All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (26/30)
भीमसेने खण्डसैरिभयोरपि ।शृङ्गमस्त्यस्य शृङ्गी ।पृष्ठे शृङ्गी पृष्ठशृङ्गो ॥ १८५ ॥
2.185 · p. 60
metre not recognised
महाधनं महामूल्ये सिल्हके चारुवाससि ।महच्च तद्धनं महाधनं ।महद्धनमस्य बहुव्रीहि पक्षे तु महामूल्यचारुवाप्ससोच्यलिङ्गः ।महासेनो महासैन्ये स्कन्देऽपि ।महती सेनाऽस्य महासेनः ।महासैन्ये वायलिङ्गः ।स्कन्दे यथा-महासेनसमप्रभः ।अथ महामुनिः ।अगस्तिकुस्तुम्बुरुणोः ।महान्मुनिमहामुनिः ।पुंसि ॥ १८ ॥
2.18 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अगस्ती यथा-उदिते हि महामुनौं ।कुस्तुम्बुरु धान्यकम् ।मालुधानी लता भिदि ।माला धीयतेऽनया मालुधानी ।पृषोदरादित्वात् ।मालुधानो मातु लाहौ ।मलते विषं मालधानः ।मुमुचानेति साधुः ।मातुलाहिश्चित्रसर्पः ।मातुलानी पुनः शणे ।कलापे मातुलपत्न्यां ।मायाः श्रियस्तुलयाऽनिति अचि इयां मातुलानी गुरुपत्नी पितृष्वसा ।मातुलस्य भार्या मातुलाचार्येति ङी आन् चान्तः ।शणं भङ्गा तत्र यथा-मातुलं मातुलानी च ॥ १८७ ॥
2.187 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
मातुलपन्यां यथा-मातृभ्वसा मातुलानो गुरुपत्नो पितृष्वसा ।रमायनो विहङ्गमे ।पक्षीन्द्रे ।रसायां पृथिव्यामयनमस्य सायनः ।रसायनन्तु जराव्याधिजिदौषधे ।रसानामयनमत्र रसायनम् ।यथा-कर्णामृत नि मनसश्च रसायनानि ॥ १८९ ॥
2.189 · p. 60
metre not recognised
राजादनः पियालद्रौ क्षोरिकायां त्रिपत्रके : राज्ञायते राजादनः ।पुंक्लोवः ।पियालदुश्चारवृक्षः ।कीरिका मधुरालफलम् ।त्रिपत्रकः किंशुकः ।उत्कृष्ट भोज्येपि ।सर्वेषु यथा-राजादनं पुण्यकृतो लभन्ते ।वर्द्धमानो वीरजिने १ रोचमानो दीप्यमाने कण्ठालन च वाजिनः ।वर्द्धमानो ।(३७०) अनेकार्थसंग्रहः सटीक द्वितीयो विभागःप्रश्नभेदे शरावे च विरोचनोऽग्निवर्ययोः ।प्रह्लादनन्दने चन्द्रे विहेठनं विडम्बनम् ॥ १९ ॥
2.19 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 ठ (wrong syllable)
हिंसायां मर्दने विस्माफ्ना स्यात्कहके स्मरे ।गन्धर्वनगरे चापि विष्वक्सेनो जनार्दने ॥ १९१ ॥
2.191 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
विष्वक्सेना तु फकिनी विश्रागनं विमयिके ।सम्प्रेषणे परित्यागे विहननन्तु पिञ्जने ॥ १९२ ॥
2.192 · p. 60
metre not recognised
वधेऽथ विश्वकर्माऽ मुनिभिविशिल्पिनोः ।विघ्नकारी विघातस्य कारके घोरदर्शने ॥ १९३ ॥
2.193 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
स्वस्तिकैरंडविष्णुषु ।प्रश्नभेदे शरावे च ।वर्द्धते बर्द्धमानः ।शराचे पुंक्लीयः ।अन्यत्र पुंसि ।वीरजिने चतुर्विशतीर्थकरे ।यथा-श्रीवर्द्धमानं जिनमाप्तमुख्यं स्वयंभुवं स्तोतुमहं यतिष्ये ॥ १८९ ॥
2.189 · p. 60
metre not recognised
विरोचनोऽग्निसूर्ययोः ।प्रहादनन्दने चन्द्रे ।विरोचते विरोचनः ।आनो यथा--दधे विरोचनरुचिं पटलं जटानाम् ।सूर्य यथा-त्रैलोक्यलोचनविरोचनचाटुगर्भाम् ।प्रह्लादनन्दनो बलिपिता ।तत्र यथा-राजते गजराजस्य दानं वैरोचनेरिव ।चन्दे यथा-वैरोचने महसि मुक्तशुचश्चकोराः ।विहेठनं विडम्बने ।हिंसायां मर्दने ।विहेव्यते विहेठनम् ॥ १९० ॥
2.190 · p. 60
metre not recognised
विस्मापना स्यात्कुइके स्मरे गन्धर्वनगरे चापि ।विस्माप्यते विस्मापनं तस्य आख्या प्रसिद्धिर्विस्मापनाख्या ।कुहकमिन्द्रजालम् ।स्मरे पुंसि ।शेषयोः क्लीवे ।विष्वक्सेनो जनाईने ।विषूची सेनाऽस्य विष्वक्सेनः ।यथा-विष्वक्सेनं सेनया सोम्यगाच्च ॥ १९१ ॥
2.191 · p. 60
metre not recognised
विष्वक्सेना तु फलिनी ।फलिनी प्रियङ्गः ।विश्राणनं विहायिते ।सम्प्रेषणे परित्यागे ।विश्राण्यते विश्राणनं विहायितं दानं ।तत्र यथा-विश्राणनादन्य पयस्विनोनाम् ।विहननं तु पिजने ।वधे ।विहन्यतेऽनेन विहन्यते वा विहननं पिञ्जने यथा-तूले विहनना हते ॥ १९२ ॥
2.192 · p. 60
metre not recognised
वधे यथा-विहननं मधुना शत्रो रिच्छन्ति पराक्रमान्न बुद्धिबलात् ।अथ विश्वकर्मा के मुनिभिदेवशिल्पिनोः ।चतुर्व का(१७) विछेपनी स्यायवायां चारपस्चिामपि ।वृक्षादनो मधुच्छत्रे चलपकुठारयोः ॥ १९ ॥
2.19 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: ां चारपस्चिामपि ।nearly अनुष्टुप्
वृक्षादनी तु वन्दायां विदार्या गन्धकौषधे ।वृषपर्वा तु मारिहरदैत्यकसेरुषु ॥ १९५ ॥
2.195 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
वैरोचनो रविमुते मुगते बलिदानवे ।श्वेतधामा धनसारे कलानाथाब्धिफेनयोः ॥ १९६ ॥
2.196 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 न (wrong syllable)
श्लेष्मघना तु केतक्यां मल्यामथ समापनम् ।परिच्छेदे समाधाने समाप्तिबधयोरपि ॥ १९७ ॥
2.197 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 घ (wrong syllable)
विश्वं करोति विश्वकर्मा ।अर्के यथा-प्रजानामिव विश्वकर्मकिरणाः ।देव शिल्पिनि यथा-निर्मातुं विश्वकम्मैव कर्मठो रूपमीदृशम् ।विघ्नकारी विघातस्य कारके घोरदर्शने ।विघ्नं करोति विघ्नकारी ।वाध्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-मा विघ्नकारी भव मे दुरात्मन् ॥ १९३ ॥
2.193 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विछेपनी स्यादयवाग्वां चारवेषस्त्रियामपि ।विलिप्यतेऽनया विलिपति वा विलेपनी ।वृक्षादनो मधु च्छत्रे चलपत्रकुठारयोः ।वृक्षो धतेऽनेन वृक्षादनः ।मधुच्छत्रं मधुमण्डः ।चलपत्रः पिप्पलः ॥ १९ ॥
2.19 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वृक्षादनी तु वन्दागं विदार्या गन्धकोषधे ।वन्दा वृक्षापरिप्ररूढो वृक्षः ।विदारी लताभेदः ।वृषपर्वा तु शृङ्गारिहरदैत्य कसेरुषु ।वृषेण पाऽस्य वृषपर्वा ।वृषं पृणाति वा ।स्ना मदीति वन् ।शृङ्गारिणि वायलिङ्गः ।चतुर्वर्थेषु ।दैत्ये यथा-उपनीय बिन्दुसरसान्मयेन या मणिदार चार किल वार्षपर्वणं ।विदधेऽवधूतसुरसद्मसम्पदं समुपासदत्सपदि संसदं सतां ।अत्र हि वृषपर्वण इदं वार्षिपर्वणं ।कशेरु कन्दभेदः ॥ १९५ ॥
2.195 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वैरोचनो रविसुते ।सुगते बलिदानवे ।विरोचनस्यायं वैरोचनः ।बलिदानवे यथा-वैरोचन निकेतनं ।श्वेतधामा धनसारे कलानाथाब्धिफेनयोः ।श्वेतं धामाऽस्य श्वेत. धामा ।त्रिष्वर्थेषु ॥ १९६ ॥
2.196 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
श्लेष्मघना तु केतक्यां मल्यां ।श्लेष्मणि धना श्लेष्मघना ।अथ समापनं परिच्छेदे समाधाने समाप्तिवधयोरपि समाप्यते समापनम् ।परिच्छद इयत्ता ।समाधान समाधिः ।वधसमाप्यो(३७२)अनेकार्थसंग्रहः सटीक : द्वितीयो विभागः सम्मूर्छनमपि व्याप्तौ मोहे सनातनोऽच्युते ।पितमामतियो रुद्रवेधसोः शाश्वते स्थिरे ॥ १९८ ॥
2.198 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सदादानो गन्धगजे हेरम्बेऽभ्रमताजे ।संयमनं व्रते बन्धे संयमनी यमस्य पू: ॥ १९९ ॥
2.199 · p. 60
metre not recognised
समादानं समीचीनग्रहणे नित्यकर्मणि ।समापन्न वधे क्लिष्टे समाप्तप्राप्तयोरपि ॥ २० ॥
2.20 · p. 60
अनुष्टुप्
सम्बदनन्तु सम्बादे समालोचे वशीकृतौ ।समुत्थानं निदानेऽभियोगे सम्वाहनं पुनः ॥ २०१ ॥
2.201 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 द (wrong syllable)
वाहनेऽमर्दने च सम्प्रयोगी तु कामुके ।कलाकेलौ सुप्रयोगे सरोजिनी सरोरुहे ॥ २०२ ॥
2.202 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 3 जि (wrong syllable)
यथा-राजा शत्रुममापनाय विहितोद्योगः स्थितो यद्यपि ॥ १९७ ॥
2.197 · p. 60
सम्मूछनमभिव्याप्तौ मोहे ।सम्मूर्छ यते सम्मर्छनम् ।सनातनोऽच्युते ।पितृणामतिथौ रुद्रवेधसोः शाश्वते स्थिरे ।सना सदा भवः सनातनः ।सायं चिरमिति तनट् ।रुद्राच्युते वेधःसु यथा-- ददृशे तेन सनातनः क्षणात् शाश्वतस्थिरयोर्वाध्यलिङ्गः ।तयोर्यथा-सनातने वर्त्मनि साधुसेविते ॥ १९८ ॥
2.198 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सदादानो गन्धगजे हेरम्बेऽभ्रमतङ्गजे ।सदा दानमस्य सदादानः संयमनं व्रते बन्धे ।संयम्यतेऽनेन संयम्यते वा संयमनम् ।बन्धे यथा-नोवी संयमनं विलोक्य मुतनोः ।संयमनी यमस्य पूः ।संयम्यन्ते प्राणिनोऽस्यां संय मनी ॥ १९९ ॥
2.199 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
समादानं समीचीनग्रहणे नित्यकर्मणि ।समादीयते समा दानम् ।समापन्नं वधे क्लिष्टे समाप्तप्राप्तयोरपि ।समापद्यते समापन्नं, बधे क्लीवः, शेषेषु वाच्यलिङ्गः ॥ २००}} सम्बदनन्तु सम्बादे समालोचे वशीकृतौ ।
2.3029 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
समुद्यते सम्बदनम् ।समुत्थानं निदानेऽभियोगे ।समुत्थीयतेऽ स्मिन् समुत्थीयते वा समुत्थानम् ।सम्बाहनं पुनः वाहनेऽङ्गमईने च ।सम्बाह्यते सम्वाहन ॥ २०१ ॥
2.201 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अङ्गमईने यथा-अशिथिळपरिरम्भैर्दत्तसम्बाह नानि ।सम्प्रयोगी तु कामुके ।कलाकेलौ सुप्रयोगे ।सम्प्रयोगोऽस्यास्तोति सम्प्रयोगी ।कलाकेलि स्मरः ।कामुके सुप्रयोगे च वाच्यलिङ्गः ।सरोजिनी…चतुर्थः काण्डः ।(३७३) सरोरुहिण्यां कासारे स्तनयित्नुः पयोमुचि ।… मृत्यौ स्तनिते रोगे च सारसनमुरच्छदे ॥ २०३ ॥
2.203 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कांच्यां च सामयोनिस्तु सामोत्थे द्रुहिणे गजे ।सामिधेनी समिरचोः मुयामुनी जनार्दने ॥ २०४ ॥
2.204 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 मु (wrong syllable)
वत्सराजे प्रासादेऽद्रिभेदे चाथ सुदर्शनः ।विष्णोश्चक्रे सुदर्शन्यमरावत्यां सुदर्शना ॥ २०५ ॥
2.205 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 प्रा (wrong syllable)
सरोरुहे ।सरोरुहिण्यां कासारे ।सरोजानि सन्त्यस्यां सरोजिनी ।मन्माज्जा देनम्निीति इन् ।सरोजिनो संजातत्वात् सरोरुहमपि सरोजिनी ॥ २०२ ॥
2.202 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: ्जा देनम्निीति इन्
कासारः सरसो ।सरोरुहे सरोरुहिण्यां च यथा- सरोजिनी यद्विमुखी शशाङ्के यद्या मिनीमाहियते न भानुः ।स्फुटं फलं बालमृगायताक्षि विदग्धदूती परिवर्जनस्य ।स्तनयित्नुः पयोमुचि ।मृत्यौ स्तनिते रोगे च ।स्तनयति स्तनयित्नुः ।पुसि ।हृषि पुषीति इत्नुः ।स्तनितपयोमुचोर्यथा-यत्नोयं स्तनयित्नुना विरचितो मन्ये मदुझिछत्तये ।सारसनमुरश्छदे ।काच्यां च ।सारं सनोति सारसनं ।उरस्छदे उरले यथा-दध्रः सारसनं रणे ॥ २०३ ॥
2.203 · p. 60
उपजातिःmetre not read in every lineimpossible sibilant cluster: उरस्छदे
काञ्च्यां यथा-विश्वम्भरासारसनाय मानं कञ्चुकमात्रेऽपि ।सामयोनिस्तु सामोत्ये द्रुहिणे गजे ।सामवेदो योनि रस्य साम्नां योनि सामयोनिः ।सामोत्थे वाच्यलिङ्गः ।शेषयोः पुंसि ।सामि धेनी समिचोः ।समिन्द्वे ज्वलनोऽस्याः सामिधेनी ।दिननानेति साधुः ।समिधामाधानी वा समिघ आ धानेटेत्यणि डीः ।समिधि यथा-दूरेग्यशङ्कितधियः कुशसामिधेनी नीवारपुष्पफलमूलमुपाहरन्ते ।रुचि यथा-सामिधेनीरधीत्य ।सुयामुनो जनाईने ।वत्सराजे प्रासादेऽद्रिभेदे च ।यमुनाया अयं यामुनः ।शोभनो यामुनः सुयामुनः ॥ २०४ ॥
2.204 · p. 60
metre not recognised
अथ मुदर्शनः ।विष्णोश्चक्रे ।सुखेन दृश्यते सुदर्शनः ।“शासु युधोति अनः" (५-३-१४१) पुंसि ।वाचस्पतिस्तु चक्र सुदर्शनोऽनियामित्याह ।यथा-तस्य नेष्यति वपुः कबन्धतां बन्धुरेव जगतां सुदर्शनः ।सुदर्शन्यमरावत्यां ।मुष्ठु दृश्यतेऽस्यामनटि ङ्यां च सुदर्शनी ।लिङ्गानुशासनकाराऽभिप्रायेण पुंसि ।गौडमतेन तु क्लीबे ।सुदर्शना आज्ञा(३०४) अनेकार्थसंह सटीक :: द्वितीयो विभागःआज्ञायामौषधीभेदे मेरुजम्ब्वा सुरी भिदि ।सौदामिनी तडिद्वेदतडित्तोरप्सरोभिदि ॥ २० ॥
2.20 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
हर्षयित्नुः मुते स्वर्णेऽवलेपो गर्वलेपयोः ।दूषणेऽप्यपलापस्तु प्रेमापहवयोरथ ॥ २०७ ॥
2.207 · p. 60
अनुष्टुप्
उपतापो गदे तापे जलकूप्यंधुगर्भके ।सरस्यां जीवपुष्पन्तु दमनके फणिज्जके ॥ २०८ ॥
2.208 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 न (wrong syllable)
नागपुष्पस्तु पुन्नागे चम्पके नागकेसरे ।परिवापो जलस्थाने पर्युप्तिपरिवारयोः ॥ २०९ ॥
2.209 · p. 60
अनुष्टुप्
यामौषधीभेदे मेरुजम्बां मुरीभिदि ।शोभनं दर्शनमस्याः सुदर्शना ॥ २०५ ॥
2.205 · p. 60
metre not recognised
मेरुजम्ब्यां स्त्रीपुंमः ।सौदामि(मोनी तडिद्वेदतडितोरप्मरोभिदि ॥ २०६ ॥
2.206 · p. 60
metre not recognised
सुदाना पर्वतेनैदिक् सौदामनी ।टनुभ्य दिशीत्यण् ।तडिद्भेदतडितो यथा-सौदामिन्या कनकनिकषस्निग्धया दर्शयोर्वीम् ।हर्षयित्नुः सुते स्वर्णे ।हर्षयति हर्षयित्नुः ।दृषि पुषीति इस्नुः ।पुसि ।अथ पान्ताः ।अवछेपो गर्वलेपयोः ।दूषणेऽपि ।अवलेपनमवलेपः ।गर्वे यथा-बलावलेपा दधुनापि पूर्ववत्प्रबाध्यते तेन जगजिगीषुणा ।अपलापस्तु प्रेमाप हवयोरथ ।अपलप्यते अपलापः ।अपहले यथा-धनापलापं कुरुते दुरात्मा ।उपतापो मदे तापे ।उपतप्यतेऽनेन उपतापः ।तापे यथा-परोपतापेन समृद्धिभावं ।जलकूप्यंधुगर्भके ।सरस्यां ।जलस्य कूपी जलकूपी ।अन्धोः कूपस्य गर्भकं तत्र ।जीवपुष्पं तु दमनके फणिज्जके ।जीवस्य पुष्पं जोवपुष्पं ।दमनको गन्धोत्करः ।फणिज्जको मरुबकः ॥ २०८ ॥
2.208 · p. 60
metre not recognised
नागपुष्पस्तु पुन्नागे चम्पके नागकेसरे ।नागाकारं पुष्पमस्य नाग पुष्पः ।परिवापो जलस्थाने पऍप्तिपरिवारयोः ।पुर्युप्यतेऽस्मिन् परिवपण चा परिवापः ।परीबापोऽपि बलस्थानपरिवारयोर्यथा-भृतपरिवापा मुनयो वनभुवि राज्यं प्रतायन्ते ।पर्युसिर्जलादेर्भाण्डाइभाण्डान्तरे क्षेपः ।वपनेऽपि यथा-एत क्लेशपरीबापमात्र भिक्षाप्रयो ननम् ॥ २०९ ॥
2.3044 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
पिण्डपुष्पं जपायां स्यादशोके(३७५) पिण्डपुष्पं जपायां स्यादशोक सरसीरहे ।बहुरूपः स्मरे विष्णो सरटे पण शिवे ॥ २१ ॥
2.21 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
मेघपुष्पं तु नादेये पिण्डाभ्रे सलिलेऽपि च ।विप्रलापो विरुद्धोक्तावनथकवचस्यपि ॥ २१ ॥
2.21 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 न (wrong syllable)
वृकधूपो वृक्षधपे सिल्केऽथ वृषाकपिः ।वासुदेवे शिवेऽग्नौ च हेमपुष्पन्तु पम्पके ॥ २१२ ॥
2.212 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 वृ (syllables merged)
सरसीरहे ।पिण्डरूपं पुष्पमस्य पिण्डपुष्पम् ।बहुरूपः स्मरे विष्णौ सरटे धुणके शिवे ।बहूनि रूपाणि अस्य बहुरूपः ।धूणकमौषधिमेदः ॥ २१ ॥
2.21 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मेघ पुष्पं तु नादेये पिण्डा सलिलेऽपि च ।मेघस्य पुष्पमिव मेघपुष्पम् नादेयो बेतसः ।पिण्डान ओषधिभेदः ।सलिले यथा-मेषपुष्पविशदीकृता दिशः ।विप्रलापो विरुद्वोक्तावनकवचस्यपि ।विप्रलपनं विप्रलापः ।द्वयो यथा-कृतमनपरितापैविप्रलापैः किमभिः ॥ २१ ॥
2.21 · p. 60
metre not recognised
वृकधपो वृक्षधपे सिल्हके ।वृकान् धूपयति वृकधूपः ।द्वादपि गन्धद्रव्यभेदौ ।अध वृषाकपिः ।वासुदेवे शिवेऽग्नौ च ।वृषेण तेजसा भाकम्पते वृषा कपिः ।“अभिकुण्ठि कंप्पं हिभ्यो नलुक् चेति इः (उ.६१४) पुंसि ।शिव वासुदेवयोर्यथा- वृषे संगं बिभ्रद्भवसि सततं तार्यवहनो, रिपोः शूलोदी प्रथम इह सन्नंदक इति ।सदा शक्तेभत्ता भवसि न तु मां चापि भजसे, समयानु प्राही प्रभवसि वृषाकप्युपमितः ।अग्नौ यथा-वृषाकरिवातपम् ।इन्द्रसूर्ययोरपि ।हेमपुष्पन्तु चम्पके अशोकद्रौ जपापुष्पे ।हेमवणे पुष्पमस्य, हेमवणं पुष्प मिति वा हेमपुष्पम् ॥ २१२ ॥
2.212 · p. 60
metre not recognisednearly शिखरिणी: pāda 2, syllable 2 म (wrong syllable)
अथ वान्ताः ।राजजम्बूस्तु जम्बूभित् पिण्ड सर्जरवृक्षश्चापि ।राज्ञो जम्बूः राजजम्बूः ।स्त्रियां ।अथ भान्ताः ।अवष्टम्भस्तु काश्चने ।संरम्भारम्भयोः स्तम्भे ।अवष्टभ्यते अवष्टम्भः ।“अवाच्चेति षत्वं ।कांचन--संरम्भयोयथा-रघोग्वष्टम्ममयेन पत्रिणा हृदि क्षतो गोत्रभिदप्यमर्षणः ।॥ २१३ ॥
2.213 · p. 60
metre not recognised
माश्रयेऽपि ।यथा-दन्तावष्टम्भपातक्रमनमितबहिर्गर्सवद्गण्डभित्तिः ।शातकुम्भोश्वमारके ।शातकुम्भे गिरौ भवः शातकुम्भः ।अश्वमारकः करवीरः ।(३७६) अनेकार्थसंग्रह सटीक : द्वितीयो विभागःअशोकद्रौ जपापुष्पे राजजम्बूस्तु जम्बूभित् ।पिण्डखजूरवृक्षश्चाप्यवष्टम्भस्तु काश्चने ॥ २१३ ॥
2.213 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 7 म्बू (wrong syllable); pāda 3, syllable 3 ख (wrong syllable)
संरम्भारम्भयोः स्तम्भे शासकुम्भोऽश्वमारके ।शातकुम्भन्तु कनकेऽभ्यागमः समरेऽन्तिके ॥ २१४ ॥
2.214 · p. 60
अनुष्टुप्
घाते रोधेऽभ्युपगमेऽन्पमस्तु मनोरमे ।अनूपमा सुप्रतीकस्त्रियामुपगमः पुनः ॥ २१५ ॥
2.215 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
अङ्गीकारेऽन्तिकगतापक्रमस्तु विक्रमे ।उपधायां तदादयाचिख्यासाचिकित्सयोरपि ॥ २१६ ॥
2.216 · p. 60
metre not recognised
शातकुम्भन्तु कनके ।यथा-आहादयन्ति सौख्याम्भः शातकुम्भीयकुम्भिकाः ।अथ मान्ताः ।अभ्यागमः समरेऽन्तिके घाते रोघेऽभ्युपगमे ।अभ्यागग्छन्ति, अत्रेति अभ्यागमः ।“स्थादिभ्यः कः" अभ्यागमनम्बा, 'युवर्णे त्य' (५-३-२९) ।सर्वेषु यथा- अभ्यागमो यत्र बभूव राज्ञां नानादिगन्तेभ्य उपागतानाम् ।अभ्यागमनेऽपि यथा-तनौ ममुस्तत्र न कैटभविषस्तपोधनाभ्या गमसम्भवा मुदः ॥ २१ ॥
2.21 · p. 60
metre not recognised
अन्पमस्तु मनोरमे ।न उपमा अस्य अनूपमः, वाध्यलिङ्गः यथा-अनुपमसुखबीजं धर्ममेकं गृणन्ति ।अनुपमा सुप्रतीकस्त्रियां ।सुप्रतीको दिग्गजस्तस्य स्त्रियां भार्यायाम् ।उपगमः पुनः अङ्गीकारेऽन्तिक गतौ ।उपगमनमुपगमः ।अङ्गीकारे यथा- पिगमशुद्धात्मा ॥ २१ ॥
2.21 · p. 60
metre not recognised
अन्तिकगतौ यथा- उपगममर्हति साधुः सुचरित्रो मेधयानुसंगतः ।उपक्रमस्तु विक्रमे ।उपधायां तदाद्याचिख्यासाचिकित्सयोरपि ।आरम्भ ।उपक्रमणमुपक्रमः ।विक्रमारम्भयोर्यथा- उपक्रमः सम्प्रति निष्फलो भवेत् ।उपधा, धर्मादिना सचिवपरीक्षा, तत्र यथा-उपक्रमैरस्खलितैर्विशुद्धाः ।तदाद्या चिख्या सायां तु तत्पुरुषे आदावुपक्रमोपज्ञ इति क्लीबे यथा- नन्दोपक्रम प्रमाणानि नन्दे न प्रथमं ज्ञात्वायाचिख्यासितानीत्यर्थः ।चिकित्सायांः यथा असाध्योपक्रमा रोगानारभ्यन्ते चिकित्सितुं ।अथ जलगुल्मो जलावर्तेऽबुचत्वरेचतुर्थः काण्डः … (३७७) आरम्भेऽथ जलगुल्मो जलावतंम्बुचत्वरे ।कमठे दण्डयामस्तु दिवसे कुम्भजे यमे ॥ २१७ ॥
2.217 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: चिकित्सायांः यथा अ
प्रवङ्गमः कपो भेके पराक्रमस्तु विक्रमे ।सामर्थे चाभियोगे च महापद्मः पुनर्निधौ ॥ २१८ ॥
2.218 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 क्र (wrong syllable)
नागसंख्याभिदोर्यातयामो भुक्तसमुज्झिते ।जीर्णे च सार्वभौमस्तु दिग्गजे चक्रवर्तिनि ॥ २१९ ॥
2.219 · p. 60
अनुष्टुप्
अनुशयः पश्चात्तापे दीर्घद्वेषानुबन्धयोः ।अन्वाहार्यममावास्या श्राद्धमिष्टेश्च दक्षिणा ॥ २२० ॥
2.220 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 2 नु (wrong syllable)
कमठे ।जलस्य गुल्मो जलगुल्मः ।दण्डयामस्तु दिवसे कुम्भजे यमे ।दण्डवत् यामा अस्य, दण्डं यच्छति वा, दण्डयामः ।कुम्भजोऽगस्तिः, यमः कीनाशः ॥ २१७ ॥
2.217 · p. 60
metre not recognised
प्र(प्लवङ्गामः कषौ भेके ।प्रवेण गच्छति प्रवङ्गमः ।"नाम्नो गम" (५-१.१३१) इति खः ।कपो यथा--संचेरुरामान इवापरं क्षणात् क्षमारुहं देहमिव प्रबङ्गमाः ।पराक्रमस्तु विक्रमे ।सामर्थे चाभियोगे च ।पराक्रमणं पराक्रमः ।त्रिष्वपि यथा-पराक्रमः परिभवे वैयात्यं सुरतेष्विव ।महापद्मः पुनर्निधौ नागसंख्याभिदोः ।महती पद्मा अस्य, महापद्मः ॥ २१८ ॥
2.218 · p. 60
metre not recognised
नागसंख्याभिदोरिति नागभेदे संख्याभेदे च ।थातामो भुक्तसमुज्झिते ।जीणे च ।याता यामा अस्य यातयामः ।वाच्यलिङ्गः ।भुक्तसमुन्झिते यथा-दर्भाः कृष्णाजिनं मन्त्रा ब्राह्मणा हविरग्नयः ।अयातया मान्येतानि नियोज्यानि पुनः पुनः ।जीर्णो वृद्धस्तत्र यथा-अहो दृष्टचरमप्यस्य सांग्रामिकमोजायितं मामयातयाममिव भीषयते ।सार्वभौमस्तु दिग्गजे चक्रवर्तिनि ।सर्वभूमेति ईशो वा सार्वभौमः ।“पृथिवीसर्वभूमेरीश ज्ञातयोश्चाञ्" (६-१-१८) ।चक्रवर्तिनि यथा- ज्योत्स्नाजलैरयमुदयते शरी सार्वभौमः ॥ २१९ ॥
2.219 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
___ अथ यान्ताः अनुशयः पश्चात्तापे दीर्घद्वेषानुबन्धयोः ।अनुशयनमनुशयः ।पश्चात्ताप(३७८) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःअवश्यायो हिमे दप्पेऽप्यपसव्यन्तु दक्षिणे ।प्रतिकूछेऽन्तशय्या भूशय्या पिलुवनं मृतिः ॥ २२१ ॥
2.221 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
उपकार्या राजगहमुपकारोचिताऽपि च ।चन्द्रोदयो शश्युदयोल्लोचौ चन्द्रोदयौषधौ ॥ २२२ ॥
2.222 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 रा (wrong syllable)
" जलाशयमुशीरे स्याजलाशयो जलाश्रये ।तण्डुलीयः शाकभेदे विडङ्गतरुताप्ययोः ॥ २२३ ॥
2.223 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 श (wrong syllable)
दीघद्वेषयोर्यथा-अभिधाय तदा तदप्रियं शिशुपालोऽनुशयं परं गतः ।अनुबन्ध आसक्तिस्तत्र यथा--प्रविमुक्तानुशयो यदा मुनिः ।दोषेऽपि ।यथा-अनुशय शतावासं चेतो न पश्यति सत्पथं ।अन्याहार्यसमावास्या श्रादमिष्ट्रेश्च दक्षिणा ।अन्वाहियतेऽन्वाहायै ॥ २२० ॥
2.220 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अवश्यायो हिमे "दऽपि ।अक्ल्यायतेऽवश्यायः ।तन्व्यधीति णः ।हिमे यथा-उपःसु बबुराकृष्टजडावश्याय शीकराः ।अपसव्यन्तु दक्षिणे, प्रतिकूले ।सव्यादयगतं, अपसव्यम्, वाच्यलिङ्गः ।दक्षिणे यथा-अपसव्येन पाणिना ।अन्तशय्या भूशय्या पित वनं मृतिः ।अन्ते शय्या अन्तशय्या ।त्रिष्वपि यथा-न्याय्यान्तशय्या न सतां कदापि ॥ २२१ ॥
2.221 · p. 60
metre not recognised
उपकार्या राजगेहकारोचितापि च ।उपक्रियते उपकार्या, राजगेहे पटमण्डपादिरूपे यथा-तस्योपकार्या रचितोपचारा वन्येत राजा न पदोपदाभिः ।उपकारोचिते, अर्थे लाघवाथै स्त्रियां निर्देशः ।अन्यथा तु वाच्यलिङ्गव ।यथा-नैवोपकार्या सुजनैरनार्याः ।चन्द्रोदयो (चन्द्रोदयौ) शश्युदयोल्लोचौ ।चन्द्रस्योदयः, उदय इव, वा चन्द्रोदयः ।द्वयोर्यथा चन्द्रोदयोद्भासित सन्निवेशः ।चन्द्रोदयोषधौ ।चन्द्रे उदयो यस्याश्चन्द्रोदया ॥ १२ ॥
2.12 · p. 60
metre not recognised
जलाशयमुशीरे स्यात् ।जले आशयो अस्य जलाशयम् ।उशीरं वीरणीमूलम् ।जलाशयो जलाश्रये ।जलस्य आशयो जलाशयः ।अवसायोपयुक्तान्ये समाप्तो निश्चयेऽपि च [ अवश्यायो ।चतुर्थः काण्डः: - तृणशूल्यं मरिसकायां केतकीशाखिनः फछे ।धनन्जयो नागभेदे ककुभे देहमारुते ॥ २२४ ॥
2.224 · p. 60
metre not recognised
पार्थेऽग्नौ निरामयस्तु स्यादिडिक्के गतामये ।प्रतिभयं भये भोग्मे, प्रतिश्रयः सभौकसोः ॥ २२५ ॥
2.225 · p. 60
metre not recognised
परिधायः परिको, जलस्थाननितम्बयोः ।पाञ्चजन्यः पोटगछे, शंखे दामोदरस्य च ॥ २२६ ॥
2.226 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
२यथा-लतां पुष्पवती स्पृष्ट्वा कृतस्नानो जलाशये ।तण्डलीयः शाकभेदे विडङ्गतरुताप्ययोः ।तण्डुलेभ्यो हितस्तण्डुलीयः ।“तस्मै हिते इति" या सडते या, गयहृदयेति, साधुः (उ. ३७६) ।ताप्यो विष्टभाक्षिकः ॥ २२३ ॥
2.223 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
तृणशूल्यं मल्लिकायां केतकीशाखिनः फले ।तृणैः शूल्यते, यण, frame शून्यं ।धनञ्जयो नांगभेदे ककुभे देइमारते ।पार्थेऽग्नौ ।धनं जयति धनञ्जयः ।“भृवृजीति खः” (५-१-११२) ।नागभेदः सप्पं भेदः ।ककुभो ऽर्जुनतरुः ॥ २२४ ॥
2.224 · p. 60
metre not recognisedLatin letters: framenearly अनुष्टुप्
पार्थे यथा--आदित्यमिव दुष्प्रेक्ष्य, समुद्रमिव दुस्तरम् वेदार्थमिव दुबाँध पश्य कर्ण धनञ्जयम् ।अग्नौ यथा-दीप्तो धनञ्जय इवाश्रु ददाह मोहं ।निरामयस्तु स्यादिडिक्के मतामये ।निर्गत आमयोऽस्य निरामयः ।इडिक्कः शिशुवाहकः ।गतामये वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-सवे सन्तु निरामयाः ।प्रत्तिभयं भये भीष्मे ।प्रति भीतिः, प्रति भय, प्रतिगत भयेन वा ।भये यथा-प्रतिभयचलितांगसन्धिबन्धः ।भीष्मे भयङ्करे वाच्यः लिङ्गः ।तत्र यथा-भास्करश्च दिशमध्युवास यां तां श्रिताः प्रतिभयं ववाशिरे ।प्रतिश्रियः सभौकसोः ।प्रति श्रीयते प्रतिश्रयः ।द्वयोर्यथा-दिव्यं प्रतिश्रय मवाप्यगुणप्रकाशं सम्प्राप्तवान्ननु गुणोक्तिविशारदः सः ॥ २२५ ॥
2.225 · p. 60
metre not recognised
परिधायः परिकरे जलस्थाननितम्बयोः ।परिधीयते परिधायः ।घन परिकरः परिछदः ।पाञ्चजन्यः पोटगळे शंखे दामोदरस्य च ।पंचजने पाताले भवः ।पाञ्चजन्यः ।“गम्भीरपञ्चजनि बहिर्देवादितिभ्यः (६-३-१३५) ।पोटगलः(३८०) अनेकार्थसंग्रह; सटीक : द्वितीयो विभागःपौरुषेयं पुरुषेण कृतेऽस्य च हिते वधे ।समूहे च विकारे च, फलोदषो धुलाभयोः ॥ २२७ ॥
2.227 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 रु (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 द (wrong syllable)
बिलेशयो मूषिकेऽहौ, भागधेयः पुनः करे ।दायादे मागधेयन्तु भाग्ये महालयः पुनः ॥ २२८ ॥
2.228 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 3 म (wrong syllable)
तीर्थे विहारपरमात्मनोमहोदयं पुरे ।। महोदयः स्वाम्यमुक्त्योमहामृल्यं महाके ॥ २२९ ॥
2.229 · p. 60
metre not recognised
काशः ।दामोदरशंखे यथा--मन्दानिलाप्रकृतं दधानो निवानमश्रूयत पांचजन्यः ॥ २२६ ॥
2.3080 · p. 60
metre not recognised
पौरुषेयं पुरुषेण कृतेऽस्य च हिते वधे ।समूहे च विकारे च ।“पुरुषात् कृतहितवधविकारे चैयभित्येयञि (६ ।२ ।२९) ।पौरुषेयं ।समूहे क्लीबे शेषेषु वाच्यलिङ्गः ।कृते यथा अपौरुषेयं वचनमसम्भवि(वत्ति) ।हिते यथा-यत्पौरुषेयं वचनं तदेव ।वधे यथा योऽपौरुषेयेण वधेन नाशं नीतो म शोच्यः सुहृदा स बन्धुः ।समूहे यथा-एकाकिनोऽपि परितः पौरुषेयवृता इव ।विकारे यथा-पौरुषेया सृजालि पूः ।फलोदयो धुलाभयोः ।फलस्योदयो यस्मात् फलस्योदय इति फलोदयः ।दिवि स्वर्गे, लाभे प्राप्तौ च यथा-फलोदयो निष्फल एव तस्य ॥ २२७ ॥
2.227 · p. 60
metre not recognised
बिलेशयो मषिकेहौ ।बिले शेते बिलेशयः ।“आधारादित्यः" ५ ।१ ॥ १३७ ॥शयवासीत्यलुपू ।३ ।२ ॥ २५ ॥भागधेयः पुनः करे ।दायादे ।भाग एव भागधेयः, नामरूपभागाद्धेयः ।भागीयते वा, य एच्चातः ।करे राजग्राह्यो भागः ।तत्र स्त्रीपुंसः ।तत्र यथा-शक्तिः कल्पितभागधेयहरणे राज्ञो न संरक्षणे ।भा(भो)गेऽपि यथा कालोपपन्नातिथिभागधेयं, बन्यं शरीरस्थितिसाधनं वः ।भागधेयं तु भाग्ये ।यथा -भागधेयपरिपाकहेतुकः, प्राप्यते हि सुखदुःखसङ्गमः ! महा लया(यं) पुनः तीर्ये विहारपरमात्मनोः ।महान् आलयो महालयः ॥ २२८ ॥
2.228 · p. 60
metre not recognised
महोदयं पुरे ।महान् उदयो यत्र महोदय, स्त्रील्लीबः ।पुरं कन्यकुब्जं ।महोदयः स्वाम्यमुक्त्योः ।द्वयोर्यथा-स्पृहयति सदयो महोदयाय ।महामूल्यं महाके ।(३८१)मचतुर्थः काण्डः पद्मरागमणौ मार्जालीयः शूषिडालयोः ।शरीरशोधने रौहिणेयो वत्से बुधे बळे ॥ २३ ॥
2.23 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
समुच्छ्यो वैरोन्नत्योः, समुदाये गणे रणे ।समुदयस्तूद्गमेऽपि, सम्परायस्तु संयुगे ॥ २३१ ॥
2.231 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 वै (syllables merged); pāda 3, syllable 3 द (wrong syllable)
पद्मरागमणौ ।महान् मूल्यमस्य महामूल्यं, महाके वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा महामूल्यानि वासांसि ॥ २२९ ॥
2.229 · p. 60
metre not recognised
मार्जालीयः शुद्धबिडालयोः ।शरीरशोधने माष्टिं मार्जालीयः ।मृजेर्णालीयः ।रौहिणेयो वत्से बुधे बले ।रोहिण्या अपत्यं रौहिणेयः ।वत्से, चतुष्पाद्य एयञ् ।६ ।१ ॥ ८३ ॥बुधे ।झ्याप्त्यूडः इत्येयण् ।६ ॥ १७० ॥बलभद्रमातृवाचका तु मानुषीनामाणपवादः, शुभ्राधेयण् । ६१ ॥ ७३ ॥बुधे यथा-रोहिणेयसहिताः शुभग्रहाः ।बले बलभद्रे यथा-यां रेवतीजानिरियेष हातुं, न रौहिणेयो न च रोहिणीशः ॥ २३० ॥
2.230 · p. 60
metre not recognised
समुच्छ्यो चैरोन्नत्योः ।समुच्छ्यणं समुच्छ्रयः ।वरे यथा स्फुर्जत्समुच्छ्यशताकुलिता न ज्ञातु संचिन्तयन्ति कुशलं मम वैरिणोऽमी ।उन्नतौ यथा-सवें क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।समुदायो गणे रणे ।समुद्यन्तेऽत्र समुदा यनं वा समुदायः ।गणे यथा-बहूनामप्यसाराणां समुदायो हि दुर्जयः ।रणे यथा-सह मित्रकुलेन भूपतिः समुदायं तव संप्रतीक्षते ।समुदयस्तूद्मेऽपि ।समुदयनं समुदयः ।अपि शब्दाद्गणे रणेऽपि ।उद्गमे यथा-ज्योतिषां समु दये समाहितः ।गणे यथा-न हि भीरुगतं निवर्तते समुदयमात्रमिदं कलेवरम् ।रणे यथा-समुदयोदयभाजि धराधिपे त्वयि विभो भजति श्रियमुन्नतिः ।सम्परायस्तु संयुगे ।आपद्युसरकाले च ।सम्परायन्ति अत्र भटा इति सम्यक् परैरय्यत्ते वा सम्परायः ।संयुगे पुंक्लीबः ।तत्र यथा - कुर्बाणानां सम्परायान्त रायं भूरेणूनां मृत्युनामार्जनाय ॥ २३१ ॥
2.231 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
उत्तरकाले यथा-नृपतेः कर्म कर्तव्यं सर्वदा साम्परायिकम् ।स्यात्समायः आहवे ।पशुभिः पक्षिभि धूते ।संघर्षणायन्तेऽत्र समायः ।'हसमाह्वयेति साधुः' (५-३-४१) ।आहवे(३८२) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः ।द्वितीयो विभाःपापद्युत्तरकाछे चं, स्यात्समाहय आहवे ।पशुभिः पक्षिभिधूते, सायोश्चयो वरण्डके ॥ २३२ ॥
2.232 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गजानां मध्यमगते, मण्डामाशापयोरपि ।हिरण्मयो लोकधातो, सौवर्णेऽभिमरो वधे ॥ २३३ ॥
2.233 · p. 60
अनुष्टुप्
स्वबलात् साध्वंसे युद्धेऽवसरो वत्सरे क्षणे ।अरुष्कर अणकरे भल्लातकफलेऽपि च ॥ २३४ ॥
2.234 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ध्वं (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 र (wrong syllable)
यथा-तुमुलो बभूव समायोस्तयोः ।पशुभिः पक्षिभिधूते यथा-धिक तं येन समायेषु निधनं, नीता निजश्रीर्घलात् ।स्थलोच्चयो वरण्डके ।गजानां मध्यमगते, गण्डाश्माकान्ययोरपि (कानयोरपि ।उच्चीयत्ते उच्चयः, स्थूल उच्चयः स्थूलोञ्चयः ॥ २३२ ॥
2.232 · p. 60
metre not recognised
गजानां मध्यमगते यथा-स्थूलोञ्चये नाग मदंतिकागतां गजोऽप्रजाताग्रकरः करेणुकाम् ।अकान्ये यथा-निर्णीतमाता दवगत्य किश्चित् स्थूलोच्चयेनेदमियत्प्रमेयम् ।हिरण्मयो लोकधातौ सौवर्णे ।हिरण्यस्य विकारो हिरण्मयः ।“अभक्ष्याच्छादन इति मयटि" ६ ।२ ॥ ४६ ॥"सारवैश्वाकेति साधुः" ७ ।४ ॥ ३० ॥लोकधातुर्मेरोरुत्तरेण क्षेत्रविशेषः ।सुवर्णस्य विकारः सौवर्णस्तत्र वाध्यलिङ्गस्तत्र यथा-हिरण्मयोर्वीरुहवल्लितन्तुझि… अथ रान्ता अभिसरो वधे ।स्वबलात्साध्वसे युद्ध ।'मशहिसायाम् ।अभिमरणं भभिमरः, अल्, अभिनियन्तेऽस्मिन् वा घः ॥ २३३ ॥
2.233 · p. 60
metre not recognised
स्वबलात् स्वसैन्यात् ।साध्वसे युद्धे च यथा-अभिमरसमयें निजप्रतापो भवति नृपस्य जयाय हेतु रेकः ।अक्सरो वासरे क्षणे ।अवसरन्त्यत्र अवसरः ।क्षणे यथा-शशंस सेवावसरं सुरेभ्यः ।अरुष्करं वगकरे भल्लातकफलेऽपि च ।अरुः करोति अरुष्करं ।संख्याहर्दि वा दः ५ ।१ ॥ १०२ ॥समासेऽसमस्तस्येति षत्वम् । २ ॥ ३ ॥ १३ ॥
2.3 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
व्रणकरे वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-गाढारुष्करदीर्घदुःखपटलीलीनं मनो मामकं, त्वं चेत्संश्रयसे न रक्षसि च तत्तेनात्र नः कौतुकम् ॥ २३४ ॥
2.234 · p. 60
metre not recognised
अश्वतरो नागभेदे वेसरे ।अश्व इव तरति अश्वतरः, हसितो वा अधोइन(३८३)चतुर्थः कालः अश्वतरो नागभेदे, वेसरेऽनुत्तरः पुनः ।निरुत्तरे च श्रेष्ठे चावस्करो गूथ गुह्ययोः ॥ २३५ ॥
2.235 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अभिहारः सन्नहने, चौरिकोधमयोरपि ।अवहारस्तु युद्धादिविश्रान्तौ ग्राहचोरयोः ॥ २३६ ॥
2.236 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 स (wrong syllable)
निमन्त्रणोपने तव्येऽलङ्कारः कणादिषु ।उपमादावकूपारः, कूर्मराजसमुद्रयोः ॥ २३७ ॥
2.237 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
तरः ।"वसोक्षेति तरट" ७ ।३ ॥ ५१ ॥अश्वं तरति वा, लिहायच् ।५ ।१ ॥ ५० ॥नागभेदः, सर्पभेदः ।वेसरे यथा-दुर्धचनमनभिजाताः मुजनं प्रत्युत्सृजन्यु पेत्यापि, अश्वतरास्तीर्थाम्भसि दूरादागत्य मेहन्ति ।अनुत्तरः पुनः, निरुत्तरे च श्रेष्ठे च ।नास्त्युत्तरमस्य अनुत्तरः, वाच्यलिङ्गः ।निरुत्तरे यथा-अनुत्तरं सोऽपि चकार दृतम् ।श्रेष्ठे यथा-अनुत्तरं मन्दिरमुत्तरन्ती ।अवस्करो गृथ गुह्ययोः ।अवकीर्यते अवस्करः ।बच्चस्वादिष्ववस्कारादय इति साधुः ।गुह्यं स्त्र्यादिव्यंजनम् ।द्वयोर्यथा-धिक् तानवस्करनिमग्नतनून् कृमीणा, साम्यं भज न्ति सतताधमवृत्तयो ये ॥ २३५ ॥
2.235 · p. 60
metre not recognised
अभिहारः सन्नहने चौरिकोधमयो रपि ।अभिहरणं अभिहारः ।सन्नहने यथा-भवशत्रुपराजयाय धीरैरभिहार: ग्रकटीक्रियेत यः { चौरिकायां यथा-रात्रौ ताः सुरताभिहारचतुरा गच्छन्ति पल्युगुहात् ।उद्यमे यथा-ते मोक्षमार्गपरिमर्शकृताभिहाराः ।अवहारस्तु युद्धा दिविश्रान्तौ ग्राहचौरयोः ।निमन्त्रणोपनेतव्ये ।अवहियते अवहारः, ग्राह चौरयोस्त्ववहरतीति अवहारः ।अबहसा संस्रोरिति णः ।५ ॥ १६६३ ॥बुद्धादि विश्रान्तौ यथा-युद्भावहारकरणप्रवणोऽपि वीरः ।आदिशब्दाछूतादिविश्रान्तावपि ॥ २३६ ॥
2.236 · p. 60
metre not recognised
निमन्त्रणोपनेतव्यं शकरादिस्वादूकृतं भक्ष्यम् , तत्र यथा-एतस्मिन् विषयावहारविषमे संसारखारांनिधौ ।अलङ्कारः कङ्कणादिषु, उपमादौ ।अलं क्रियते अनेन अलङ्कारः ।“बाहुलकाद्घञ्" ।द्वयोर्यथा-श्लेषालङ्कारभाजोऽपि रसानिष्पंदकर्कशाः ! दुर्भगा इव कामिन्यः प्रीणन्ति न मनो गिरः ॥(३८४) कनेकार्थसंग्रहः सटीकः : द्वितीयो विभागः
2.3100 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 द्य (wrong syllable)
अवतारस्तु नद्यदितीर्थेऽवतरणेऽपि च ।अग्निहोत्रेऽनले हव्येऽसिपत्रो नरकान्तरे ॥ २३८ ॥
2.238 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कोशकारेऽर्द्धचन्द्रस्तु गलहस्तेन्दुखण्डयोः ।चन्द्रके बाणभेदे चार्द्धचन्द्रा त्रिवृताभिदि ॥ २३९ ॥
2.239 · p. 60
अनुष्टुप्
अकूपारः कूर्मराजसमुद्रयोः ।न कुं पिपर्ति अकूपारः, बाहुलकादीर्घः ।न कूपमियति वा ।समुद्रे यथा-सूर्ये युगक्षयक्षुभ्यदकूपारानुकारिणी ॥ २३७ ॥
2.237 · p. 60
metre not recognised
अवतारस्तु नधादितीर्थेऽवतरणेऽपि च ।अवतरत्यनेन अवतारः ।अवात् तृस्तृभ्यामिति घञ् ।अवतरणं वा भावेऽपि मतांतरेण घञ् ।नद्यादितीर्थे यथा-रुद्धे गजेन सरितः स रुषावतारे रिक्तोदपात्रकरमास्त चिरं जनौधः ।अवतरणे यथा-सा तीरसोपानपथावतारादन्योन्यकेयूरविघट्ट नीभिः ।अग्निहोत्रोऽनले हव्ये ।इयते होत्र यामेति त्रः ।अग्निश्वासौ होत्रश्च, अग्नौ होत्र इति वा ।द्वयोर्यथा-अग्निहोत्रफला वेदाः ।असिपत्रो नरकान्तरे ।कोशकारे ।असिरूपाणि पत्राण्यत्र असिपत्रः ।नरकान्तरे यथा-निर्वाणसिद्धिरसिकाः सुधियस्त्यजन्ति ।राज्यं विसर्पदसिपत्र वनं क्रमेण ॥ २३८ ॥
2.238 · p. 60
metre not recognised
कोशकार इक्षुभेदः ।अर्द्धचन्द्रस्तु गलहस्तेन्दु खण्डयोः चन्द्रके बाणभेदे च ।अर्द्धचन्द्रस्य अडचन्द्रः जु(क्षु)रत्यादिभिरिति समासः ।गलहस्तेन्दुखण्डयार्यथा-इत्थं सर्वं भवदनुगामादोश्वरत्वं मयाप्तमद्या पि त्वं मम नरपते नाद्धं चन्द्रं ददासि ।चन्द्रको मेचकः ।बाणभेदे यथा उत्प्लुत्यारार्द्धचन्द्रावलूने ।नखक्षतविशेषेऽपि ।यथा--योऽर्द्धचन्द्रसदृशाकृति वक्रः सोऽर्द्धचन्द्र इति नाम नखांकः ।दीयते मदनशास्त्रविदग्धैः कण्ठ देशकुचकुम्भयुगेषु ।अर्द्धचन्द्रा त्रिवृताभिदि ।अर्द्धचन्द्राकारपत्रयुक्तत्त्वादचन्द्रा ।त्रिवृताभिदो षधिभेदः ॥ २३९ ॥
2.239 · p. 60
स्वागताmetre not read in every line
आत्मवीरो बलवति इयालपुत्रे विदूषके ।आत्मना वीरः आत्मवीरः ।आडम्बरस्तु संरम्भे बृहिते तूर्यनिस्वने ।आदम्यते(३८५).चतुर्थः काण्डः आत्मवीरो बलवति श्यालपुत्रे विपके ।आडम्बरस्तु संरम्भे, बृहिते तूर्यनिस्वने ॥ २४० ॥
2.240 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
इन्दीवरं नीलोत्पलमिन्दीवरा शतावरी ।उपकारस्तूपकृती, विकीर्णकुसुमादिषु ॥ २४१ ॥
2.241 · p. 60
metre not recognised
उपचारस्तु लश्चायां, व्यवहारोपचर्ययोः ।उदुम्बरः कुष्टभेदे, देहल्या पण्डके तरौ ॥ २४२ ॥
2.242 · p. 60
अनुष्टुप्
उदुम्बरं ताम्र, उपवरं रहसि सन्निधौ ।उदन्तुरः कराले स्यादुत्तुङ्गोत्कटदन्तयोः ॥ २४३ ॥
2.243 · p. 60
अनुष्टुप्
२आडम्बरः, “जठरेति साधु " ।पुक्लीबः ।संरम्भे यथा-यदपि च प्रोदाम सौदामनीदामाङम्बरमम्बरे विरचितम् ।बृंहितं गजगर्जितम् ।तत्र तूर्यनिस्वने च यथा-साडम्बरा समरभूर्भयदायिनी सा ॥ २४० ॥
2.240 · p. 60
metre not recognised
इ(ई)न्दीवरं नीलोत्पलम् ।इन्दति श्रिया इन्दीवरम् ।'तीवरेति साधुः' यथा-नीलेन्दीवरशङ्कया नयनयोः ।इन्दीवरा शतावरी ।शतावरी ओषधीभेदः, इन्दीवरीत्यमरः ।उपकारस्तूप कृसौ, विकीणकुसुमादिषु ।उपक्रियते उपकारः ।उपकृतौ यथा-परोपकारः पुण्याय, पापाय परपडनीम् ।विकीर्णकुसुमादिषु यथा-तस्योपकार्या रचितोप कारा ॥ २४१ ॥
2.241 · p. 60
metre not recognised
उपचारस्तु लश्चायां, व्यवहारोपचर्ययोः ।उपचर्यते उपचारः ।लञ्चायां यथा-उपचारगृहीतेन शत्रुणा शत्रुमुद्रेत् ।व्यवहारे यथा तयोपचाराञ्जलिदिन्नहस्तया ननन्द पारिप्लवनेत्रया नृपः ।उपचर्यायां यथा सोपचारमुपशान्तविचारं सानुतर्षमनुतर्षपदेन ।आरोपेऽपि यथा-उपचारपदं न चेदिदं त्वमनभरङ्गः कथमक्षत्ता रतिः ।उदुम्बरः कुष्ठभेदे, देहल्यां पण्डके तरौ ।उनत्ति उदुम्बरः ।तीवरेति साधुः (उ. ४४४) ।देहल्या द्वाराधोदारुणि यथा-द्वारोदुम्बरलग्नमूर्तिभिरिदं धूत्तैगृहं गम्यते ।पण्डकः क्लीबः ।तरौ यथा-शीतो वायुः परिणमयिता काननोदुम्बराणाम् ॥ २४२ ॥
2.242 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
उदुम्बरं ताने ।ताम्र शुल्वम् ।उपहरं रहसि सन्निधौ ।उपसरति उपहरं ।(३८६) अनेकार्थसंग्रहः सटीक :: द्वितीयो विभागःऔदुम्बरो यमे रोगभेदे कर्मकरोऽन्त के ।भृतिजीविनि भृत्ये च, कर्मकरी तु बिम्बिका ॥ २४४ ॥
2.244 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 क (wrong syllable)
मूर्वा च कणिकारस्तु, कृतमाले द्रुमोत्पले ।करवीरो हयमारे, कृपाणे दैत्यभिद्यपि ॥ २४५ ॥
2.245 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 य (wrong syllable)
करवीरी तु पुत्रवत्यां, सद्गन्यामदितावपि ।कलिकारस्तु धूम्याटे, पीतमुण्डकरजयोः ॥ २४६ ॥
2.246 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 6 र (wrong syllable)
कर्णपूरः स्याच्छिरीषे, नीलोत्पलावतन्सयोः ।कटम्भरा प्रसारण्यां, गोलायां गजयोपिति ॥ २४७ ॥
2.247 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 त्प (wrong syllable)
पुंक्तीवः ।रहसि यथा-उपह्वरे गिरीणां च, नदीनां सङ्गमे तथा ।सन्निधौ यथा -उपहरे पुण्यतमेंशुमत्याः ।उहन्तुरः कराले स्यादुत्तुङ्गोत्कटदन्तयोः ।उत्कृष्टो दन्तुरः उद्दन्तुरः, वाच्यलिङ्गः ।उत्तुङ्ग उन्नतः ।उत्कटदन्त उत्कटदशनः ॥ २४३ ॥
2.3117 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
औदुम्बरो यमे रोगभेदे ।उदुम्बरस्यायमौदुम्बरः ।यमः कृतान्तः ।कर्मकरोऽन्त के ।भृतिजीविनि भृत्ये च ।कम्म करोति कम्मकरः ।भृतौ कर्मणः इति टः ।(५-१-१०४) अन्तको यमः भृतिजीवी भाटकजीवी ।भृत्यः पदातिः ।अनयोर्वाच्यलिङ्गः, तयोर्यथा यस्तवेह सवनेन भूपतिः कर्म कर्मकरवत् करिष्यति ।कर्मकरी तु बिम्बिका मूर्वा च ।बिम्बिका तुण्डिका मूर्वा ज्याहेतुस्तृणविशेषः ॥ २४४ ॥
2.244 · p. 60
रथोद्धताmetre not read in every line
कर्णिकारस्तु ।कृतमाछे दुमोपले कर्णिकामियर्त्ति कर्णिकारः ।कृतमालद्रुमोत्यलौ वृक्षौ ।द्वयोर्यथा-वर्णप्रकर्षे सति कर्णिकारं ।करवीरो इयमारे पाणे दैत्यभिद्यपि ।किरति करवीरः ।जम्बीरेति साधुः ।(उ. ४२२) ।हयमारे यथा-पूजां विधाय विभवे करवीर पुष्पैः ।श्मशानेऽपि यथा-वीरास्ते करवीरवीरवमनि सदा भ्राम्यन्ति मत्ता इव ॥ २४५ ॥
2.245 · p. 60
metre not recognised
करवोरी तु पुत्रवत्यां सद्गव्यामदितावपि ।करे वीरो अस्याः करवीरी ।गौरादिस्वादडीः ।कलिकारस्तु धूम्यारे पीतमुण्डकरजयोः ।कलिं करोति कलिकारः ।धूम्याटपीतमुण्डौ जीवविशेषो ।करञ्जो वृक्षः ।(३८७),चतुर्थः काण्डः कम्बिकायां रोहिण्यां, वर्षाभूमूर्वयोरपि ।कालजरो भैरवायोयोगिचक्रस्य मेलके ॥ २४८ ॥
2.248 · p. 60
metre not recognised