमस्येव वल्कलमस्य सोमवल्कः ।कट्फलो वृक्षः ।सौगन्धिको मन्ध वणिक् ।सुगन्धाः पण्यमस्य सौगन्धिकः ।सौगन्धिकं तु कतृणे ।गन्धोपले पद्मरागे कल्हारे ।सुगन्धः प्रयोजनमस्य सौगन्धिकम् ।कतृणं रोहिषम्॥ ४१ ॥
2.41 · p. 60
metre not recognised
गन्धोपलो गंधकोषधम् ।पद्मरागो मणिः ।कल्हारमुपलभेदस्तक -यथा-सरःसु राजहंसाभसौगन्धिकसुगन्धिषु ।अथ वान्ताः ।अग्निमुखो द्विजे ।भल्लाते चित्रके देवेऽपि ।अग्निर्मुखं प्रधानमास्यं वा मस्य ।अग्निमुखे अस्मादिति वा मग्निमुखः ।भल्लातकचित्रके ओषधिमेदौ ।अग्निशिखं तु कुंकुमे ।अग्निरिव शिखाऽस्य अग्नि शिखम् ॥ ४२ ॥
2.42 · p. 60
metre not recognised
अग्निशिखा लाङ्गलिक्याम् ।लाङ्गलिको ओषधिः ।इन्दुलेखेन्दुखण्डके ।गडूची सोमलतयोः ।इन्दोर्लेखा इन्दुलेखेव वा इन्दु लेखा ।इन्दुस्खण्डके यथा-इन्दुलेखेव या वक्रासंध्येव क्षणरागिणी ।गडूची सोम लते मोषधी ।पञ्चनखस्तु कच्छपे गजे ।पञ्चनखा अस्य पंचनखः ।कच्छपः शशकादीनामुपलक्षणम् ।यदाह-पंच पंचनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रस्य राघव ।शशकः शल्यका वाविद्गोधा कूमश्च पञ्चमः ॥ ४३ ॥
2.43 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
बदशिखो बाले ।बद्धशिखाऽस्य बद्धशिखः ।बालः शिशुः ।बद्धशिखोच्चटौषधौ ।बद्धा शिखा यया बद्धशिखा ।महाशंखो निधिभेदे संख्याभेदे मरास्थिनि ।२चतुर्थः काण्डः(३२९) व्याघ्रनखस्तु कन्दे स्याद्गान्धद्रव्यान्तरेऽपि च ।शशिलेखा वृत्तभेदे वाकुची चन्द्रलेखयोः ॥ ४५ ॥
2.45 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 न (wrong syllable)
शिलीमुखोऽलौ बाणे चाऽपवर्गस्त्यागमोक्षयोः ।क्रियावसानसाफल्येऽप्यभिषङ्गः पराभवे ॥ ४६ ॥
2.46 · p. 60
अनुष्टुप्
आक्रोशे शपथे चेहामृगः स्याद्रूपकान्तरे ।के जन्तौ चोपरागो राहुग्रस्तार्कचन्द्रयोः ॥ ४७ ॥
2.47 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
महांश्चासौ शंखः महाशंखः ॥ ४१ ॥
2.41 · p. 60
व्याघ्रनखस्तु कन्दे स्यागन्धद्रव्यान्त रेऽपि च ।व्याघनख इव नस्व व्याघ्रनखः ।शशिलेखा वृत्तभेदे बाकुचीचन्द्र लेखयोः ।शशिनमपि लिखति शशिनो लेखा वा शशिलेखा ।वृत्तभेदचन्द्रलेख योर्यथा-कलयात पाण्डुरभावं तब विरहे सुतनुः सा ।सुभगे यथा दिवसादौ गलि तरुचिः शशिलेखा ।बाकुची वर्वरिका ॥ ४५ ॥
2.45 · p. 60
metre not recognised
शिलीमुखोऽलो बाणे च ।शिलीव जलजन्तुरिव मुखमस्य शिलिमुखः ।अलो स्त्रीपुंसः ।तयोर्यथा स्वामायान्ति शिलोमुखाः स्मरधनुर्मुक्काः सखे मामपि ।अथा गान्ताः ।अपवर्ग स्त्यागमोक्षयोः ।क्रियावसानसाफल्येऽपि ।भवपर्जनमपवर्गः ।त्यागे दाने च यथा-अर्थोपवर्गरसिकस्य यशांसि सूने ।मोक्षे यथा-तथापि भवतो मुर्तिरपवर्गा नुबन्धिनी ।क्रियाऽवसाने यथा-क्रियापवर्गेष्वनुजीविसात्कृताः ।अभिषङ्गः पराभवे ।आक्रोशे शपथे च ।अभिषं जनमभिषज्यतेऽनेनेति वाऽभिषंगः ।पराभवे यथा जाताभिषङ्गो नृपतिषिङ्गात् ॥ ४६ ॥
2.46 · p. 60
metre not recognised
आक्रोशे यथा-कोपाभिषङ्गविगलक लांगमन्धिः ।शपथे यथा-वचार तस्मादभिषङ्गभङ्गात् ।ईहामृगः स्याद्रूपकान्तरे ।वृत जन्तौ च ।ईहया मृग्यते मृगय ने वा ईहामृगः ।रूपकान्तरे वृके च यथा विस्फू जैद इ मृगभूमिका सु रज्यान्त रक्ताविताश्च केचित् ।उपरागो राहुन स्ताकचन्द्रयोः ।विगाने दुये राहौ ।उपरज्यनेऽनेन उपरागः ।घञ भावेकरणे इतन्लापः ।उपजनम्न ।राहग्रस्ता चन्द्रये यथा-उपागक्षणे दत्त मक्षयं दमणादिकम् ।शेषेषु यथा : कस्योपरागलितं न वि गग(म)हेतुः ॥ १७ ॥
2.17 · p. 60
metre not recognised
.२२ :- ....(३३०) अनेकार्थसंग्रहः सटीक :: तृतीयो विभागःविगाने दुर्नये राहावुपसर्गे उपद्रवे ।प्रादौ रोगे च भेदे च कटभङ्गो नृपात्यये ॥ १८ ॥
2.18 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
हस्तच्छेदे च सस्यानां छत्रभङ्गो नृपक्षये ।स्वातन्त्र्ये विधवत्वे च दीर्घाश्वगः क्रमेलके ॥ ४९ ॥
2.49 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 श्व (wrong syllable)
लेखहारे मल्लनागो वात्स्यायनसुरेभयोः ।समायोगस्तु संयोगे समवाये प्रयोजने ॥ ५० ॥
2.50 · p. 60
अनुष्टुप्
सम्प्रयोगो निधुवने सम्बन्धे कार्मणेऽपि च ।जलसूचिः शिशुमारे त्रोटिमत्स्ये जलौकसि ॥ ५१ ॥
2.51 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 शु (wrong syllable)
उपसर्ग उपद्रवे ।प्रादौ रोगे व भेदे च ।उपसृज्यते उपसर्गः ।उपद्रवे यथा रक्षन्तु स्खलितोपसर्गगलिनप्रौढप्रतिज्ञाविधौ ।प्रादौ यथा-धातुलीनमुपसर्ग इवार्थम् (:)ोकटमङ्गो नृपात्यये ।हस्तच्छेदे च सस्यानाम् ।कटस्य भंग इव प्रजानां दुःसहत्वात् ।कटेति शब्देन भंजनं वा कटभंगः ।नृपात्ययो नृपक्षयः ।सस्यानां हस्तच्छेदो मोटनम् ।छत्रमङ्गो नृपक्षये ।स्वातन्त्र्ये विधवत्वे च ।छत्रस्य मङ्गोऽत्र छत्रभङ्गः ।नृपक्षये यथा-रजन्यामिन्द्रचापेन छत्रमङ्गं विनिर्दिशेत् ।दीर्या बगः क्रमेलके ।लेखहारे ।दीर्घमध्वानं गच्छति दीर्घाध्वगः ।नाम्नो गम (५-१-१३१) इति डः ॥ ४९ ॥
2.49 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: ार्थम् (:)ोकटमङ्ग
लेखहारे च वायलिङ्गः ।द्वयोर्यथा दीर्घायगानां हि किमत्र दूरम् ।मल्लनागो वात्स्यायनसुरेभयोः ।मल्लरचासो नागश्च मल्छनागः ।वात्स्यायनश्चाणक्यः ।सुरेभ ऐरावणः ।समायोगस्तु संयोगे समवाये प्रयोजने ।समायोजन समायुज्यतेऽथवा समायोगः ।संयोगो द्रव्ययोरुपश्लेषः ।समवायो नैयायिकप्रसिद्धः सम्बन्धवि शेषः ।त्रिष्वपि यथा-दुलेमो हि समायोगे समायोगो हितैषिणाम् ॥ ५० ॥
2.50 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सम्प्र प्रयोगो निधुवने सम्बन्धे कामणेऽपि च ।सम्प्रयोजनं सम्यक् प्रयोगो वात्र सम्प्रयोगः ।निधुवने यथा-सा सम्प्रयोगरभसेन दिनं नतांगी ।सम्बन्धे यथा साधुभिः सम्प्रयोगः ।अथ चान्तौ ।जलसूचिःशिशुमारे त्रोटिमत्स्ये जलौकसि ।कशनाटयोश्चापि ।जलस्य सूचिरिब जलं सूचयति वा जलसूचिः ।स्वरेभ्य इसि ।तृतीयः काण्डः कङ्काटयोश्चापि मलिम्लुचस्तु तस्करे ।बाते कश्मीरज कुष्टे कुंकुमे पौष्करेऽपि च ॥ ५२ ॥
2.52 · p. 60
metre not recognised
कश्मीरजाऽतिविषायां क्षीराब्धिजं तु मोक्तिके ।वशिरे क्षीरान्धिजस्तु चन्द्र क्षीराधिना श्रियाम् ॥ ५३ ॥
2.53 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
ग्रहराजः शशिन्य जघन्यजोऽनुजन्मनि ।शुद्रे च द्विजराजस्तु शेषे ताये निशाकरे ॥ ५ ॥
2.5 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
नोटिश्चञ्चुः तया युक्तो मत्स्यत्रोटिमत्स्यः ।कैकः पक्षी ।शङ्गाट जलोद्भवः कन्दः ॥ ५१ ॥
2.51 · p. 60
metre not recognised
मलिम्लुचस्तु तस्करे ।वाते ।मलिनं म्लोचति मलिम्लुचः ।मूलविभुजादित्वात्कः ।तस्करे यथा-न परेषु महौजसः छलादपकुर्वन्ति मलि म्लुचा इव ।अथ जान्ताः ।कश्मीरज कुण्टे कुङ्कुमे पौष्करेऽपि (पुष्करेऽपि) च ।कश्मीरेषु जातं कश्मीरजम् ।कुष्टं गन्धद्रव्यम् ।पौष्करं पुष्करमूलम् ।कुकमे यथा-अरुणितमकठोर्वेश्मकश्मीरजाम्भः स्नपितमिव तदेतद्भानुभिर्माति भानोः ॥ ५२ ॥
2.52 · p. 60
metre not recognised
कश्मीजाऽतिविषायाम् ।अतिविषा ओषधिः ।क्षीराब्धिज तु मौक्तिके ।बशिरे ।क्षीराब्धेति क्षीराब्धिजम् ।वशिरः सामुदलवणम् ।क्षीरान्धिजस्तु चन्द्रे ।यथा-क्षीराब्धिजस्य तुलनां ललनामुखानि ।क्षीरा धिना श्रियाम् ।यथा-क्षीराब्धिजा न स्थिरतामुपैति ॥ ५३ ॥
2.53 · p. 60
metre not recognised
ग्रहराजः शशिन्य ।प्रहापां राना ग्रहेषु राजते वा ग्रहराजः ।द्वयोर्यथा--अस्मिन् विग्रहराजे काले कश्चक्षुषामुदयः ।जघन्यजोऽनुजन्मनि शूद्रे च ।जघन्ये अंत्ये जातो जघन्यजः ।अनु जन्मनि यथा-जघन्यजे भ्रातरि कातरास्ये ।नोचेऽपि ।नीचशूद्रयोर्यथा--तम्कि कराषि दुर्बुद्धे यत्कुर्वन्ति जघन्यजाः ।द्विजराजस्तु शेषे ताक्ष्य निशाकरे ।द्विजानां सर्पाणां पक्षिणां विप्राणां वा राका द्विजराजः ।राजन् सखेरिति अद् (७-३-१०६) समासान्तः ।शेषे तार्थे च यथा अध्यास्य विष्णुद्विजराजपृष्टम् ।निशाकरे यथा-इत्थं द्विजेन दिजरा कान्ति रावेदिते वेदविदांवरेण ।द्विजेऽपि ॥ ५४ ॥
2.54 · p. 60
metre not recognised
धर्मराजस्तु सुगते श्राद्धदेवे(३३२) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःधर्मराजस्तु सुगते श्राद्धदेवे युधिष्ठिरे ।भरद्वाजः पक्षिभेदे बृहस्पतिसुतेऽपि च ॥ ५५ ॥
2.55 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
भारद्वाजो मुनौ भारद्वाजी बनपिचुद्रुमे ।भृङ्गराजो मधुकरे मार्कवे विहगान्तरे ॥ १६ ॥
2.16 · p. 60
अनुष्टुप्
राजराजो नृपेशेन्द्रोः कुवेरेऽथ सकृत्प्रनः ।द्विके सिंहेऽथोच्चिङ्गटः कोपने मीनभिद्यपि ॥ ५७ ॥
2.2743 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 च्चि (wrong syllable)
करहाटः पद्मकन्दे देशद्रुमविशेषयोः ।कार्यपुटोऽनर्थकरे क्षपणोन्मत्तयोरपि ॥ ५८ ॥
2.58 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 2 र्य (wrong syllable)
युधिष्ठिरे ।धर्मेण समवर्तित्वेन राजते धर्मराजः ।सुगते श्राद्धदेवे च यथा धर्मगजपरिकल्पितरातत्यक्तदोषनिचमाः खलु मन्तः ।युधिष्ठिरे यथा-सहाय मध्वरधुरां धर्मराजो विवक्षते ।भरद्वाजः पक्षिभेदे बृहस्पतिसुतेऽपि च ।भरन्तो वाजाः पक्षाः अस्य भरतो वाजयति वा भरद्वाजः ॥ ५५ ॥
2.55 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
भारद्वाजो मुनौ ।भरद्वाजस्यापत्यं वृद्ध भारद्वाजः ।विदादित्वादन ।भारद्वाजी वनपि चुमे ।भारद्वाजस्येयं भारद्वाजी ।वनोद्भववमनीवृक्षः ।भृङ्गराजो मधुकरे मार्कवे विहगान्तरे ।भृगश्चासौ राजा च भृगवद्राजते वा मुंगराजः ।मार्कवः केशरञ्जनः ।विहगान्तरं धूम्याटः ।मधुकरे स्त्रोपुंसः ।तत्र यथा राजन् राजीव रानीयं भृङ्गराजविराजते ॥ ५ ॥
2.5 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
राजराजो नृपेशेन्द्रोः कुबेरे ।राज्ञां राजा स्वामी राजा चासौ राजा च राज्ञा यक्षाणां वा राजा राजराजः ।राजन् सरित्यत् ।समासान्तः ।नृपेशे यथा-नैवास्तिराजराजस्य तत्सुखं नैव देवराजस्य ।इन्दौ यथा--सपदि कुमुदराजी राजराजेन रेजे ।कुबेरे यथा-अन्तपिश्चिरमनुचरो राजराजस्य दथ्यो ।अथ सकृत्पनः ।द्विके सिंहे ।सकृत्प्रजापत्यमस्य पकृत्प्रजः ।द्विकः काकः ।द्वयो यथा सकृत्प्रजानामपि वंशवृद्धिः ।अथ दान्ताः ।अथोच्चिङ्गटः कोपने मीनभि धपि ।उच्चाङ्गमति उच्चिङ्गटः ।पृषोदेरादित्वात् ।कोपने वाध्यलिङ्गः ॥ ५७ ॥
2.57 · p. 60
metre not recognised
करहाटः पद्मकन्दे देशद्रुमविशेषयोः ।कं रहयति करहं पद्मादि तदरति ।चतुर्थः काण्डः कामकूटौ वेश्याविभ्रमष्टावथ कूटन्नटः ।शोणके कैवर्तीमुस्ते कुण्डकीटस्तु जारतः ॥ ५९ ॥
2.59 · p. 60
metre not recognised
विप्रीपुत्रे दासीपतौ चार्वाकोक्ति विशारदे ।खञ्जरीटस्तु खञ्जनेऽसिधाराव्रतचारिणी ॥ ६० ॥
2.60 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 सी (wrong syllable); pāda 3, syllable 7 ञ्ज (wrong syllable)
गाढमुष्टिस्तु कृपणे कृपाणप्रभृतावपि ।चक्रवाटस्तु पर्यन्ते क्रियारोहे शिखातरौ ॥ ६१ ॥
2.2750 · p. 60
अनुष्टुप्
तुलाकोटिमानभेदेऽर्बुदे स्यान्नपुरेऽपि च ।नारकोटः स्वदत्ताशाविहन्तयश्मकीटके ॥ ६२ ॥
2.2751 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 टि (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 न्त (wrong syllable)
करे हटनमस्येति करहाटः ।पद्मकन्दे यथा-सुघटित करहाटां स्त्रोटिभित्रो ट्यन्ति ।पुष्पविशेषेऽप ।कार्यपुटोऽनर्थकरे क्षपणोन्मत्तयोरपि ॥ ५ ॥
2.5 · p. 60
metre not recognised
कार्येषु पुति श्लिष्यति कार्यः पुटोऽस्यति वा कार्यपुटः ।अनर्थकरोन्मत्तयो यिलिङ्गः ॥ ५८ ॥
2.2753 · p. 60
metre not recognised
कामकूटौ वेश्याविभ्रमेष्टौ ।कामं क्ट कपटमत्र कामस्य वा कूट इव कामक्टः ।वेश्याया विभ्रमो वेश्याविभ्रमः ।वेश्याया इष्टश्च ।अथ कूटन्नटः ।शोणके कैवत्तीमुस्ते ।कूटन् वक्रीभवन्नति स्सन्दते कूटन्नटः ।द्वाप्यौषधभेदौ ।कुण्डकीटस्तु जारतः ।विप्रीपुत्रे दासी पतौ चार्वाकोक्ति विशारदे ।कुण्डो भत्तयमृते जारजः ।स चासो कीटश्च कुण्ड कोटः ।निन्धं कुत्सनैरपापाधैरिति समासः ।अन्यत्रोपचारात् ।चार्वा कोक्तिविशारदे वाच्य लङ्गः ।खञ्जरीटस्तु खञ्जने ।असिधाराव्रतरारिणि ।खजति खञ्जरोटः ।खजेरीटः ।असिधाराबतचारिणि वाच्यलिङ्गः ।खंजने यथा-स खंज गेटा सपयःप्रसादा (१) सा कस्य ना मानसमाच्छिनत्ति ॥ ६० ॥
2.60 · p. 60
metre not recognised
फलकेऽपि ।गाढमुष्टिस्तु कपणे कृमणप्रभृतावपि ।गाढो मुष्टिरस्य गाढ मुष्टिः ।कृपणे वाच्यालेङ्गः ।द्वयोर्यथा--कोशासक्तो गाढमुष्टिर्न किश्चित् ।प्रभृतिशब्दात् क्षुरिकादो ।चक्रयाटस्तु पर्यन्ते क्रियारोहे शिखातरौ ।चक्र चक्रावहा वटनं वेष्टनमस्य चक्रं वटांत वा चक्रवाटः ।क्रियाया मारोहः प्रकर्षः ॥ ६१ ॥
2.61 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
तुलाकोटिनिभेदेऽबुंदे स्यान्नूपुरेऽपि च ।कोटेस्तुला१. गन्धकुटी मदिशयां बुद्धायतनेऽपि च ।गाढ० । २. चतुःषष्टि चतुःषष्टिकलासु च हवेऽपि च ।तुला. ।(३३४) अनेकार्थसंहः सटीकः :: तीयो विभागःप्रतिकृष्टन्तु गुह्ये स्यात् द्विरावृत्या च कर्षिते ।प्रतिशिष्टः पुनः प्रत्याख्याते च प्रेषितेऽपि च ॥ ६३ ॥
2.63 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
परपुष्टः कलकण्ठे परपुष्टा पणाङ्गना ।वकराटस्तु तरुणादित्यरोचि:कटाक्षयोः ॥ ६४ ॥
2.64 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ल (wrong syllable)
स्त्रीणां पयोधरोत्संगकान्तदत्तनखेऽपि ।शिपिविष्टस्तु खल्वाटे दुश्चर्मणि पिनाकिनि ॥ ६५ ॥
2.65 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
तुलाकोटिः ।राजदन्तादित्वात् ।तुलाकृतेजघायाः कोरिरिव तुलाकोटिः ।पुंसि ।द्वयोर्यथा--अमूल्यस्य मम स्वर्णतुलाकोरिद्वयं कियत् इति कोपादिवातानं पादयुग्मं मृगीदृशः ।नारकीटः स्वदत्ताशाविहन्तयश्मकीटके ।नरकीट एव नारकोटः ।प्रज्ञादित्वादण् ।न इयर्ति नारः ।पाषाणस्तस्य कीटो पा स्वदत्तामाशां काम विहन्ति यस्तत्रेत्यर्थः ।तत्र वाच्यलिङ्गः ॥ १२ ॥
2.12 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रतिकृष्टन्तु गुथे स्यात् ।द्विरावृत्या च कर्षिते ।प्रतिकृभ्यते प्रतिकृष्टं वाध्यलिङ्गः ।गुह्यं गोप्यम् ।प्रतिशिष्टः पुनः प्रत्याख्याते च प्रेषितेऽपि च ।प्रतिशिष्यते प्रतिशिष्टः ।वाच्यलिङ्गः ।प्रत्याख्याते यथा-अप्रियाणि वदत्येक प्रतिशिष्टोऽपि दुर्जनः ।प्रेषिते यथा दमघोषप्लुतेन कश्चन प्रतिशिष्टः प्रतिभान बानथ ।परपुष्टः कलकण्ठे ।परेण पुष्यते स्म परपुष्टः ।यथा--तद्वसन्तमदा न्यस्य परपुष्टस्य चेष्टितम् ।परपुष्टा पणाङ्गना ।यथा--इष्टा नैव विशिष्टानां परपुष्टा स कुट्टनी ।वर्कराटस्तु तरुणादित्यरोचिःकटाक्षयोः ।स्त्रीणां पयोधरोसंगकान्तदत्तनखेऽपि च ।वर्करं तरुणमादित्यमति वर्कराटः ।वर्करेण नर्मणा वाटति वर्कराटः ॥ ६४ ॥
2.64 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line