All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (2/30)
धनदे यथा-श्रेष्ठः श्रीकष्ठमित्रम् ।षष्ठी गौरी पण्णां च पूरणी ।‘जाते शिशौ षष्ठयां रात्रौ पूज्यमानत्वात् षष्ठी षण्णां पूरणी इति वा " षट् कतिकतिपयात्थट" टित्वात् डीः । पायथा "पीत अष्टोलिखितानि षष्ठयाम् ॥ १०७ ॥
2.107 · p. 60
metre not recognised
हठाऽम्बु पछी प्रसमे ।छति हठः ।अम्बुपर्णी फटा माम शाकः ।प्रसभ बलात्कारः तत्र यथा-कान्ते हठालिङ्गमम् ।अथ डान्ताः ।अण्डं पेशीकाशमुष्कयोः ।अण्यते अण्डम् "कण्यणि" इति डः ।… 'पेशीकांश पुश्लोकः ।मुष्के क्लीवे ।पेशीकोशे यथा अण्डजाः hiपक्षिसंधीः ।मुश्क वृषणे यथा-निरण्डास्ते हयाः शूराः ।कठिनप्रेमकशिवीय चषि कठिने तापसमाज यथा-खण्डीकृतण्डस्य शरै सुतीक्ष्ण: ।ब्रह्मकोशे यथा अव्यक्तादण्डमभूदण्डाद्ब्रह्मा ।श्री यथा-क्षीणाण्डस्य कुतः सुतः ।डेलावत्स्वर्गनाडीभूवार - गोषु बुधस्त्रियाम् ।ईज्यते ईडा "म्लेच्छोडेखश्च वा" इति साधुःऋफिडादित्वात् ।(२३ । १०४) लत्वम् इला षट्स्वर्थेषु ।स्व. यथा-घडां पुनाति निबिड बिडौजाः नाड्यां यथा - इडा च पिङ्गला "चैव सुषुम्णा चेति नाडिकाः ।भुवि यथा-डां क्रांडः समुद्दधे ! वाचि यथा-बीडादिडॉ नैव ददाति धीरः ।गवि यथा-ईडा घटानी न दुदोह मोहात् ।बुस्त्रियां बुधभार्यायां यथा-चन्द्राधः समभवद्भगवान्नरेन्दमाद्यं पुरूरवसमैलमसावसूम ।अत्र हिद्वितीयः काण्डःविषे वके वेडा सिंहनादवंशशलाकयोः ।वेडं लोहितार्कफले घोषपुष्पे दुरासदे ॥ १११ ॥
2.111 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: hinearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 हि (wrong syllable)
कोडः कोले शनो कोडमके खण्डोऽद्ध ऐक्षवे ।मणिदोषे च गण्डस्तु वीरे पिटकचिह्वयोः ॥ ११२ ॥
2.112 · p. 60
अनुष्टुप्
डायाः अपत्यमिति शिवाणि ऐण्डः लत्वे ऐलः इति ॥ १०८ ॥
2.108 · p. 60
काण्डो नालेऽधमे वर्गे द्रस्कन्धेऽवसरे शरे ।सहः श्लाधाम्बुषु स्तम्थे ।कति काण्डम् “ कण्यणि" इति णित् डः ।पुंक्तीवः दशस्वयंषु ।नाले यथा-सरसबिसिनीकाण्डसंजातशङ्का दिमातङ्गाः श्रवणपुलिने हस्तमावर्तयन्ति ।अधमे शरे च यथा चण्डकाण्डाहतित्रस्ती भटकाण्डः पलायते ।वर्गे यथा क्षपातम स्काण्डमलीमनं नमः … ।द्रस्कन्धे यथा-आरभ्य काण्डात्तक मुच्छित्ति ।अवसरे: यथा-अकाण्डकोऽपि नो भर्तुरन्यासक्केच योषितः ।सहावलं तम यथा-काण्डेन कोदण्डमयं चकर्ष ।रह इत्मे के ।श्लाघायां यथा-नुकाण्डैर्मण्डिता मही ।अम्बुनि यथा-कार्ड जगाहे सगजप्रकाण्डम् स्तम्बे यथा-तदलं समित्काण्डखण्डनाय ।दण्डलतयोरपि ।क्रमेण यश-द काण्डकण्डूजुषः ।क्षिप्तं पुरो न जगृहे मुहुरिक्षुकाण्डम् ।क्रोडा केल्यामनादरे ।कीडन क्रीडा ।केल्या यथा स च क्रीडाचन्द्रो दशनकिरणा पूरिततनुः ।अनादरे यथा-तस्य द्वयमपि ब्रीडा क्रीडादलतदन्तिनः ॥ १०९ ॥
2.109 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कुण्डी कमण्डलौ ।कुण्डते कुण्डी अच् ।कुणति वा “कुगुहनी" इति कित् डः "गौरादित्वात्" डीः ।यथा-कुण्डिकापुस्तिकाछत्रिका भियुतो ब्रह्मशान्तिः प्रभातेऽस्तु शान्तिदः ।कुण्डो जाराजी वत्पतेः सुते ।देवतायाशये स्थाल्याम् ।देवतोयाशये स्थाल्यां च त्रिलि… ।(७०)अनेकार्थसंग्रह-कोषः सटीक:कपोले गण्डके योगे वाजिभूषणबुद्दे ।गडुः पृष्ठगुडे कब्जे गडो मीनान्तराययोः ॥ ११३ ॥
2.113 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
गुडः कुञ्जरसंनाहे गोलकेक्षुविकारयोः ।गुडा तु गुडिका स्नुह्यो गोण्डः स्यावृद्धनाभिके ॥ ११४ ॥
2.114 · p. 60
अनुष्टुप्
जाराज्जीवत्पतेः सुते यथा-पत्यो जीवति कुण्डस्तु मृते भरि गोलकः ।देवतोयाशये यथा - कुण्डे कुण्डलिताम्बुवीचिनिचये मजन्ति तीर्थस्य ये ।स्थाल्यां भाजने यथा-अमृतस्येव कुण्डानि श्वेडः कामये ध्वनौ ।विषे चक्रे ।" विडा अव्यक्ते शब्द " सौत्रः ।श्चेडत्यनेन श्वेडः ।वके वाच्यलिङ्गः ।कामये यथा श्वेडपीडितकर्णस्य ।ध्वनिविषयोर्यथा-तस्य श्वेडजडीकृतेन्द्रिय तया ॥ ११० ॥
2.110 · p. 60
metre not recognised
वके यथा-मानसं शोभयत्येक मुगाक्ष्याः श्वेड. मीक्षितम् ।वेडा सिंहनादवंशशलाकयोः ।श्वेरनं विस्यते वा श्वेडा ।सिंहनादो योधानां युखप्रारम्ने निनादः ।खत्र यथा पषव्याप्तदिगन्तरः कपिकुलश्डारवैक्षितःशिशलाकायां शा करे यथा-श्वेडाभक्षणतृप्तसिन्धुरवधूतप्रकर्षापहः ।दन्तोष्ठ वाघेऽपि ।श्वेडं लोहितार्कफले घोषपुष्पे दुरासदे ।लोहिताफलं रक्ताफलम् घोषपुष्पदुरासदे औषधे ।क्रोडः कोले शनौ ।किरति कीर्यते वा क्रांडः बिहडकहोड" (उ० १७२) इति साधुः ।कोलः सूकरः तत्र यथा-क्रडक्रोडां विमुञ्च त्यज गजकरिणी गण्डगण्ड्रपलीलाम् ।शनौ यथा - क्रोडः यूरो द्वादशः स्याजस्य ।क्रोडमझे ।अङ्कः उत्तो वक्षध ।पक्षसि स्त्रोक्लोबः ।क्रमेण यथा-वने पद्मासनासीनं क्रोडस्थितमृगाभकम् ।क्रोडे पीन पयोधरे मृगदृशः कः ऋडितुं नेच्छति ।खण्डोद्ध पक्षवे ।अनेकार्थसङ्गह-कोषः सटीका(७१)मणिदोषे च ।खड्यते खडिः खन्य ते वा "कण्यणि" इति इ… अर्द्धः शकलः ।ऐशवः क्षुविकारः अनयो: 'क्लीवः ।शकलार्थस्य गुणवृत्तित्वे त्वाश्रयलिङ्गता ।यथा-खण्डो घटः ।खण्डी स्थाली ।खण्डं कुण्डम् ।यद्वैजयन्ती अ॰ गुडविकारे च खपडोऽस्त्री खण्डिते त्रिषु ।मणिदोषे पुसि ।यद्गौडः खण्डाऽस्त्री शकले ने विकारमणिदोषयोः ।अखें यथा-भुजादप्डे दधुः- कतिननव खण्डां वसुमतीम् ।ऐक्षवे यथा-खण्डः किमु त्वदिर एव खणडा किं शर्करा तत्पथ शर्करव ।कृशाङ्गि तद्भनिरसोत्सकच्छतृणं तु दिक्षु प्रथितं ।तदिक्षु स्फुटितशृङ्गे गवादावपि ।यथा-शाबलेयो बाहुलेयः खण्डो मुण्ड इत्यादि गण्डस्तु वीरे पिटकचिह्नयोः ।कपोले गण्डके योगे वाजिभूषणबुद्दे ।गण्डति गण्डः गणेगमेर्वा "पञ्चमाडः” (उ० १६८) इति डः सप्तस्वर्थेषु ।वीरे यथा त्रिभुवनगणडः ।पिटके यथा-समामिप्यत्युचैः पिशितगुरुगण्डकी स्तनधिया ।चिो यथा-लडति लगुडगण्डः कंसविध्वंसचण्डः ॥ ११ ॥
2.11 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: चिो यथा-ल
कपोले यथा-गण्डस्थलीः शुचितया नघुचुम्बुरासाम् ।गण्डके यथा गण्ड खण्डन चण्डेन ।योगो विष्कम्भादशमः ।तत्र यथा-खड्गेचाति गण्डेण्ट ।वाजिनां भूषणेषु बुद्दारकत्वात् बुद्धदः तत्र यथा अर्वाण वल्गु वलगन्ति गण्डमण्डितकन्धराः ।गडः पृष्ठगुडे कुब्जे ।यति गह: भृमृतसरीत्युः पुंसि ।पृष्ठ गुडो गोलाकृतिः पृष्ठगती मांसपिण्डस्तत्र यथा-विच्छेद निविडे गुडं ।कुब्जे वाच्यलिङ्गः नत्र यथा असौ गर्जातु निविष्टहस्तः ।स्फोट मात्रेऽपि यथा तं मिन्दन जगतोऽन्धक गडमिव त्र्यक्षः क्रियाद्वः शिवम् ।गडो मीनान्तराययोः ।गति सिञ्चति गडः ।गुडः कुअरसंनाहे गोलकेच विकारयोः ।गुडति रक्षति गुडः गुडशब्चे का कुगुहुनी" (उ० १७०) इति कित् डः ।कुञ्जरसंनाहे स्त्रीपुंसः ।तत्र यथा-सगुड(७२)द्वितीयः काण्डःपामरजातो चण्डस्तु यमदासेऽतिकोपने ।तीब्र दैत्यविशेषे च चण्डी तु शिवयोषिति ॥ ११५ ॥
2.115 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 2 म (wrong syllable)
चण्डा धनहरीशङ्खपुष्प्योश्चडा शिखाग्रयोः ।बाहुभूषावलभ्योश्च चोडः कञ्च कदेशयोः ॥ ११६ ॥
2.116 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 श्च (wrong syllable)
भेत्सि हस्तिनम् ।गोलको वृत्तो मृदादिगुलकस्तत्र यथा-भक्षिता वाप्ययो गुडाः ।श्रुविकारे यथा-इक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्यस्यान्तरं महत् ।गुडा तु गुलिकास्नुहोः ।गोल एव सूक्ष्मो गुलिका ।स्तुही बज्रवृक्षः ।गुलिकायां यथा-कण्ठे किं कलकण्ठि चन्दनगुडाहारोऽपि नारोपितः ।गोण्डस्योचूद्धनाभिके ।पामरजाती ।गूयते गोग: “पिच" (उ० १७६) इति साधुः ।गोरिव गण्डो यस्येति षा "पृषोदरादित्वात्" ॥ ११४ ॥
2.114 · p. 60
metre not recognised
चण्डस्तु यमदासेऽतिकोपने ।तीने दैत्यविशेषे च ।चण्डते इति चण्ड ।षणेश्चमेवळ "पञ्चमाइः" इति: ड; ।अतिकोपने तीव्र च वाच्यलिङ्गः ।यमदासे यथा दासौ चण्डमहाचण्डौ अतिकोपने यथा कुचप्रत्यासत्या हृदयमपि ते चण्डि कठिनम् ।तीवे यथा-चण्डाश्चामुण्डराजस्य प्रतापशिखिनः कणाः ।दैत्यविशेष यथा-हत्या चण्डं च मुण्डं च चण्डी तु शिवयोषिति ।यथा-पुण्यं यायत्रिभुवनगुरोर्धाम चण्डीश्वरस्य ॥ ११५ ॥
2.115 · p. 60
metre not recognised
चण्डा धनहरीशङ्खपुष्योः ।द्वे अपि ओषधी ।चूडा शिखा प्रयोः ।बाहुभूषावलभ्योश्च ।चोट्यतेऽनया चूडा "भिदादि. त्वात् " साधुः ।शिखा केशपाशी मयूरादि शिखा वा तत्र यथा चूडाकर्म द्विजातीनाम् ।यद्युद्धोत्सवदर्शनेकरसिकः श्रीताम्र चूडध्वजो देवः पश्यत नाधुनापि रचयत्येकातपर्वा महीम् ।अग्रे अग्नमात्रे यथा-मेरु चूडाधिरूढः ।बाहुमूषायां यथाद्वितीयः काण्डःजडो मूर्ख हिमाघ्राते जडा स्याच्छुकशिम्बिका ।ताडोऽद्रौ ताडने घोषे मुष्टिमेयतृणादिके ॥ ११७ ॥
2.117 · p. 60
शार्दूलविक्रीडितम्two metres in one verse
ताडी ताली दलतरों दण्डः सैन्ये दमे यमे ।मानव्यूहग्रहभेदेष्वश्वेऽर्कानुचरे मथि ॥ ११८ ॥
2.118 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ह (wrong syllable)
दन्तचूडा प्रकोष्ठे ।वलभ्यां यथा-क्रीडन्ति चूडासु निकेतना नाम् ।चोडः कञ्चकदेशयोः ।चुलिः सौत्रः ।चुल्यते चूलः डलयोरक्ये चोडः ।कञ्चके यथा-प्राणप्रियश्चालकः ।देशे यथा येषां चौर्यरतोत्सवैकसुहृदां चोडाङ्गनाभिः पुरा, कर्तुं कौतुक. कर्णपूरमपि नच्छिन्नः प्रवालोद्गमः ॥ १९६ ॥
2.196 · p. 60
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every line
जडो मूखै हिमानाते ।जलया.ये डलयोक्यात् ।जडति जडः ।मूर्खे यथा-शतकृत्वों प्यधीयाना हि न विद्मो जडा च यम् ।हिमाघ्राते यथा-उत्कम्पो कर्पटार्द्ध परिजर्रात जडे छिदिणि च्छिन्ननिद्रो, वाते वाति प्रकामं हिमणिनि कणन् कोणतः कोणमेति ।मूकेऽपि यथा जडानप्यनुलोमार्थान् प्रवाचः कृतिनां गिरः ।जडा स्थाच्छुक शिम्बिका ।शूकशिम्बिका कपिकच्छ्र ।ताडो द्रौ ताडने घोषे मुष्टिमेयतृणादिके ।ताडयते ताडनं वा ताडः ।द्रौ वृक्षे यथा नान्यस्य नात्मनः छायां कुरुते ताडपादपः ।ऋफिडादित्वालत्वे ताल इत्यपि ।यथा सप्ततालानय भित्त्वा वालिपहरणीकृतान् ।ताडने यथा-स्वश्चितपक्ष्मकपाट भयनद्वार स्वरूपताडेन ।उद्घाटय मे प्रविष्टा देहगृह सा हृदयचौरी ।घोषो ध्वनिः ॥ ११ ॥
2.11 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
ताडी ताली दलतरौ “गौरादित्वात्" लीः दलप्रधानस्तरुः दलतरुः, तालीनामा दलतरुः ताली दलतरुः ।तत्र यथा-प्राप तालीवनश्याममुपकाठं महोदधेः ।ताडिरिति इदन्तोऽपि ।यथा कर्णे ताडिदलम् ।दण्डः सैन्ये दमे यमे ।मानव्यूहग्रहमेदेष्वश्वेऽ(७४)अनेकार्थसंग्रह कोषः सटीकः --- प्रकाण्डे लगुडे कोणे चतुर्थोपायगर्वयोः ।नाडी कुहनचर्यायां घटिकागण्डदूर्वयोः ॥ ११६ ॥
2.116 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
नाले गुणान्तरे* स्नायौ नीडं स्थाने खगालये ।पण्डः षण्ढे पण्डा बुद्धौ पाण्डुःकुन्तीपतौ सिते ॥ १२० ॥
2.120 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 प (wrong syllable)
कानुचरे मथि ।प्रकाण्डे लगुडे कोणे चतुर्थोपायगर्वयोः ।दण्डयतेऽनेन दण्डन वा दण्डः । दमेर्वा “पञ्चमाइः" चतुर्दश स्वर्थेषु ।सै ये दमे लगुडे मथि चतुर्थोपाये च पुंक्लीबः ।शेषेषु पुंसि ।सै ये यथा-प्रचण् दण्डनायो ।दमे दमने यथा-दण्डं दम्येषु कुर्वते ।र मे यथा-दण्डेन दण्डितं विश्वम् ।मानभेदश्च दुष्करः ।तत्र यथा-अष्टदण्ड ( पृथुः पन्थाः) ।व्यूहमेदे यथा दण्डव्यूहेन तं मार्ग यायात्तु शकटेन वो ।प्रहभेदो ज्योतिः शास्त्रप्रसिद्धः ।अश्वे यथा- भृशमपि शततुण्डिमरिडतं जात्यदण्डैः ।अर्कानुचरे यथा-माठरः ।पिलो दण्डचण्डांशोः पारिपा श्वकाः ।मथि मन्थाने यथा-अधिर्मन्दरदण्डेन ममन्थे देवदानेवैः ॥ ११८ ॥
2.118 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रकाण्ड तरुस्कन्धस्य अधोभागो नालं वा ।नाले यथा-उद्दण्डैः पुण्डरीकैः ।लगुडे यथा- यमोऽपि विलिखन् भूमि दण्डेनास्तमित विषा ।कोणे वादनोपकरणे यथा-दण्डाहतो दुन्दुभिः ।चतुर्योपाये यथा-दण्डसाध्योऽधुना रिपुः ।गर्वे यथा-खण्डितोद्दण्डयोधाः ।नाडी कुहनचर्यायां घटिकागण्डदूर्वयोः ।नाले गुणान्तरे स्नायौ ।नाडिः सौत्रः नडति नाडि: “कमि चमि" इति बहुवचनात् णित् : ड्या नाडी “नडेर्णित्” (उ० १७२) इति ईप्रत्यये ईकारान्तोऽपि ।षट्सु अर्थेषु ।कुहनचर्या दम्भचर्या ।घटिका* मु. मू. व्रणान्तरे ।… द्वितीयः काण्डःपिन्डो वन्दे जपापुष्पे गोलबोलेऽङ्गसिहयोः ।। कवले पिण्डं तु वेश्मैकदेशे जीवनायसोः ॥ १२१ ॥
2.121 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
बले सान्द्रे पिण्ड्यलाबखोस्तगरेऽपि च ।पीडार्तिमदनोत्तं सकृपासु सरलद्रुमे ॥ १२२ ॥
2.122 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
षट् क्षणकालः तत्र यथा-ताडयते ताडयभानात् ।गण्डदूर्वा श्वेतदुर्वाविशेषः ॥ ११८ ॥
2.118 · p. 60
metre not recognised
नालं काण्डं तत्र यथा-आसेदुरुन्नाडिनि पुण्डरीके ।गुणान्तरं चर्मरज्जुविशेषः ।तत्र यथा-नाडिभिनहाते युगम् ।स्नायुः शिरा ।तत्र यथा-पश्यैता रुचयः पतङ्ग दृषदा. मा नेय नाहिंधमाः ।ततुवायोपकरणेऽपि ।नीर्ष स्थाने खगालये ।नीयते नीडम् "कुगुहुनो” इति कित् डः ।स्थाने लीबे ।खगालयः कुलायस्तत्र त्रिलिङ्गः ।स्थाने यथा-स बद्धकक्षः परनीडपीडने ।खगालये यथा-शाखाकम्पचलनगे निबिडय नीडेषु काकीकुलम् ।पण्डः षष्ढे ।पण्डते पाडः ।पणे “पञ्चमाड्डः" षण्ढो नपुंसकः तत्र यथा-पण्डचण्डरिरंसथा ।पण्डा बुद्धौ यथा-धर्म वेत्ति स पण्डितः ।अत्र पण्डा बुद्धि विद्यतेऽस्येति पण्डितः ।पाण्डुः कुन्तीपतौ सिते ।पन्यते पाण्डु: "पनेर्दीघश्च" (उ० ७६६) इति दुः ।सिते वाच्यलिङ्गः ।कुतीपतो यथा-पोण्डोनन्दन नन्दन वनमिदम् ।सिते यथा- पाण्डुच्छायात टरुहतरुभ्रंशिभिः शीर्णपणैः ॥ १२० ॥
2.120 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पिण्डो वृदे जपापुष्पे गोलबालेऽङ्ग-सिहयोः ।कवले ।पिण्डयते पिण्डन वा पिण्डः ।वृदगोलकबलेषु स्त्रीपुंसः ! जपापुष्पबोलसिंहषु पुसि ।अङ्ग शरीरं तत्र पंक्तीबः ।वृ दे यथा-पिण्डीभूत स्मरस्य स्मितममरसरित् पुणीकं शशाङ्कः ।गोले यथा-मृप्तिण्डोजल रेखयावलयितः सऽप्ययं नावणुः ।बोलः ओषधम् ।अथे यथा पिण्डेध्वनास्था खलु भौतिकेषु ।सिस् गन्धद्रव्यभेदः ।कवले(७६) अनेकार्थ-संग्रहकोषः सटीकः-- भाण्डं मूलवणिग्वित्ते तुरङ्गणां च मण्डने ।नदीकूलद्वयीमध्ये भूषणे भाजनेऽपि च ॥ १२३ ॥
2.123 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ङ्ग (wrong syllable)
मण्डो मस्तुनि भूषायामेरण्डे सारपिच्छयोः ।शाके मण्डा चामलक्यांमुण्डोमुण्डितशीर्षयोः ॥ १२४ ॥
2.124 · p. 60
अनुष्टुप्
यथा- पिण्डं गृहाण पिब वारि यथोपनीतम् ।पिण्डं तुमैकदेशे जीवनायसोः ।बले साने ।जीधनम् जलम् ।भयो लोहम् ॥ १२१ ॥
2.121 · p. 60
metre not recognised
बलं स्थाम ।सान्द्रं बहुलम् ।पिण्डयलाबू खर्जयोस्तगरेऽपि च ।“गौरादित्वाद" जी ।अलाबूः तुम्बी ।तगरोगन्धवृक्षः पीडार्तिमर्द मोत्तंसकृपासु सरल द्रुमे ।पीडनं पीडयते वा पीडा " भीषिभूषि" बहुवचनात् अङ् ।पञ्चस्वर्थेषु ।आर्ती मदने च यथा-परार्थे यः पीडामनुभवति भनेऽपि मधुरः ।कृपायां यथा-सन्तः सपीडा जने ॥ १२२ ॥
2.122 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
भाण्डं मूलचणिन्वित्ते तुरगाणाम् च मण्डने ।नदीकूलद्वयीमध्ये भूषणे भाजनेऽपि च ।भामते अनेन भाण्डम् “पञ्चमाडः” इति डः ।मूलं चणिजो वित्तम् ।तत्र यथा-तरीषु तत्रत्यमफल्गुभाण्डं सांयाधिका नावपतोऽभ्यनन्दत् ।तुरङ्गाणां मण्डनम आभरणं पर्याणादि ध ।तत्र यथा-व्यरंसिषुन खलु जनस्य दृष्टयः, तुरङ्गमादमिनवभाण्ड भारिणः ।नदीकूलद्वयीमध्ये यथा-भाण्डेऽपि नद्यम्बु न जानुवनम् ।भूषणे यथा-कनकभाण्डविडम्बितरण्डया ।भाजने यथा-येनेदं रफुटती विनिर्भरभृतं ब्रह्माण्डमाण्डोदरम् ॥ १२३ ॥
2.123 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मण्डो मस्तुनि भूषायामेरण्डे सारपिच्छयोः ।शोके ।मण्डयति मण्डन वा मण्डः ।घटस्वर्थेषु पुक्लीयः ।मस्तु दधिज तत्र यथा-अजाजी शृङ्गबेरं च दधिमण्डेन भावयेत् ।भूषा अलंकारः तत्र यथा-पुनातु चण्डीकृत मुण्डमण्डा ।एरण्डः पश्चाङ्गुलः ।सारं भक्तादिनिर्यासः ता यथाद्वितीयः काण्डःराहो दैत्यान्तरे रण्डात्वाखुकर्णी मृतप्रिया ।व्याडो हिंस्रपशौ सर्प शुण्डा करिकरः सुरा ॥ १२५ ॥
2.125 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
जलेभी नलिनी वारस्त्री शुण्डो मदनिर्भरे ।शौण्डीचविकपिप्पत्योःशौण्डोविख्यातमत्तयोः ॥ १२६ ॥
2.126 · p. 60
अनुष्टुप्
भातङ्ग डिझतमण्डवारिकणिकापानं च कृचाहतिः ( कूहितिः इति प्रत्यन्तरे) ।पिच्छा ।द्रवद्रयाणामुपर्यच्छो भागः तत्र यथा-मण्डपे या विलेपीनामोदनस्य च लाघवं ।यहा पूर्वम् शाकं मूलकादि ।मण्डात्वामलक्याम् ।आमलकी वृक्षभेदः ।मुण्डो मुण्डित शीर्षयोः ।राहो दैत्यान्तरे ।मुण्डयते मुण्डः ।मुण्डिते वाच्यलिङ्गः ।शीर्ष पुंक्लीयः ।मुण्डिते यथा-मुण्डो वा जटिलो वा स्यादथवा स्याच्छिखाजटः ।शीर्षे यथा-क्षुण्णक्षत्रियमुण्ड मण्डनवती ॥ १२४ ॥
2.124 · p. 60
metre not recognised
राही यथा-मुण्डेन चण्डांशुरय निगीर्णः ।दैत्यान्तरे यथा-हत्त्वा चण्डं च मुण्डं च ।कीलकाजातकाकृत चूडेष्वपि ।कीलके यथा-व्यालेरावृतकोटरेऽपि शुषिरे मुण्डे कृतावस्थितिः ।अजातशृङ्गके गवादौ यथा-शावलेयो बाहुलेयः खण्डो मुण्ड इत्यादि ।अकृतचूडे यथा-जटी मुण्डी शिखी वापि मुच्यते नात्र संशयः ।अत्र हि मुण्डमकृतचूडमबद्धकेशं शिरोऽ. स्यास्तांति मुण्डी ।रण्डा त्वाखुकणी मृतप्रिया ।रम्यते रमते घा रण्डा “पञ्चमाः" आखुकणी आखुकर्णाभपत्रा ओषधिः माप्रिया विधवा तत्र यथा-तथापि रण्डा सुरताभिलाषिणी ।व्याडो हिंस्रपशौ सपे ।व्याडति हन्तुं व्याडः ।द्वयोर्यथा व्याडव्याप्तवनान्तरे ।शुण्डा करिकरः सुरा ।जलेभी नलिनी वारखी ।शुनति शुण्डा "कुगुहुनी” इति कित् डः ।सुरायां स्त्रोपुसः ।करिकरे यथा-क्रीडा कुण्डलिताद्दण्डशुण्डो वोऽध्यान गणाधिपः ।पानमदरथानेऽपि सुरापानमदस्थानयोर्यथा-शुण्डायां(७८)अनेकार्थसंग्रह-कोषः सटीकःषडः पेयान्तरे भेदे षण्डः कानन इद्धरे ।गूढं रहः संवृतयोर्दाढा दंष्ट्राभिलाषयोः ॥ १२७ ॥
2.127 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
दृढः शक्त भृशे स्थूले, बाढं भृशप्रतिज्ञयोः ।माढिदैन्यं पत्रशिरार्चा मूढस्तन्द्रिते जडे ॥ १२८ ॥
2.128 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 भृ (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 प (wrong syllable)
प्रविजम्भते परिमलः कोप्येष शुण्डाकृतः ॥ १२५ ॥
2.125 · p. 60
जलेभी जल हस्तिनी, नलिनी पद्मिनी, वारस्त्री वारवेश्या ।चियुकेऽपि ।यथा शुण्डा मुडीकरणरसाद्वक्ति नपुंसकतां यः ।शुण्डो मदनिर्भरे ।भदेन निर्भरः उन्मत्तः इत्यर्थः ।वाच्यलिङ्गः शौण्डी अधिकपि प्पल्योः ।शौण्डीव शौण्डी स्वकार्यसक्तत्वात् ।चविकं पिप्पली च ओषधिमेदौ ।शौण्डी विख्यातमत्तयोः ।शुण्डाऽस्त्यस्य शौण्डः " ज्योत्स्नादित्वात् ” (७ ।२ । ३४ ) अण् वायलिङ्गः ।विख्याते यथा-ौलोक्यत्राणशौण्डः सरसिजवसतेः संप्रस्ततो भुजाभ्याम् ।भत्ते यथा-हरिजयमदशौण्डः सैषलङ्काधिनाथः ॥ १२६ ॥
2.126 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: ्याते यथा-ौलोक्यत
पडः पेयान्तरे मेदे ।सनतीति षडः ।"कुगुहिनी" इति बहुवचनात् कित् डः ।“पृषोदरादि वात् " साधुः पेयान्तर पानकविशेषः ।मेदो विदारणम् ।पण्डः कानने इद्धरे ।सनति पाः ।"पञ्चमाहुः” बाहुलकात् सत्वाभावः ।कानने पुंक्लीवः ।तत्र यथा-कुमुदकमलखण्डे तुल्यरूपामवस्थाम् ।इद्धरः उत्सृष्टः पशुः ।यथा-चौरेरपहृते पण्डे पृष्टतः कोनुधावति ।अथ ढान्ताः ।गूढ रहःसंवृतयोः ।गुह्यते स गूढम् ।संवृते वाच्यलिङ्गः ।रहसि यथा-गूढमैथुनधाष्टयं काले चालयसंग्रहम् ।संवृते यथा नस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारेङ्गितस्य च ।दाढा दंष्ट्राभिलाषयोः ।वहातेऽनया दाढा " भिदादित्वात् " (५ ।३ । १०८ ) साधुः ।इंष्टायां यथा-दाढावलीढ दृढपल्बलगूढमुस्तः ॥ १२७ ॥
2.127 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
दृढः शक्तेद्वितीयः काण्डःराढा सुह्मषु शोभायां व्यूढा न्यस्तोरसंहताः ।वोढा स्याद्भारिके सूते शण्डषण्ढौ तु सौविदे ॥ १२६ ॥
2.158 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वन्ध्यपुंसीदरे क्लीवें सोढा मर्षणशक्तयोः ।अणिराणिवदश्री स्यात्सीमन्यक्षाग्रकीलके ॥ १३० ॥
2.130 · p. 60
अनुष्टुप्
भृशे स्थूले ।दर्हति दृहति वा दृढः “बलिस्थूले दृढः" ५ ।३ ।१०७) इति साधुः ।शक्तस्थूलयोः पुंक्लीबः ।भृशे वाच्यलिङ्गः ।वैजयन्ती तु सर्वेप्यपि वाच्यलिङ्गमाह ।शक्तो बलवान् ।तत्र यथा-हे नागराज नगवददीभय धरा धर ।भूशे अत्यथ यथा-काम सन्त दृढ कठोर हृदयो रामोस्मि सर्वसहे ।स्थूले यथा-दृढस्काधी महोत्साहः ।बाढं भृशप्रतिक्षयोः ।बाह्यते बाढम् “ क्षुब्धविरब्ध" (४ ।४ ॥ ७१ ॥इति साधुः ।भृशे यथा-बाढमाविद्धकर्णः ।प्रति ज्ञायां यथा-बाढमेतत् करोति ।प्रायः क्रियाविशेषणमेतत् ।माढि दैन्यं पत्रशिराऽर्चा ।माते अनया महनं वा माढिः "श्चादित्यत्" स्त्रियां क्तिः ।पत्रशिरा दलस्नसा ।अर्चा पूजा ।तत्र यथा उमामाढिप्रसक्तानाम् ।मूढस्तन्द्रिते जडे ।मुह्यति स मूढः बाच्यलिङ्गः ।तद्रिते यथा-किं किं भूढः करोमीत्यसकषि कृतारम्भवैयखिन्नः ।जडे यथा-मया मूढेन त्वां कृपणमगुणझं प्रणमता ॥ १२८ ॥
2.128 · p. 60
metre not recognised
राढा सुलेषु शोभयाम् ।राजतेऽनया राढा "भिदादि वात्" साधुः द्वयोपि स्त्रियाम् ।सुल्ला जनपदविशेष स्तत्र यथा-राढीया दृढबुद्धयः ।शोभा विभूषा तत्र यथा आषाढः प्रौढराढः ।व्यूढा यस्तोरुसंहताः ।व्यूह्यते स्म व्यूढः ।न्यस्तं विन्यस्त रचितमिति यावत् ।तत्र यथा-व्यूढ द्रुपदपुत्रेण ।उरौ विशाले यथा-व्यूढोरस्को वृषरक धः ।संहते यथा-व्यूढ जानुर्नुहयात् सर्वदा हविः ।बोढा स्थात् भारिके सूते ।बहतिअनेकार्थसह-कोषः सटीकः--अणु बीह्यल्पयोरुषणा ग्रीष्मदक्षातपोऽहिमाः ऊर्णा भ्र मध्यगावतें मेषादीनां च लोमनिः ॥ १३१ ॥
2.131 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 र (wrong syllable)
ऋणं देये जलदुर्गे कणो धान्यांशलेशयोः ।कणा जीरकपिप्पल्योः कर्णश्चापापतौ श्रुतौ ॥ १३२ ॥
2.132 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ल (wrong syllable)
घोढा ।तृच तन् वा ।" सहिपहे:” ( १ ।३ ।४३) इत्योत्वम् ।भारिके भारवाहके यथा-भागीरथीनिर्भरशीकराणां वोढा मुहुः कम्पितदेवदारुः ।सूते सारथौ यथा-यस्य वोढाऽरुणो रथे ।शण्ढषण्डौ तु सौविदे ।बन्ध्य पुंसीद्धरे क्लीवे ।शाति शण्ड: “शमिषणिभ्यां ढः” (उ. १७९) बाहुलकात् सवाभावः ।सौविदा वर्षवरः ।तत्र यथा-अन्तःपुरं शण्दशतावगाढम् ॥ १२९ ॥
2.129 · p. 60
metre not recognised
वन्ध्यो निष्पलबीजः पुमान् ।तत्र यथा-शण्डातनयदो हदः ।इद्धरः उत्सृष्टः पशुः ।तत्र यथा-कण्ठे बध्नासि किमिमा मूढे हास्य गाभिव ।क्लीयो नपुंसकस्तत्र यथा-परिष्वक्तः शदो युवतिरिति लापण्यरहितः ।एवं सर्वत्र षण्ढोऽपि ।सोढा मर्षण शक्तयोः ।सहते घोढा ।तृच तन् वा ।मर्षणः तितिक्षुः ।तत्र यथा-तव भुजतरुखण्डं मत्कुठारो न सोढः ।शक्तः समर्थस्तत्र यथा-न सोढा वर्णने गुरुः ।अथ णान्ताः ।अणिराणिवदौं स्यात् सीमन्यक्षारकोलके ।अणति अणि: ।आणिः "कृशृकुटीनि वाणिदिः" उभौ स्त्रीपुंसौ ।अधिः कोणः ।तत्र यथा-तीक्ष्णाणि मरणिं छिन्द्धि ।सीमा मर्यादा ।अक्षस्य चक्रनामिक्षेप्यस्य काष्ठस्य अन्ते बन्धार्थ कीलकः ।अक्षाप्रकीलकः तत्र यथा-अणुनाऽप्यणिना हीना न गच्छति रथ: पथि ॥ १३० ॥
2.130 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अणुव्रीह्यल्पयोः ।अति अणुः " भृमृनत्सरी" इति उ: ।बाहौ पुक्लोबः अल्पे वाच्य लिङ्गः ।ब्रीही यथा-अणवः प्रियङ्गकोद्रवमयुष्टिकाः शालिराढषयः ।द्वितीय काण्डःअल्पे यथा-निजभुजदादणुरपि नावनेयो बलीयसाऽप्यबलः ।उष्णा प्रोष्मदक्षातपोहिमा ।ओपति उष्णः " धृवीह्वा" (उ० १८३) इति कित् णः ।चतुर्वर्थेषु दक्षे हिमे च वाच्यलिशः ।ग्रीष्मे यथा-उष्णतावुष्णकिरणकिरणरतिदारुणैः ।दक्ष यथा उष्णक सर्वकार्येषु ।आतपे यथा-यदर्थमम्मोजमिवोष्णवारणम् ।अहिमोऽशीतलस्तत्र यथा-क संप्रयुष्णांशुति इति तदन्वेषणपराः ।ऊर्णा भ्रमध्यगावते मेषादीनां च लोमनि ।ऊर्वति अशुभम् ऊर्णा " इणुर्विश" इति णः "रालग” इति बलोपे "स्वादेः” इति दीर्घः ।भ्रमध्यगार्वतः चक्रवर्तिचिह्नम् ।तत्र ग्रथा-ऊर्णारमिसखं मुखं च शशिनः पूर्णस्य धत्ते तुलाम् ।मेषादीनां लोमनि यथा ऊर्णामयैस्तन्तुभिः ॥ १३१ ॥
2.131 · p. 60
metre not recognised
ऋणं देये जलदु ।अर्यते ऋणम् "धृवीला" (उ० १८३) इति कित् णः "क्ते वा" ही ब्राने ति तस्य नत्वम् ।देयम् अर्थादधमणेन उत्तमर्णाय यथा-ये ऋणव्याधि पीडिताः ।जलदुर्ग यथा-संपत्स्य ते (सम्पश्यन्ते ) कतिपयदिन स्थायिहिंसा (हंसा, दशार्णाः ।अत्र हि दश ऋणानि जलदुर्गाणि अब इति व्युत्पत्तिः ।कणो धान्यांशलेशयोः ।कति कणः ।धान्यांशे पुंसि लेशे स्त्रोपुंसः ।धान्यांशे यथा-कणान् वा भक्ष. यित्वा तु माहिपाणि दधीनि वा ।लेशे यथा-चण्डाश्चामुण्डराजस्य प्रतापशिखिनः कणाः ।वितृष्वपि यथा - स्थूलाः किमित्यचकणोः पतन्ति ।कणा जीरकपिप्पल्याः (पिपलयाः) ।स्त्रीलिङ्गः ।जीरकं पिप्पली च ओषधिः ।अतिविषायामपि ।कर्णश्चम्पापतौ श्रुतौ ।कर्णयति कर्ण: ।किरतेर्वा " इणुविश" (उ. १८२) इति णः ।चम्पापतौ यथा-संशय्य कर्णादिषु तिष्ठते यः ।श्रुतौ यथा-सच्छिद्रो मध्यकुटिलः कर्णः स्वर्णस्य भाजनम् ।अरित्रेऽपि ।संसारवारांनिधिकर्णधारः ॥ १३२ ॥
2.132 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
क्षणः काल विशेष स्यात् पर्षण्यवसरे महे ।व्यापारविकलत्वे च परतन्त्रत्व(८२)अनेकार्थ-संग्रहकोषः सटीकःक्षणः कालविरोषे स्यात् पर्वण्यवसरे महे ।व्यापारविकलत्वे च परतन्त्रत्वमध्ययोः ॥ १३३ ॥
2.133 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कोणः क्षिप्ते हते छन्ने कुणिः कुकरवृनयोः कृष्णः काले पिके वर्णे विष्णो व्यासेऽर्जुने कलौ ॥ १३४ ॥
2.134 · p. 60
मध्ययोः ।झणुते क्षणः सप्तस्वर्थेषु ।कालावशेष! नाठिकाषष्ठांशी मुहूर्ता वा ।तत्र यथा-क्षणे क्षणे यनवतामुपैति तदेव रूपं रमणोयतायाः ।पर्व विषुवदादि तत्र यथा-रवेः संक्रमणक्षणः ।अवसरे यथा-सेवाक्षणी वर्तते ।महे उत्सवे यथा-श्रणे रक्ष्या: कुलस्त्रियः ।व्यापारविकलत्वे यथा-रहो नास्ति क्षणो नास्ति ।परतन्त्रत्वे यथा-क्षणिकास्मिन् ते क्षणः ।मध्ये यथा-प्रासादक्षण रक्षणम् ॥ १३३ ॥
2.133 · p. 60
metre not recognised
कीर्ण: क्षिप्ते हते छन्ने ।" कीर्यते स्म कीर्णः वायलिङ्गः ।क्षिप्ते यथा-कीर्णैः पिष्टातका धैः ।हते यथा-कर्णश्च कीर्णाखिलशत्रुपक्षः ।छन्ने व्याप्ते यथा-दभैरद्धाव(सस्यैरवि) लीद्वैः श्रमविवृतमुख-शिभिः कीर्णवर्मा ।कुणिः कुकरवृक्षयोः ।कुणति कुणि: "नाम्युपान्त्य" इति कित् इः ।कौतेर्वा "कृ" इति कित् णिः ।पुसि कुकरे विकले पाणौ यथा-कान्ति कामिव कुर्वीत कुणौ कङ्कणकल्पना ।कुत्सितः करोऽस्येति व्युत्पत्त्या तद्वत्यपि तत्र तु वायलिङ्गः ।कृष्णः काके पिके वर्णे विष्णौ व्यासेऽर्जुने कलौ ।कति कृष्ण: "धृवीता" इति कित् णः ।वणे गुणे पुंसि तद्वति तु वाच्यलिङ्गः ।वणे विष्णौ च यथा कृष्णोऽहं दयिते विमेमि सुतरां कृष्णाद वानरात् ।व्यासे यथा कृष्णेन विष्णुभक्तेन कृतं भारतमद्भुतम् ।कृष्णद्वीपायतन इत्यादौ स्थितस्य कृष्णशब्दस्य भीमो भीमसेन इति न्यायेन व्यासे प्रयोग ।अथवा द्वैपायनशब्दस्य ।चण्डचण्डीपतेरंशो निर्मुपायनोऽस्तु वः ।द्वितीयः काण्डःकृष्णा तु नील्यां द्रौपद्यां पिप्पलीद्राक्षयोरपि ।कृष्ण तु मरिचे लोहे कोणो वीणादिवादने ॥ १३५ ॥
2.135 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 तु (wrong syllable)
लगुडेऽश्री लोहितागे गणः प्रथमसंख्ययोः ।समूहे सैन्यभेदेऽथ गुणो ज्यासूदतन्तुषु* ॥ १३६ ॥
2.136 · p. 60
अनुष्टुप्
रथयोजितगोविन्दरुक्मिणीकः सदा मुदे इत्यादौ दुर्वासस्थापि वर्तनात् ।कृष्णशब्देन व्यासवाचिना विशिष्यते द्वैपायनशब्दः ।अर्जुने यथा-अर्जुनः फाल्गुनः पार्थः किरीटी श्वेतवाहनः ।बीभत्सो विजयी कृष्णः सव्यसाची धनंजयः ।कलिश्चतुर्थ युगम् ॥ १३४ ॥
2.134 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कृष्णा तु नील्या द्रौपद्यां पिप्पलीद्राक्षयोरपि ।नीली पिप्पली द्राक्षा च ओषधयः ।द्रौपद्यां यथा-कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः पाण्डका यस्य दासाः ।कृष्णं तु मरिचे लोहे ।मरिचम् ऊषणम् ।लोहम् अयः ।कोणो घीणादिवादने ।लगुडेऽश्री लोहिताले ।कुणत्यनेन कोणः “व्यञ्जनाद्घञ्” (५ ।३ । १३२) वीणादिवादने अनौ च यथा-धृत्वा कोणं विरचितलयो पादयन् दन्तवीणाम् ॥ १३५ ॥
2.135 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
लगुडे यथा-उद्र्णकोणे रभसादनुद्रुतः ।लोहिताङ्गी मडलः ।शनाप ।यथा-भानुवक्रतमः कोणाः सप्तमस्था द्विप अगाः ।द्वादशस्था गुरोरेते भञ्जन्ति सकलं जगत् ।शब्देऽपि ।गणः (प्रथम) प्रमथसंख्ययाः ।समूहे सैन्यमे दे ।गण्यते गणः ।प्रथमे यथा-गणानुमेरुप्रसवावतंसाः ।संख्यायां यथा-अजगणन् गणशः प्रियमग्रतः प्रगतमप्यभिमानतया नयाः ।समूहे यथा-मद्भाग्योपच यादयं समुदितः सर्वो गुणानां गगः ।सैन्यभेदे यथा-त्रिभिर्गुल्मै गणश्तैश्च वाहिनी विभिरिप्यते ।अथ गुणी ज्यासूदतन्तुषु ।* मुद्रितमूल - सूत्रतन्तुषु ।अनेकार्थसंग्रह-कोषः सटीकःरज्जो सत्वादी संध्यादौ शौर्यादौ भीम इन्द्रिये ।रूपादावप्रधाने च दोषान्यस्मिन् विशेषरमे ॥ १३७ ॥
2.137 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sibilant cluster: गणश्तैश्चnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 दी (wrong syllable)
*गेष्णो नटे गायने च घ्राणं तु घातघोणयोः ।घृणा तु जुगुप्सायां करुणायां घृणिः पुनः ॥ १३८ ॥
2.138 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 तु (wrong syllable)
रजौ सत्वादौ संध्यादौ शौर्यादौ भोम इन्द्रिये ।रूपादावप्रधाने च दोषान्यस्मिन् विशेषणे ।गुरुयते गुणः ।ज्या मौर्वी ।तत्र यथा स्फुटिष्यति न कोदण्ड त्रुटिष्यत्ति न वा गुणाः ।सूदः सूपकारः ।तत्र यथा-महानसे किं नु गुणा गृणन्ति ।तन्तों यथा-कुविन्दस्त्वं तावत् पटयसि गुणग्राममभितः ॥ १३६ ॥
2.136 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
रजी यथा-संपूर्णोऽपि घटः कूपे गुगच्छेदात् पतत्यधः ।सत्वादीनि सत्वरजस्तमांसि ।तत्र यथा-त्रयीमय त्रिशुगा मने नमः ।संध्यादयः संधिविवाह यानासनद्वैधीकमावत्रयाः ।तत्र यथा-षड्गुगाः शक्तयस्तिस्रः ।शौर्यादयः शौर्षगाम्भीर्यस्थैर्यादयः ।तत्र यथा-भीमकान्तैनूपगुणैः ।भीमे यथा-धृतराष्ट्रोऽपि गुप्रियः ।अत्र हि विरोधाभासे गुगश देन विराटगृहे सूपकारत्वाभीमसेन उच्यते ।इन्द्रिये स्पर्शनादी यथा-प्रकृते गुंगसम्मूढाः सजन्ते गुणकर्मलु ।रूपादयो वैशेषिकोक्तश्चतुर्विंशतिः ।तत्र यथा-गुणवात योयनशालिनि ।अप्रयाने दोषान्यस्मिन् उत्कौ च यथा-गुगाः खलु गुगा एव ।विशेषणे यथा-गुमवृत्तेराश्रयाद्वचनलिङ्गे ॥ १३७ ॥
2.137 · p. 60
metre not recognised
गेष्णो नटे गायने च ।गायति गेष्णः "गादान्यामेष्गक" (उ० १९९) वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा - गेष्णो विष्णुचरित्रस्य ।घ्राणं तु प्रातघोणयोः ध्रायते स्म घ्राणं "ऋ ही घ्रा" (४ ।२ ।७६) इति तस्य नत्वम् । १ मु० गेणु ।द्वितीयः काण्डःअंशुज्वालातरङ्गेषु चूर्णानि वासयुक्तिषु ।चूर्ण क्षोदे क्षारभेदे जो जीर्णद्रुमेन्दुषु ॥ १३८ ॥
2.138 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 नि (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 क्षा (syllables merged)
जिष्णुः शक्रेऽर्जुने विष्णो जित्वरेऽर्के वसुष्वपि ।झर्णिः क्रमुकभेदे स्याइष्टदेवश्रुतावपि ॥ १४० ॥
2.140 · p. 60
अनुष्टुप्
जिभ्रति अनेन का अनर् ।ध्राते वाच्यलिङ्गः ।यथा-प्राण गीर्वाणसोरभः ।घ्राणायां यथा-शीर्णघ्राणाविपाणीन् ।घृणा तु जुगुप्सायां करुणायाम् ।घरति घृणा "धृवीह्वा" इति कित् णः ।शृणुते वा "जाम्युपान्त्य" इति कः ।जुगुप्सायां यथा-चण्डाली मपि यान्ति निर्धणतया ।करुणायां यथा-द्विगुणधनघृणानिन निर्विघ्नवृतेः ।धृणिः पुनः ।अंशुमालातरङ्गेषु ।घरति घृणिः "ऋदाग्रेस" (उ. ६३५) इति कित् णिः ॥ १३८ ॥
2.138 · p. 60
metre not recognised
पुंसि अंशुषु यथा-विदवतु घृगयः शीत्र होविघातम् ।ज्वालायां यथा-घृगों कृशानौ घृसणायमाने ।चूर्णानि वासयुक्तिषु ।चूर्यते स्म चूर्णानि ।प्राये बहुववनातः ।यथा-होमूढानां भवति विफलप्रेरणचूर्ण मुष्टिः ।चू क्षोदे शारभेदे ।क्षोदे धुक्लीवः ।तत्र यथा-छिट्टै रमी भेरुड्डुभिः किरणप्याजेन चूणोनि ।क्षारमेरे ताम्बूलोपकरणे यथा-करहाटकचूर्णेन ताम्बूलं मम दीयताम् ।जरें जीर्गद्रुमेन्दुषु ।जीपति जर्णः ।" इष्णु वैश" इति णः ।त्रिष्वर्थेषु जीर्गे वाच्य लिङ्गः ।शेषयोः पुंसि ॥ १३९ ॥
2.139 · p. 60
metre not recognised
जिष्णुः शक्रेऽर्जुने विष्णौ ।जित्वरेऽ ।वसुष्वपि ।जयनशीली जिष्णुः “भुजेः ष्णुक" (५ ।२ ।३०) जित्वरे वाच्यलिङ्गः ।शेषेषु पुंसि ।शके यथा जिष्णुना विजिते वृत्रे ।अर्जुने यथा-आजगामाश्रमं जिष्णाः प्रतीत: राकशासनः ।विष्णा जिन्वरे च यथा-वैयेन्द्रजिष्णुः किल जिष्णुरेव ।अ यया-जाणुनदो णः क ग्लप्रबोधौ ।वसवो देवप्रभेदाः ।(८६)अनेकार्थसंग्रह-कोषः सटीकःत्राण त्राते रक्षणे च त्रायमाणौषधावपि ।तीक्ष्ण समुद्रलवणे विषायोऽमरकाजिषु ॥ १४१ ॥
2.141 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 3 स (wrong syllable)
आत्मत्यागिनि तिम्मे च तणी नीलीनिषड्गयोः ।द्रुणः स्याद्वृश्चिकेभृगे गुणं चापकृपाणयोः ॥ १४२ ॥
2.142 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 भृ (wrong syllable)
झुणिः क्रमुकभेदे स्थाद् दुष्टदेवश्रुतावपि ।झम्यते झणः " झुणि धूण" इति साधुः स्त्रीलिङ्ग ।क्रमुकभेदः पूगविशेषः ।दुष्टस्या शुभस्य देवस्य प्रतिपादिका श्रुतिः दुष्टदेवश्रुतिः ॥ १४० ॥
2.140 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
त्राणं त्राते रक्षणे च त्रायमाणोषधावपि ।प्रायते स्म त्राणं " ही ध्रां (४ ।२ ।७६) इति क्तस्य नत्वम् ।त्रायते त्रायते अनेन वा भावे करणे वाअनट् ।आते घाच्यलिङ्गः ।शेषयोः क्लीवे ।प्राते यथा-प्राणः अगीर्वाणगणेन वाणैः ।रक्षणे यथा-त्वद्वत्या शिथिलीकृतस्त्रि भुवनत्राणाय नारायणः ।तीक्षणं समुद्रलवणे विषायोमरकाजिषु ।आत्मत्यागिनि तिग्मे च ।तेजयतीति तीक्ष्णम् "भ्रणतण" (उ० १८६) इति साधुः ।सप्तस्वर्थेषु ।आत्मत्यागितिग्मयो वाच्यलिङ्गः ।विषेऽयसि आजौ च यथा-तीक्ष्णेन तीक्ष्णं विलिलेप तीक्ष्णे ॥ १४६ ॥
2.146 · p. 60
metre not recognised
द्रव्यहेतोरात्मान यस्त्यजति स आत्म यागी ।यत् कौटिल्यः ।ये द्रव्यहेतोाल हस्तिनं चापि योधयेयुस्ती क्षणा इति ।तिम्मे यथा-अभीक्ष्णं तीक्ष्णांशुः क्षिपति किरणैः ।शारमात्रेपि ।तूणी नीलीनिषङ्गयोः ।तूणण संकोचने ।अचि झ्यां च तूणी ।तौतेर्वा " स्थाशुतोरुच्च" (उ० १८५) इति णः ।नीलो ओषधिः ।तत्र स्त्रियाम् ।निषङ्ग इषुधिः ।तत्र त्रिलिङ्गः ।तत्र यथा-तूगी एवं शेरा विशोणेपङ्तिः ।द्रगः स्याद्वृश्चिके भृङ्ग्रे ।द्रणत् गतिकोटि यया च " नाम्युपान्त्य" इति के दुशः ।द्रश्तेर्वा "द्रौ” इति किस् णः ।वृश्चिके यथाद्वितीयः काण्डःद्रुणी का जलद्रोण्यां देष्णो दातरि दुर्दमे ।द्राणः पार्थगुरौ काके माने दोणी तु नीवृति ॥ १४३ ॥
2.143 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: द्रव्यहेतोाल हस्तimpossible sibilant cluster: द्रश्तेर्वाnearly अनुष्टुप्
नौभेदे शैलसंधौ च पणः कार्षापणे ग्लहे ।विक्रय्यशाकादि बद्धमुष्टौ मूल्ये भृतौ धने ॥ १४४ ॥
2.144 · p. 60
अनुष्टुप्
दूगाघातप्रणादितः ।द्रण चापपाणयोः ।चापं धनुः ।कृपाम: खडः ।तत्र बाहुलकात् क्लीबे ।मौामपि ।तत्र तु गुणा ॥ १४२ ॥
2.142 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: मौामपि ।
द्वणी कूा जलद्रोण्यां ।गौरादि वात् डीः ।कूमी कच्छपी ।तत्र यथा-यत् पश्यति द्रणीस्नेहाडिम्भस्तेनैव वर्द्धते ।जलद्रोणी काष्ठाम्बुवाहिनी नौके यर्थः ।देष्णो दातरि दुमे (दुर्गमे) ।ददाति यति वा देणः “गादाभ्यामेष्ण ष्टक" वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-केवा देणं विजिष्णवः ।द्रोणः पार्थगुरौ काके माने ।द्रवति द्रोण: "द्रांति" णः ।माने पुक्लीवः ।पार्थगुरो यथा द्वाभ्यामपि भयं द्रोणे शोपादपि शरादपि ।काके काकोदे यथा-- उत्कूजत्द्धधूकाव लिविहित हठास्कन्द सं मई जान निद्राण द्रोण काकप्रकरकृतमहाक्रन्दितेनार्द्धरात्रे ।माने यथा-चतुराढको भवेद्द्रोणः ।पर्वतेऽपि यथा-आनीते द्रोणशलेन सौमित्रेः शल्यहारिणा ।द्रोणी तु नीवृति ।नौमेदे शैलसंधौ च ।गौरादित्वात की ।: मीवृजनपदविशेषः ॥ १४३ ॥
2.143 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: द्वणी कूा जलद्र
नौमेद: काष्ठाम्वुवाहिनी बेडा ।तत्र यथा-द्रोणोमिरम्भसि संचरन्ति महार्णवस्य ।शैलसंधी यथा-अद्रिद्रोणीकुटीरे कुहरिणि हरिणारातयो यापयन्ति ।गवाद्यन्नादिभाजनेऽपि यथा-द्रोणीषु वाहा इव संग्रसन्ते ।द्रोणिरिकारान्तः ।श्रेण्यामपि यथा-भील्ली पल्लवशङ्कया विचिनुते सान्दद्रुमद्रोणिषु ।पण: कार्षापणे लहे ।विक्रय्यशाकादिबद्धमुष्टौ मूल्ये भृतौ धने ।व्यवहारे चघूताधुत्सृष्टे गण्डकविंशती ।पण्यने(८८)अनेकार्थसह-कोषः सटीकःव्यवहारे च यतास्तुरे गण्डकविंशतौ ।पर्णस्त्रिपत्रे पर्ण तु पत्रे प्राणोऽनिले बले ॥ १४५ ॥
2.145 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 6 प (wrong syllable)
हृद्रायो पूरिते गन्धरसे प्राणास्तु जीविते ।पाणिः कुम्भ्यां चमूपृष्ठ पादमूलोन्मदस्त्रियोः ॥ १४६ ॥
2.146 · p. 60
अनुष्टुप्
अनेन पणनं वा पणः “पणेर्माने" इत्यल ।कार्षापणो रूपात्मा नाणकभेदः ।यद्वा कार्षिकाख्या विंशत्यधिकैकपञ्चाशत् शतसंख्यो वराटकमानविशेषः ।यद्वाचस्पतिः चतुष्कर्ष को गण्डो वा(वा)ड्डी तु पञ्च गण्डकाः ।काकणी चाथ दशभिर्गण्डकैबिन्दुकोऽस्त्रियाम् ।विन्दुकाभ्यां पुनाभ्यां पणपाणिकपादिकाः ॥पादिकादङ्गजो रौच्यः कार्षिकश्च यथोत्तरम् ।चतुर्गुणाः कार्षिके तु पणः कार्षा पणोंऽशकः ॥तत्र यथा-क्रीतं पणसहस्रग ।ग्लहोऽक्षग्रहणम् ।तत्र यथा-विधात्याक्षपणं पाणौ ।विक्रय्यशाकादिबद्धमुष्टौ मूल्ये वस्ने च यथा-एका शाकपणं पणेन विपणौ कोणाति पण्याङ्गना ।भृतिवेतनं तत्र यथा-आगन्तुकेन कार्य धनसलिलं पणवधूव शीकारः ।एतेषु त्रिषु शक्तो ब्रह्माऽपि न निर्णय कर्तुम् ।धने यथा बहुपणैः पुरमापणिकैर्वृतम् ॥ १४४ ॥
2.144 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
व्यवहारे यथा-दुःशक: कृपणैः पणः ।द्यूतायुत्सृष्टे यथा-आश्लेषचुम्बनविलोकन कौतुकानि क्रीडादुरोदरपणः प्रतिभूरनङ्गः ।आदिशब्दात् समावे निपानादौ च ।गण्डश्चत्वारो वराटकाः ।यद्वाचस्पतिः चतुष्कपर्दको गण्डः ।स्वार्थे के गण्डकः ।तेषां विंशतिः अशीतिः कपर्दकाः इत्यर्थः ।पर्णस्निपत्रे ।पृणाति पर्ण: "इणुर्विशेति" इति णः ।त्रिपत्रः पलाशः ।तत्र यथा-जुहूः पर्णमयी कार्या ।पर्ण तु पत्रे यथा-स्वयं विशीर्णद्रमपर्णवृत्तिता ।प्राणोऽनिले बले ।वृद्वायौ पूरिते गन्धरसे ।प्राणित्यनेन प्राणनं वा प्राणः ।प्राक्द्वितीयः काण्डः(८९) % पूर्णः कृरने पूरिते च फाणिगुंडकरम्बयोः ।बाणो वृक्षविशेष स्याच्छरस्यावयवे शरे ॥ १४७ ॥
2.147 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
बलिपुत्रेऽप्यथ भ्रूणो गर्भिण्यां श्रोत्रिया जे ।अर्भके स्त्रैणगर्भे च मणिस्त्वजागलस्तने ॥ १४८ ॥
2.148 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 3 स्त्व (wrong syllable)
पूरणे "वाले व्यञ्जनान्तस्था" इति तस्य मन्त्रे प्राणः ।पूरिने वाध्यलिङ्गः ।अनिले सामान्यपवने यथा-अभाङ् क्षीत् पादपं प्राणः ।बले स्थाम्नि यथा-प्राणाधिकं विपुलबाहुभूतामपीदं ।भैरव किमपि कामुकमन्तरायः ॥ १४५ ॥
2.145 · p. 60
metre not recognised
हद्वायौ यथा-प्राणो नासाप्रवन्नाभिपादाङ्गष्ठान्तगो हरित् ।गन्धरसो बोलः ।प्राणास्तु जीविते ।'भूग्नि तत्र यथा-प्रिया कण्ठगतारत्यै प्राणा मरण हेतवे ।पाणि: कुम्भ्यां चमूपृष्ठे पादमूलोन्मदस्त्रियाः पृष्यते पाणिः "पृषिहृषिभ्यां वृद्धिश्च" इति णि: ।कुम्भ्याम् उन्मानियां व स्त्रीलिङ्गः ।पादमूले स्त्रीपुंसः ।चमूपृष्ठे पुंसि ।कुम्भी स्तम्भस्याधारः ओषधिर्वा ।चमूपृष्ठे यथा-स गुतमूलपर्यन्तः शुद्धपाणिरयान्वितः ।पादमूले यथा-उद्वेजयत्यङ्गलिपाणिभागान ॥ १४६ ॥
2.146 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पूर्णः कृत्स्ने पूरिते च ।पूर्यते स पूर्ण: वायलिंगः ।कृत्स्ने यथा-पूर्ण व्याकरणं पपाठ न शठस्तूर्ण सजीर्णाधमः ।पूरिते यथा-गृहात् प्रतिनिवर्तन्ते पूर्णकामा यदर्थिनः ।फाणि गुंडकरम्बयोः फाण्यते फाणि: "स्वरेभ्य इ" स्त्रियाम् द्वयोर्यथा पाणिः फाणिरिवाज्वला ।बाणो वृक्षविशेषे स्थाच्छरस्यावयवे शरे ।बलिपुत्रेऽपि ।वण्यते बाणः घम् ।वृक्षे स्त्रीपुंसः ।शरे 'क्लीवः ।अन्यत्र पुंसि ।वृक्षविशेषे शरावयवे च यथा-सद्यः प्रवालो मचारुपुत्रे नीति समाप्ते नवचूतबाले ॥ १४७ ॥
2.147 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
बलिपुत्रे यथा जयन्ति बाणासुरमौलिलालिताः ।देवमेदेऽपि मलः ।यथा-- १९०)अनेकार्थसंग्रहः सटीक:मेढाग्रेऽलिञ्जरे ररने मोणः सर्पकरण्डके ।वाने नत्र मक्षिकायां रणः कोणे क्वणे युधि ॥ १४६ ॥
2.146 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 रर (syllable split); pāda 3, syllable 4 त्र (wrong syllable)
रेणुधयां पर्पटके वर्णः स्वर्णे व्रते स्तुतौ ।रूपे द्विजादौ शुक्लादो कुथायामक्षरे गुणे ॥ १५ ॥
2.15 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 2 णु (wrong syllable)
बाण लेनेन निर्माल्य तथा देवे स्वयंभुवि ।मत एव च बाण शब्दो वाचि स्त्रियां वर्तते इत्याह ।यथा-वाणीयवाणी यदि कर्णगावरा ।अथ भ्रणो गर्भिण्यां श्रोत्रियद्विजे ।अर्भके स्त्रैणगर्भे च भ्रियते भ्रणः ।“भ्रण तृण" इति साधुः ।सर्वेषु यथा-सद्यः पतति भ्रणहा ।मणिस्त्वजागलस्तने मेदाप्रेऽलिञ्जरे रमे ।मणति मणि: " पदिपठि" इति : 1 स्त्रीपुंसः ।अजाग लस्तने ।यथा-अजामणेरिवैतस्य जन्म जातं निरर्थकम् ॥ १५८ ॥
2.158 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मेद्राने यथा-गूढो मणिः स विपुलां श्रियमादधाति ।अलिअरो महाघटस्तत्र यथा- क्रमादपामपि मणो पकोऽवश्य प्रवर्द्धते ।उत्तिष्ठेतु यथाकालं मलानां शोधनं प्रति ।रने यथा-यदि मणिखपुणि प्रतिवध्यते ।हस्तमूलेऽपि यथा-मणेस्तु निःसृता रेखा ।मीणः सर्पकरण्डके ।वाने नक्रमक्षिकायाम् ।मुणस् प्रतिक्षाने ।मोणन मोणः ! घञ् ।वान शुष्कफलम् ।नक्रमक्षिका या नासिकायां प्रविश्य शब्दायते जलमक्षिका वा ।रणः कोणे क्षणे युधि ।रणत्यनेन अस्मिन् वा रणः ।बाहुलकाद्घः ।रणन रण्यते वा "युवर्ण" इत्यल् ।युधि पुंक्लीषः ।कोणों वादनकाष्ठम् तत्र यथा-रणन्ति वीणा रणताडितास्ततः ।क्वणे यथा-कर्षन्ति मञ्जीररणेन मानसम् ।युधि यथा-रणे चामिमुखो हतः ॥ १४९ ॥
2.201 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
रेणुधल्या पर्पटके ।रिणाति रेणुः “अजिस्था" इति गुः ।धूल्यां त्रिलिङ्गः ।पर्पटको मेषजमेदः ।तत्र पुंसि ।यथा-भूरेणवोविसीयः काण्ड::.भेदे गीतक्रमे चित्रे यशस्तालविशेषयोः ।अङ्गरागे च वर्णं तु कुङ्कमे वाणिरम्बुदे ॥ १५१ ॥
2.151 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
… व्यूतौ मूल्ये सरस्वत्यां वीणा स्पादल्लकी तडित् ।… वृष्णि यादवे च वेणी सेतुप्रवाहयोः ॥ १५२ ॥
2.152 · p. 60
… नभसि बद्धपयोदचक्राः ! वर्णः स्वर्गे व्रते स्तुतौ ।रूपे द्विजादौ शुक्लादौ कुथायामक्षरे गुणे ।भेदे गीतक्रमे चित्रे यशस्ताल' विशेषयोः ।अङ्गरागे च ।वर्ण्यते वर्णनं वा वर्णः ।अल ।घृणाते. व " इणुर्विश” इति णः ।पञ्चदशस्वर्थेषु ।शुक्लादौ अक्षरे व पुक्लीवः ।अन्यत्र पुलि ।स्वर्णे यथा-कर्णषु घर्णाभरणानि चक्रुः ।व्रतं ब्रह्मचर्य तत्र यथा-अथाह वर्णी विदितो महेश्वरः ।अत्र हि वों ब्रह्मचर्यमस्यातीति वणी "वर्णादब्रह्मचारिणि" इति इन् स्तुतौ यथा आकर्मयन्ति तव वर्णममुं सकर्णाः ।रूपे आकारे यथा वर्णस्वर्णमलंकरिष्णुरलिनी जिष्णुः कवानां चयः ।द्विजादौ यथा वणाश्रमाणां गुरवे सवर्णी ।शुक्लादौ यथा - दम्याश्रयेपि गुणेषु रराज नीलो वर्णः पृथानत यालिगणो गजानाम् ।कुथा गजाद्यास्तरणम् ।तत्र यथा-परायवर्णास्तरणोपपनमासेदिवान् र नवदासनं सः ।अक्षरं स्वरादिः तत्र. यथा अष्टौ स्थानानि वर्णानाम् ।गुणो दोषेतरः ।तत्र यथा-स्वगुकोबागिरो मुनिवताःपरवर्णग्रहणे व साधवः ॥ १५० ॥
2.150 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
भेदः प्रकारस्ता यथा … नानावर्णसुगंधपुष्पनिचयैः सर्वत्र, यः पुष्पितः ।गीतक्रमे रागपरिपाटयां ।यथा उपात्तवर्षे चारते पिनाकिनः ।चित्रमालेख्य नत्र यथा-विवर्णवर्ण तब शत्रुहम्म् ।यशसि यथा अवर्गवादी न कापि राजादिषु विशेषतः ।तालधिशेषो वर्णतालः ।अङ्गरागो विलेपनं तत्र यथा-निर्वर्ण्य वर्ण रतकेलि शीर्णम् ।मलेऽपि ।वर्ण तु... .।(१२)अनेकार्थसंग्रहः सटीकादेवताडे केशबन्धे वेणुशे मुंपान्तरे ।शाणः कषे मानभेदे श्रेण्याल्या कारसंहतो ॥ १५३ ॥
2.153 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
शोणो नदे रक्तवणे श्योनाकेऽग्नो हयान्तरे ।स्थाणुः कीले हरेस्थूणासूम्या स्तम्भ रुगन्तरे ॥ १५४ ॥
2.154 · p. 60
अनुष्टुप्
कुङ्कमे ।कुङ्कुमं घुसणं तत्र यथा-वर्णोदः काञ्चनसंस्थैः ।पाणिरम्बुदे ।व्यूतो मूल्यै सरस्वत्याम् ।वणति वाणिः "कमिवमि" इति णिदिः ।धान या "का वा वी क्री" इति णिः ।अम्बुदे पुंसि ।भन्यत्र स्त्रियाम् ॥ १५१ ॥
2.151 · p. 60
metre not recognised
व्यूतो धाने यथा क्रीणन्ति वाणिजाट्टेषु निष्प्रवाणि पट जनाः ।अत्र हि निर्गतः प्रवाण्या निष्प्रवाणिः ।तत्कालोतीर्णः सदश इत्यर्थः ।सरस्व यां यथा-मातर्वाणि तवेह पाणिकमले ।वीणा स्याद्घल्लकी तडित् ।वेति वीणा “घृषीहा" इति कित् णः ।बल्लयां यथा-उत्सङ्ग्रे वा मलिनवसने सौम्य निक्षिण्य वीणाम् ।तडित् विद्युत् ।वृष्णि यादवे च ।वर्षति वृष्णि: "ऋहोना' इति कित् निः द्वयोर्यथा न विमेति रणे हरेरपि शितिपः का गणनास्य वृष्णिषु ।वेणी सेतुप्रवाहयोः ।देवताडे केशबन्धे ।वेति वणिः “कावावी" इति णिः, डयां घेणी सेतुः पालिः ॥ १५२ ॥
2.152 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
देवताडो वृक्षभेदः ।सेतौ यथा - रोगलागरणिकाम्यां यौवननसक्लासिकाभ्यां भलताभ्यां विराजिता ।प्रबाहकेशबन्धधावया-घेणीभूतप्रतनु सलिला तामतीतस्य सिन्धुः ।वेणुवंशे नृपान्तरें ।अजात वेणुः " अजिस्था" इति णुः ।मुसि ।द्वयार्यथा-आत्तस्थे रणार व्यामसुहृद्वेणुदारिणा ।नृपाम्रिपोथसंहदिग्निवद वेणुदारिणा ।अत्र यथा भीमसेना भीमः, तथा वेणुदारी नृपो वेणुः ।शाणः कणे मानमेवे ।श्यति शाणः “हणुर्विश” इति णः ।कषेद्वितीयः काण्डः(९३)अन्तः स्वरूपे निकटे प्रान्ते निम्चायनाशयोः ।अवयवेऽप्याईन् स्यात् पूज्ये तीर्थकरेऽपिच ॥ १५५ ॥
2.155 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अस्तः क्षिप्त परिचमाद्रावतिस्त्वटनिपीडयोः ।आनो लब्धे चसत्ये चाप्यातिः संबन्धलाभयोः ॥ १५६ ॥
2.156 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 रिच (syllable split)
स्त्रीपुंसः ।कषः कुरुविन्दद्रव्यनिष्पन्न घर्षणोपकरणम् ।तत्र यथो मणिः शाणोल्लोढः ।मानभेदे माषके यथा-सुवर्णशाणं तु लोमश सुत्रेण वेष्टयेत् श्रेण्याल्यां कारुसंहतो ।श्रयति श्रीयते वा श्रेणिः "कावावी" ति णिः ।स्त्रीपुंसः ।ड्यां श्रेणी ! आल्यां पको यथा--उद्भिननवश्मश्रुश्रेणिरिव गणाधिपो जयति ।कारुसंहतो शिल्पिसंघाते यथा-जाया प्रमाणं श्रेणीनाम् ।कुलेऽपि महः ॥ १५३ ॥
2.153 · p. 60
metre not recognised
शोणो नदे रक्तवर्णे, श्योनाफेऽनौ हयान्तरे ।शोण संघाते अचि शोणः ।रक्ते वर्षे पुसि, तद्वति वाच्यलिङ्गः ।नदे रक्तवर्णे च यथा-वक्त्राम्भोज सरस्वत्यधिषसति सदा शोण एवाधरस्ते ।श्योनाकोऽरलुकाख्यो वृक्षः अग्नौ यथा-बुल्ली कोणान्तरे शोणं स्थगयत्यङ्गना निशि ।हयान्तरं कोकनदच्छविः तुरङ्गस्तत्र यथा-शोणकूणितरणाणभूमिः ।पद्मरारोऽपि ।स्थाणुः कीले हरे ।तिष्ठति स्थाणुः “अजिस्थाः' इति णुः ।कोले पुंक्लीबः ।हरे पुसि ।द्वयोर्यथा-तस्मै अगहरुध्वसस्थाणवे स्थाणये नमः ।स्थूणा सूया स्तम्भे रुगसरे ।तिष्ठति स्थूणा "स्था क्षुतारुच्च" इति णः ।सूर्मी लोहपुत्रिका ।यस्यां प्रतप्तायां गुरुतल्पगेन प्रायश्चित्तं धर्यते ।स्तम्मे यथा-अस्थिस्थूर्ण रनसास्यूत मांसशोणितलेपन कीर्ण मूत्रपुरीषान्यां भूतावासम, त्यज ।रुगतरं रोगविशेषः ॥ १५४ ॥
2.154 · p. 60
metre not recognised
अथ तान्ताः ।अतः स्वरूपे निकटे प्रान्ते निश्चयनाशयोः ।अवयवेऽपि ।अमति अन्तः “ दम्यमि" इतिअनेकार्थसङ्ग्रहः सटीकः-ईतिरजन्ये प्रवासे स्यादतिः स्यूतिरक्षयोः ।ऋतं शिलोच्छ पानीये पूजिते दीप्तसत्ययोः ॥ १५७ ॥
2.157 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 र (wrong syllable)
ऋतिर्जुगुप्साकल्याणगतिस्पर्धास्वथो ऋतुः ।स्त्रीणां पुष्पे वसन्तादावेतः कर्बुर आगते ॥ १५ ॥
2.15 · p. 60
अनुष्टुप्
त: निश्चयनाशावयवेषु पुसि ।शेषेषु पुंक्लीवः ।स्वरूपे यथा नान्तोऽस्य ज्ञायते कैश्चिद्दर्जनस्योदधेरिव ।निकटे यथा-हरस्यान्ते पासी भृगुपतिरयं तिष्ठति पुरः ।प्रान्ते यथा-केशा अपि विरज्यन्ते कोऽन्ते याति न विक्रियाम् ।निश्चये यथा-पूर्णश्चन्द्रोदयाकाङ्क्षी दृष्टान्तोऽत्र महार्णवः ।अत्र हि दृष्टः अन्ती निश्चयोऽत्र इति दृष्टान्तः ।नाशे यथा-शोचन्ति स्वजनानन्त नीयमानान् स्वकर्मभिः ।अवयवैकदेशस्तत्र यथा - घनकपिलजटान्तभ्रान्तगङ्गाजलौघः ।अथार्हन् स्यात् पूज्ये तीर्थकरेऽपि च ।अर्हति पूजाम् अहंन् "सुगद्विषाई" इति अतृश् ।पूज्ये वायलिः ।तत्र यथा यदध्यासितमर्हदिस्तहि तीर्थ प्रचक्षते ।तीर्थकरे यथा नमोऽहते भगवते स्वयंबुद्धये वेधसे ॥ १५५ ॥
2.155 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अस्तः क्षिप्ते पश्चिमाद्रौ ।अस्थते स्म अस्यः क्तः " दम्यमि" इति बा तः ।क्षिप्ते वाच्यलिङ्गः ता यथा-कर्णतालास्तसिन्दूरे हास्तिके यस्य सर्पति ।पश्चिमाद्रौ यथा - गातोऽस्तापनमौलिमस्वरमणिः ।अतिस्त्वंटनिपीडयोः अद्यतेऽनया भईनं वा अतिः ।श्चादित्वात् स्त्रियां क्तिः ।अटनौ धनुष्कोदो, यथा-संग्रामे विभगंचकार से रिपूनत्तौ गुणं रोपयन् ।पीडायां यथा-शिरोऽतिजीर्णज्वररोग शान्तये ।आप्तो लब्धे च सत्ये चापि ।आयते स्म आप्तः ।पायलिङ्गः लन्धे यथा-मयाप्तं रामत्वं कुशलवसुता न त्यधिगता ।सत्यः प्रत्ययितः अविसंवाद इति यावत् ।तत्र यथा-वाचा हाप्ता.-..:द्वितीयः काण्डःनत्ता शूद्रात् क्षत्रियायां जाते सारथिवेधसोः ।नियुक्ते दासजे द्वा:स्थे कन्तुः कामकुसूलयोः ॥ १५६ ॥
2.156 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कान्तो रम्ये प्रिये ग्राठिण कान्ता प्रियङ्गयोषितोः कान्तिः शोभाकामनयोः क्षितिगेंहे भुवि क्षये ॥ १६० ॥
2.160 · p. 60
धीना प्रमाणता ।बान्धवेपि मङ्खः ।यथा-आप्तैः सुहृद्भिरपि च प्रथित भाः ।आप्तिः संव-धलाभयो ।आप्तिः ।स्त्रियां क्तिः ।गंब-धे यथा-न साधुभिस्तस्य कदाचिदाप्तिः ।लामे यथा दुष्टाशयस्या ।कुतः फलाप्तिः ॥ १५६ ॥
2.156 · p. 60
metre not recognised
ईतिरजन्ये प्रवासे ।ईङ् गतौ ।ईयतेऽनया अयन वा ईतिः ।श्चादित्वात् स्त्रियां क्तिः ।अजयनुपद्रवः ।तत्र यथा-अतिवृष्टिरनावृष्टिHषकाः शलभाः शुकाः ।अस्यासनाश्च राजानः षडेता ईतयः स्मृताः ।प्रवासे यथा-ईतिवर्धितवियोगपीडया ।स्यादतिः स्यूतिरक्षयोः ।ऊयनम् अतिः ।स्त्रियां तिः "वोः प्वव्यञ्जने लुक्" अवनं वा ऊतिः " मन्यवि” इयि ऊट् ।द्वयोर्यथा-कन्धोतिक्षपितक्षणा स्तरुतले विश्रान्तिमायान्त्यमी ।ऋत शिलोच्छे पानीये पूजिते दी तसत्ययोः ।अर्यते स्म ऋतम् ।क्तः “शीरि” इति वा कित्तः ।पूजितदीप्तसत्येषु वायलिङ्गः ।सत्ये तु धर्ममा क्लीबः ।शिलस्य कणिशादेरुग्छन बुष्टनं शिलोञ्छः ।तत्र यथा-ऋतेन जीवन्ति बने तपस्विनः ।पानीये यथा-ऋतादते जातु म वर्तते जगत् ।पूजिते यथा-तोऽपि कि प्रेतपतिः प्रसीदति ।दीप्तः संतापितः प्रतप्त इत्यर्थः ।तत्र यथा-कामाता हि प्रतिकपणाश्चेतनाचे सनेषु ।अत्र हि कामेन ऋतः कामातः “ऋते तृतीया समासे" इति आर ।सत्ये यथा-दानं वित्तादतं वाचः ॥ १५७ ॥
2.157 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: H
ऋति सुँगुप्साकल्याणगतिस्पर्धासु ।ऋति घृणागतिस्पर्खेषु ।(९६)अनेकार्थसंग्रहः सटीकाकीतिर्यशसि विस्तारे प्रासादे कर्दमेऽपि च ।… *कृतं पर्याप्तयुगयोर्विहिते हिंसिते फले ॥ १६१ ॥
2.161 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कृत्तं छिन्न वेष्टिते च केतु तिपताकयोः ।ग्रहोत्पातारिचिह्न षु गर्तोऽवटे ककुन्दरे ॥ १६२ ॥
2.162 · p. 60
metre not recognised
ऋतीनऋतिः “नान्युपान्य" इति कि दिः अरणम्वा क्ति ।चतुर्थेषु स्त्रियाम् ! सर्वेषु यथा ऋति बलिष्ठेषु ऋतिं न कुर्यात् ।अथो ऋतुः ।स्त्रीणां पुष्पे वसन्तादौ ।इयति ऋतु "अरुज्यतेः कित्' इति तुन ।पुसि ।पुष्पम् आर्तव तत्कालो वा ।तत्र यथा-इमां राशी मृतुस्नातरमृत्वा सपदि सत्वरः ।वसन्तादौ यथा-उद्यानपालसामा न्यमृतवस्तमुपासते ।एतः कद्र आगते ।एति एतः “दम्यमि" इति तः कवरे गुणे पुसि तद्वति आगते च वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा एतामेतां मृगश्रेणीम् ॥ १५८ ॥
2.158 · p. 60
metre not recognised
क्षत्ता शूद्रात् क्षत्रियायां जाते सारथिवेधसोः ।नियुक्तं दासजे द्वाःस्थे ।क्षद खदने सौत्रः ।क्षदति क्षत्ता "स्वप्दृक्षत्तृदुहित्रादय" इति साधुः ।शूदात् क्षत्रियायां जाते यथा-शव्याँ तु मागधं वैश्यात् शूदात् भत्तारमेव च ।सारथौ यथा-भत्तारं पुरुहूतस्य ।वेधसि यथा-शत्तुर्भुजा क्षत्र मिहोदपादि ।नियुक्त दासजे द्वा.स्थे च यथा-भाति राजकुल भ्राभ्यदनेकक्षत्तृसंकुलम् ।कन्नुः कामकुसूलयोः काम्यते कन्तुः "कसिकमि" इति तुन् पुसि ।कामे स्मरे यथा-कन्तु कि सनुते विरक्तमनसाम् ।कुसूलो धान्यकोष्टकः ।कामिाप ॥ १५९ ॥
2.159 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: कामिाप ॥ १५
कान्तो रम्ये प्रिये ग्राणि ।काम्यते कान्त: "शानेच्छार्या" इति वर्तमाने क्तः ।रम्ये प्रिये च वायलिङ्गः ।ग्राणि पुंसि ।* मुद्रितमूले कुन्तः प्रासे चण्डभावे क्षुद्रजन्तौ गवधुके ।कुन्ती पाण्डुभार्यायां स्यात् सलक्यां गुग्गुलुगुमे ।कृतःद्वितीयः काण्डःरम्ये यथा-कोपेऽपि कान्तं मुखम् ।प्रिये भर्तरि यथा-कान्ते तल्पगमुपागते विगलिता नीवी स्वयं बन्धनात् ।ग्राठिणउपले यथा-व्यालुम्पन्ति स्फुटजललवस्यन्दिनश्चन्द्रकान्ताः ।कान्ता प्रियङ्ग योषिताः ।प्रियङ्गः फलिनी ।योषिति यथा-कान्ताकटाक्षविशिखा न खनन्ति यस्य ।कान्तिः शोभाकामनयोः ।कमनं कान्तिः स्त्रियाम् ।शोभायां यथा-कान्तिं कामिव कुर्वीत कुणौ कङ्कण. कल्पना ।कोमना इच्छा तस्यां यथा-भवति भवकानि स्वातमध्येन कस्य ।प्रभाकायगुणयोरपि ।प्रभायां यथा-लावर, कान्तिपरिपूरितदिङ्मुखेऽस्मिन् स्मेरेऽधुना तव मुखे तरला. यताक्षि ।कायगुणे यथा-ओजः प्रसादश्लेषसमतासमाधिमाधुर्य सौकुमार्योदारतार्थव्यक्तिकान्तयो बन्धगुणाः ।क्षिति,हे भुवि क्षये ।क्षयन्ति अत्र क्षयणं क्षणनं वा क्षितिः ।त्रिचपि यथा-तैः समलंकृतं निजकुलं तैरेव लधा क्षितिः ॥ १६० ॥
2.160 · p. 60
metre not recognised
कीर्तिर्यशसि विस्तारे प्रसादे कर्दमेऽपि च ।कोयते अनया कीर्तनं वा कीर्तिः ।“साति हेति" इति साधुः ।यशसि यथा-वत्कोत्तिर्धमति क्षितीश्वरमणेः पारे पयोधेरपि ।कृतं पर्याप्तयुगयोविहिते हिसिते फले ।डुकंग करणे, कंग हिंसायां वा क्रियते स्म कृतम् विहितहिसितयोर्वायलिंग: ।पर्याप्तयुगयोर्यथा-कृत कृतयुगादिभिः विहिते यथा-कृतं वीतत्रीमि जगुणकथापातकमपि ।फले यथा-सुकृतशतविलासः सोयमेकान्त वासः ।अत्र हि शोमनं कृतं फलं यस्मात् सुकृतं पुण्यमुच्यते ॥ १६१ ॥
2.161 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कृतं छिन्ने बेष्टिते च ।कृतैत् छेदने कृतैप वेष्टने वा ।कृत्यते स्म कृतं वायलिंगः ।छिन्ने यथा-केनाण्यत्र मृगाक्षि राक्षसपतेः कृत्ता च कण्टाटवी ।वेष्टिते यथा-कृत्ताजिनो नृत्यति चन्द्रमौलिः ।केतुयुतिपताकयोः ।ग्रहोत्पातारिचिह्नेषु ।चाय्यते केतु: "चायः को वा” इति तुन् ।घटस्वपि पुसि ।धुतौ यथा स्वेदोद्गमे हेतुरिहोष्णकेतुः ।पताकायां यथा-स्वावासभागमुरगासनअनेकार्थसंग्रहः सटीक:केतुयश्या ।ग्रहः सूर्यानवमः ।तत्र यथा-एकोत्तरं केतुशतं पदन्ति ।उत्पाते यथा-कितव तब बभूवुः श्रेयसे केतवोऽपि ।अरिः शत्रुः ।चिके यथा-उद्दाम दाक्षिणात्यो मलितमलयजः सारथिमी नकेतो., प्राप्तः सीमन्तिनीनां मधुसमयसुहृन्मानचौरः समीरः ।गतॊ व ककुन्दरे ।त्रिगाशेऽपि ।गिरति गर्तः “दम्यमि" इति तः अवटे स्त्रीपुसः ।तत्र यथा-प्रपातयति संसारावर्तगर्ने जगत्रयीम् ।ककुन्दगे नितम्बस्थः कूपकः ॥ १६२ ॥
2.162 · p. 60
metre not recognised
त्रिगर्तस्य जालंधराज्यस्य देशस्यांशस्तृतीयो भागस्त्रिगतीशः ।अथ प्रस्तं जन्धे लुप्तपदोदिते ।अस्यते स्म प्रस्तम् ।वायलिङ्गः ।जन्धे भक्षिते ग्रस्तः शशी राहुणा ।लुप्तपई उदितं वचनं लुप्तपदोदितं तत्र यथा-अस्तं वचः कस्य न हासहेतुः ।गतिर्वहबणे झाने यात्री पायवशाध्यतु ।गच्छत्यनया गमनं वा गतिः ।स्त्रियां क्तिः ।षट्स्वर्थेषु ।वहद्वणं नाडीग्रण: तत्र यथा-गति वहन्तीं न शशाक रोद्धम् ।शाने बोधे यथा-देव्या नतेः सकलशास्त्रगतिर्भवित्री ।यात्रा प्रयाणं तत्र यथा-पद्यां मुक्तस्तरलगतयः संश्रिता लोचनाभ्याम् ।उपायः सामादिः तत्र यथा-त्वतो नान्यागतिर्मम ।दश अवस्था तत्र यथा-का गतिमहतां तेषां त्वयि ये वाम वृत्तयः ।अध्वनि यथा-मणौ वजसमुत्कीर्ण सूत्रस्येवास्ति में गतिः ॥ १६३ ॥
2.163 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गीतिच्छन्दसि गाने च ।गीयतेऽसौ गानं वा गीतिः ।छन्दसि यथा-द्विः पूर्वार्ध गीतिः ।गाने यथा-प्रीतिः पञ्चमरागगीतिषु रतिः श्रीखण्डपिण्डद्वे ।गीतं शब्दितगानयोः ।गीयते स्म गीतम् ।शब्दिते वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-आरार्या गीतिर्गीता ।गाने यथा - तद्गीतं गुरुवाष्पगद्गदगलत्तारस्वरं राधया ।गुप्तं गूढे पाते ।गुप्यते स्म गुप्तं वाच्यलिङ्गः ।गूढे यथा-गुप्तापैः स तप्तः ।प्राते यथा-गुप्ताखिलमहीनलः ।गुप्तिर्यमेद्वितीयः काण्डःत्रिगाशेऽप्यथ ग्रस्त जग्धे लुप्तपदोदिते ।गतिवहवणे ज्ञाने यात्रोपायदशाध्वसु ॥ १६३ ॥
2.163 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 3 व (wrong syllable)
गीति छन्दसि गाने च गीतं शब्दितगानयोः ।गुप्तं गूढे त्राते गुप्तिर्यमे भूगर्तरक्षयोः ॥ १६४ ॥
2.164 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 त्रा (wrong syllable)
भूगर्तरक्षयोः ।कारायाम् ।गोपन गुप्यते अनयो वा गुप्तिः ।यमो मनोवाक्कायसंयमः तत्र यथा-गुप्तित्रयपवित्रितः ।भूगों दीर्घ भूमिविवरम् ।रक्षायां यथा-शीलगुप्तिः कुलीनया ॥ १६ ॥
2.16 · p. 60
metre not recognised
कारा बन्धनागारम् ।तत्र यथा - दलितदलकपाटः षट्पदा '' सरोजे सरभस इव गुप्तिस्फोटमर्क: करोति ।घृतमाज्या दीप्तेषु ।घृ सेचने ।घरति घृतम् “शीरीभूहसु' इति कित् तः ।आज्ये पुंक्लोबः ।दीप्ते वायलिङ्गः ।आज्येऽम्बुनि च यथा-घृतसंवर्धितरुचयो व्रततय इव योषितो विराजन्ते ।अथ चिताचिती मृतार्थदारुषु चये ।चीयते चिता ।स्त्रियां तो चितिः ।मृतस्य दाहार्थ शय्यारूपाणि दारूणि तत्र यथा-तदङ्गसंस्पर्शमवाप्य कल्पते ध्रुवं चिताभस्मरजोऽपि शुद्धये ।चयः समूहः ।चिति शब्दे ।द्वयोर्यथा-चितये काष्ठचिति तनोति सः ।चिति मानेऽपि इति महः ।यथा-चितिः प्रत्यवमर्शात्मा ।जगलाकेगवायुषु ।गच्छतीति जगत् "दिद्युद्द" इति साधुः ।लोको विष्टपम् तत्र क्लीबः ।इझं जङ्गमम् तत्र वालिङ्गः ।वायो पुसि ।लोके यथा-परस्परस्त्रीधनलोलुप जगत् ।इङ्गे यथा-त्वं मुनीन्द्र जगत्तीर्थम् ।पायौ यथा जगज्जगन्ति भ्रमतीति चित्तम् ॥ १६५ ॥
2.165 · p. 60
metre not recognised
जातं जात्योघजनिषु ।जायतेऽस्मिन् जननं वा जातम् ।जाति: सामान्य तत्र यथा रत्नं सुजात कनकावदातम् ।ओघे समूहे यथा-निःशेषविश्राणित कोशजातम् ।जनिर्जन्म ।संपन्नेऽपि ।द्वयोर्यथा-जाते पुत्रस्य(१००)अनेकार्थसंग्रहः सटीकःकारायां घृतमाज्याम्बुदीप्तेष्वथ चिताचिती ।मृतार्थदारुषु चये जगल्लोकेऽङ्गवायुषु ॥ १६५ ॥
2.165 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
जातं जात्योद्यजनिषु जातिः सामान्यगोत्रयोः ।मालत्यामामलक्यांचचुल्ल्यां काम्पिल्यजन्मनोः ॥ १६६ ॥
2.166 · p. 60
अनुष्टुप्
जाते समजनि वनितावल्लभा भूमिभर्तुः ।पुत्रेऽपि मलः, यथा जातलक्ष्मणचित्रितं त्वया ।जातिः सामान्यगोत्रयोः ।मालत्या मामलक्यां च चुल्ल्यां काम्पिल्यजन्मनोः ।जातीफले छन्दसि ।जायतेऽस्यां जनन वा जातिः ।स्त्रियां क्तिः ।नवस्वर्थेषु ।सामान्ये गोत्रादौ यथा-आकृतिग्रहणा जातिः ।गोत्रे अन्वये यथा-जातिर्यातु रसातलम् ।मालत्यां यथा-सेव्यः सकलजनानां जातिविहीनोऽपि कुसुमर्तुः ।आमलकी काम्पिल्यो तरुविशेषौ ।चुल्ल्यां यथा सन्ति श्वान इवासंख्या जातिभाजो गृहे गृहे ।औव जाति शब्दोऽलंकारविशेषेऽपि ।जन्मनि यथा- द्विजातिभावादुपपन्न चापलः ।अत्र हि द्वे जाती जन्मनी यस्य द्विजातिब्राह्मणः ॥ १६६ ॥
2.166 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
जातिफलं जातीकोशः ।छन्दसि यथा - जातिर्वैतालीयादिः ।स्वभावोत्तराभासगीतभेदेष्वपि ।स्वभावे यथा-जात्यौव याति पुरुषः परमां प्रतिष्ठाम् ।उत्तराभासे यथा-हेत्वाभासच्छलजाति निग्रहस्थानान्तत्वज्ञानानिःश्रेयसाधिगमः ।गीतभेदे यथा षड्गोदीव्यवती जाते भिन्नषड्ग उदाहृतः ।शोतिः पितृसगोत्रयोः ।सायते शातिः ।“मायजि" इति तिः पुसि ।पितरि यथा शाती झाते हि कन्याया जन्यमात्रा प्रतन्यते ।सगोत्रे स्वजने यथा-मुदं मन्दोदरी धत्तां शातयः सुखमासताम् ।इक्ष्वाकु वृषमेऽपि ।ततं धीणादि वाद्ये स्यात् ।तन्यते स्म ततम् यथा ततधनशुषिरसमत्वयुतम् ।ततो व्याप्तेऽनिले पृथौ ।व्याप्ते पृथौ चद्वितीयः काण्डः(१०१)जातीफले छन्दसि च ज्ञातिः पितृसगोत्रयोः ।ततं वीणादिवा स्यात् ततो व्याप्तेऽनिले पृथौ ॥ १६७ ॥
2.167 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
तातोऽनुकम्प्ये पितरि तिक्तस्तु सुरभी रसे ।तिक्ता तु कटुरोहिण्यां तिक्त पर्पटकोषधे ॥ १६ ॥
2.16 · p. 60
अनुष्टुप्
त्रेता युगेऽग्नित्रये च दन्तो दशनसानुनोः ।दन्त्योषध्यामथ दितिदैत्यमातरि खण्डने ॥ १६६ ॥
2.166 · p. 60
अनुष्टुप्
वाच्यलिङ्गः ।व्याप्ते यथा-स तमी तमोभिरधिगम्य तताम् ।पृथौ यथा-धनं ततानेकतमालतालम् ॥ १६७ ॥
2.167 · p. 60
metre not recognised
तातोऽनुकम्प्ये पितरि ।तनोति तातः "सुसितनि" इति कित् तो दीर्घत्व च ।अनुकम्प्ये यथा-तात ताडय ताडकाम् ।पितरि यथा-न मां तातस्त्रातुं प्रभवति नवांम्बां न भवती ।तिक्तस्तु सुरभौ रसे ।तेजयति तिक्तः “पुत्तपित्त" इति साधुः ।सुरभी वायलिङ्गः ।रसे पुंसि ।तद्वति वाच्यलिङ्गः ।सुरभी यथा-तस्यास्त्रित्तैर्वनगज मदेर्वासितं वान्तवृष्टिः ।रसे यथा-ताम्बूलं कटुतिक्तमुष्णमधुरम् ।अत्र तिक्तरसयांगात् तिक्तम् ।तिक्ता तु कटुरोहिणी ओषधि विशेषः ।तिक्तं पर्पटकोषधे ।पर्पटकोषधं पितोपशामक द्रव्यं ।तत्र क्लीबः ॥ १६८ ॥
2.168 · p. 60
metre not recognised
त्रेता युगेऽग्नित्रये च ।त्रीन् इता त्रेता "पृषादरादित्वात् ” एत्वम् खियाम् ।युगे यथा-कृतयुगे बलिद्धस्त्रेतायां रावणो हतः ।अग्नित्रयं दक्षिणाग्निगाईपत्या हवनीयाः ।तत्र यथा-त्रेतायां यश्च हुयते ।दन्तो दशनलानुनोः ।दम्यते दन्तः " दम्यमि" इति तः ।दशने यथा-हनूमन्त दन्तै दशति कुपितो राक्षसगणः ।सानुनि यथा-दन्तप्रस्खलदच्छ निर्झरजलै रम्या वनान्ता अमी ! दन्त्योषध्याम् ।गौदादित्वात्(१०२)अनेकार्थसंग्रहः सटीकःदीप्तं निर्भासिते दग्धे द्रुतं शीघ्रविलीनयोः ।द्यक्तिस्तु शोभादीधित्योर्धाता वेधसि पालके ॥ १७० ॥
2.170 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line