All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (3/30)
धातू रसादौ श्लेष्मादौ भ्वादिग्रावविकारयोः ।महाभूतेषु लोहेषु शब्दादाविन्द्रियेऽस्थनि ॥ १७१ ॥
2.171 · p. 60
अनुष्टुप्
ङी ।अथ दितिदैत्यमातरि खण्डने ।दण्ड पालने " देड” इति डित् इति डित् इतिः ।दोन् छेदने ।दानं वा दितिः ।क्तिः, स्त्रियांम् ।दैत्यमातरि यथा-बहुशश्चक्रं दहता मनसि दितिर्येन दैत्यचक्रं दहता ।खण्डने यथा-दिति सदैत्येषु चकार विष्णुः ।॥ १६९ ॥
2.169 · p. 60
metre not recognised
दीप्तं निर्भासिते दग्धे ।दीप्यते स दीप्तं वायलिङ्गः ।निर्वासितं भासुरम् ।तत्र यथा-कोपदीप्तमुररीकृतधैर्यम् ।दग्वे यथा दयदीप्ता महीभृतः ! ज्वलितेऽपि दीप्तेन सुवर्ण चह्निना यथा ।द्रुतं शीघ्रविलीनयोः ।द्रवति स्म द्रुतम् ।वाच्यलिङ्गः ।शोले यथा-आगच्छागच्छ शस्त्रं कुरु चतुरतुरग संनिधेहि द्रुतम् मे ।विकीने यथा-इई भासां भर्तुद्रतकनकगोलप्रतिकृति ।यतिस्तु शोभादीधित्योः ।द्योततेऽनया द्युतिः “नाम्युपान्त्य" इति कित् ई: ।त्रियाम् ।शोभायां यथा-मरभरपरिरोहत्पाण्डिमा गूढाति विजितमृगाझा मोदते गण्डभितिः ।दीधितौ यथा-अद्यापि शोत. शुतिरात्मबिम्बै निर्माय निर्माय पुनर्भनक्ति ।धाता वेधसि पालके ।दधाति धाता ।पातके वाच्यलिङ्गः ।वेधसि यथा यात्रा स्वहस्तलिखितानि ललाटपट्टे ।पालके यथा-धाता समस्त क्षितः ॥ १७० ॥
2.170 · p. 60
metre not recognised
धातू रसादौ श्लेष्मादौ भ्वादिग्रावविकारयोः ।महाभूतेषु लोहेषु शब्दादाविद्रियेऽस्थनि ।दधाति धातुः "कशिकमि" इति तुन्नवस्वर्थेषु पुसि ।रसादयो रसामृम्मा समेवोऽस्थिमजशुक्राणि ।श्लेष्मादयः श्लेष्मा वातः पित्तं चेतिद्वितीयः काण्डः(१०३)धुतं त्यक्ते कम्पिते च धूतः कम्पितत्सितौ ।धूर्त तु खण्डलवणे धूर्तो धत्तूरमायिनोः ॥ १७२ ॥
2.172 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 क (syllables merged); pāda 3, syllable 3 तु (wrong syllable)
त्रयः ।भ्वादयो भूप्रभृतयः ।ग्रावविकारो गैरिकादिः ।महाभूतानि पृथिप्यप्तेजोवाय्वाकाशरूपाणि ।लोहानि स्वर्णादीनि ।यदाह सुवर्ण रजतं तानं रीतिः कांस्यं तथा त्रपु ।सीसं च धीवरं चैवमष्टौ लोहानि चक्षते ।शब्दादयः शब्दस्पर्शरसरूपगन्धाः ।इन्द्रियं चक्षुरादि शुक्र वा ।अस्थि पञ्चमो धातुः ।रसादौ भ्वादौ श्लेष्मादौ लोहेषु च यथा अभ्यस्तरूपसिद्धिः सुविदितधातू पसर्ग विनिपाताः ।योगी चैयाकरणो जयति भिषक् कार्तिकेन्द्रों था ।ग्राविकारे यथा-स्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरानैः शिलायाम् ।महाभूतेषु यथा-घातवां विश्वधारणात् ।शब्दादौ यथा-न धातूनपि गृह्णीयादृन्मनीमाघमागतः ।इन्द्रिये यथा धातुपाटवमवेक्ष्य तिष्ठतः ।अस्थ्नि यथा-यस्येह भज्यते धातु र्भवेत्तस्यैव वेदना ॥ १७१ ॥
2.171 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
धुतं त्यक्ते कम्पिते च ।“धूक् कम्पने" स्वादौ अपरपठितः ।धूयते स्म धूतम् वालिङ्गः ।द्वयोर्यथा-तीत्रवेणधुतमार्गवृक्षया ।धूतः कम्पितभर्सितौ ।धूयते स्म धूतः ।वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-नादातुमन्यकरिमुक्तमदाम्बु तिक्तं धूताङ्कुशेऽनेन विहातुमपीच्छताम्भः ।धूतं तु खण्डलवणे ।धूर्वति धूर्त्तम् “शीरि" इति कित् तः ।खण्डलवणं लवण विशेषः ।धूत्तों धत्तूरमायिनोः ।मायिनि वाच्यलिङ्गः ।धत्तरे यथा-शुप्येत् धूर्तन पारदः ।मानि यथा-अन्तहसिलसत्कपोल फलकां धूर्तोऽपरां चूंवति ॥ १७२ ॥
2.172 · p. 60
metre not recognised
धृतियोगविशेषे स्याद्धारणा धैर्ययोः सुखे ।संतोषाध्वरयोश्चापि ।ध्रियतेऽनया धरणं वा धृतिः स्त्रियां क्तिः ।योगविशेषे यथा-धृतिः शूलं तथैव च ।धारणा नु क्वचिद्धयेये चित्तस्य स्थिरबन्धनम् ।भयेऽपि अनाकुलता(१०४)अनेकार्थसहः सरीकाधृतिर्योगविशेषे स्पाचारणाधैर्ययोः सुखे ।संतोषाध्वरयोश्चापि नतस्तगरनम्रयोः ॥ १७३ ॥
2.173 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
नीतिनये प्रापणे च पक्तिगौरवपाकयोः ।पवित छन्दःश्रेण्योः सेनाभित्पद्गयोर्गतौ ॥ १७ ॥
2.17 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 न (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 छ (syllables merged)
धैर्यम् ।यदर्थ सर्वमिदं यश्च नान्यार्थ तत्सुखम् ।लोल्योभावे मनसो निवृतिः सन्तोषः ।अध्वरो याग: ।धारणादिषु सवर्षे यथा-धृति विधत्ते परमः स योगी ।नतस्तगरनम्रयाः ।नमति स्म नतः ।तगरवृक्षे पुंसि ।नभ्रे वायलिङ्गः ।नम्र यथा-तस्याः ।प्रविष्ठा नतनामिरन्ध्रम् ।निसम्बकुटिलयोरपि मलः ।क्रमेण यथा-परिणमति कामहस्ती कामिन्याः स्तन टे विशालेऽस्मिन् ।स्पर्शने च दयितस्य नतभ्ररङ्गसंगचपलाऽपि चकम्पे ।नमस्कृतेऽपि ।यथा-नौम्यहं मौलिना वीर ना प्राचीनबर्हषा ॥ १७३ ॥
2.173 · p. 60
स्वागताmetre not read in every line
नीतिर्नये प्रापणे च ।नयनं नीतिः ।स्त्रियां क्तिः नये न्याये यथा-नीतिरापदि यदम्यः परस्त मानिनो हिये ।प्रापणे प्रातो यथा-दिशति दयितनीतिः कस्य न प्रीतिमाशु ।पक्तिौरव पाकयोः ।पचनं पक्तिः “गापा” इति क्तिः स्त्रियाम् ।द्वयोर्यथा-नष्टप्रतापाग्नितया नृपाणां पक्तिन सा भूतिमुखेद्द काचित् ।पङ्क्ति छन्द श्रेण्याः ।द्वौ पञ्च तो मानमस्याः पतिः दशाक्षरा छन्दों जातिः “विंशत्यादयः” इति साधुः ।पञ्च्यते वा क्तिः स्त्रियाम् श्रेण्यां यथा-पङ्क्तो विशन्तु गणिताः प्रतिलाम वृत्या ।दशसंख्यायामपि मझुः ।यथा-कृतवान् पतिरथो विशक्य यत् ।पत्तिः सेनाभित्पद्योर्गनौ ।पद्यते पत्तिः *मु० मूले नृतिः स्थान ने भो ।पतिः प्रभो गतौ मूले पक्तिः ।द्वितीयः काण्डःप्राप्तिमहोदये लाभे पित्सन् पिपतिषन् यथा ।पतनेच्छो विहङ्गच पीतो वर्णनिपीतयोः ॥ १७ ॥
2.17 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: पक्तिौरव पाकnearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 म (wrong syllable); pāda 3, syllable 7 ङ्ग (wrong syllable)
पीता हरिद्रा पीतिः पानेऽश्वे प्रीतिः स्मरस्त्रियाम् ।प्रेम्णि योगमुदो पुस्तं शिल्पे लेप्यादिकर्मणि ॥ १७६ ॥
2.176 · p. 60
अनुष्टुप्
"शायजि" इति तिः, पदनं धा ।सेनाभेदे गतौ च स्त्रियाम् पद्गे पुसि ।सेनामेदे यथा-एकेभैकरथाच्यश्वा पत्तिः पञ्च पदातिका ।पद्गे पदातौ यथा-पत्तिः पदाति रथिनं रथेशः ।गतौ यथा-पत्तिः स्वर्गगृहे भवेत् सुकृतिनः कस्यापीति ॥ १७४ ॥
2.174 · p. 60
metre not recognised
प्राप्तिर्महोदये लाभे ।प्रापणं प्राप्तिः स्त्रियाम् ।महान् उदयो महोदयः तत्र यथा-प्राप्तिः कस्य न साधुसंगमवशाच्छीनं भवेजन्मिनः ।लामे यथा-स्थान प्राप्त्या वधानं प्रकटितगमकं मन्द्रतारव्यवस्थाम् ।पित्सन् पिपतिषन् यथा-पतनेच्छौ विहङ्गे च ।पतितुमिच्छन् पित्सन् पिपतिषन् ।सनि एकत्र "रभलभ" इति अत इत्वम् द्वित्त्वाभावश्च ।अन्यत्र “इवृध भ्रस्ज" इति वेट् ।चतुःस्वरस्यापि लाघवार्थ द्विस्वरेषु पाठः ।वायलिङ्गौ ।द्वयोर्यथा-पित्यन्तः किल किं चितेन हृदयं कन्त्यिमी वालकाः ।ऋगिति पिपतिषन्तः न शक्या निषेद्धम् ।पीतो वर्णनिपीतयोः ।पीयते स्म पीतः ।वर्णे पुंसि तद्वति निपीते च वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-दत्तमिष्टतमया मधु पत्युर्बाढमाप पिबतो रसवत्तमम् ।यत्सुवर्णमुकुटांशुभिरासी श्वेतनाविरहितैरपि पीतम् ॥ १७५ ॥
2.175 · p. 60
स्वागताmetre not read in every line
पीता हरिद्रा यथा-आर्द्रक भद्रकपीतरसं वचवासकब्राह्मी सर्जरसम् ।अत्र “ड्यापो बहुलं नाम्नि" इति हस्वः ।पीतिः पानेऽश्वे ।पानं पीतिः “मापा" इति स्त्रियां क्तिः ।पेयादिति वा “तिकृतौ नाम्नि" इति तिक् ।अश्वे पुंसि ।द्वयोर्यथा-बद्धकक्षाः परं पीतौ पत्तयो(१०६)अनेकार्थसंग्रहः सटीकापुस्तके प्लुतमश्वस्य गतौ प्लुतस्त्रिमात्रके ।पूर्त पूरितखाताद्योः पृषतवत्पृषन् मृगे ॥ १७७ ॥
2.177 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 प्लु (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 त (wrong syllable)
बिन्दौं प्रेतो मृते भूतविशेषे च परेतवत् ।पोतः शिशौ प्रवहणे प्रतं गुम्फितवाससोः ॥ १७ ॥
2.17 · p. 60
अनुष्टुप्
मद्यपा इव ।प्रोतिः स्मरस्त्रियाम् प्रेम्णि योगमुदोः ।प्रीयतेऽनया प्रीणनं वा प्रीतिः ।क्तिः, प्रोयादित्याशास्यमानी वा ।नाम्नि इति तिक् ।योगे पुंसि, अन्यत्र स्त्रियाम् ।स्मरस्त्रियां यथा तिप्रीती उभे भार्ये ।प्रेम्णि यथा-पितुः प्रोतिरपत्ये हि पत्नी प्रीति निबन्धना ।योगै यथा विष्कम्भः प्रोतिरायुष्मान इत्यादि ।मुदि यथा-प्रीतिमांश्चक्रवाकः ।पुस्तं शिल्पे लेप्यादिकर्मणि ।पुस्तके ।पुसू च विभागे पुस्यते पुस्तम् "शीरीभू" इति कित् तः ।पुस्तम् नादरे इत्यस्य वा ।पुंक्लाबः ।त्रिवपि यथा-पुस्तं समस्तं सुदृशा निरस्तं सौभाग्यभूमि भवतो वियोगः ॥ १७६ ॥
2.176 · p. 60
metre not recognised
लतमश्वस्य गतौ ।प्लवनं प्लुतम् ।अश्वस्य गतिस्तृतीया धारा ।यदाह-लतं तु लवनं पशिमृगग यनुहारकम् ।लुतस्त्रिमात्रके ।लवते स प्लतः ।तिम्रो मात्रा उच्चारणकालविशेषोऽस्य त्रिमात्रः स्वरः यथा-यातोऽन्यतः प्लतकृतस्वरमानु दुरादुराहुना जुहुविरे मुहुरा त्मवर्याः ।आप्लावितेऽपि यथा-प्ठतमिव शिशिरांशोरंशुभिय निशासु स्फटिकमयमराजद्राजताद्रिस्थलाभम् ।पूर्त पूरितखाता दयोः ।पृश् पालमपूरणयोः ।पूर्यते स्म पूर्तम् ।पूरिते वायलिङ्गः ।खातादौ पुल्लोषः ।पूरिते यथा-गुणैः पूर्ता भूतिस्तव भुवनभर्तुर्विजयते ।खातं वाप्यादि ।आदिश दाद्देवतायतनादि ।यदाह-" वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ।अन्नप्रदानमारामाः पृतमध्याः प्रचक्षते" ।पृषतवत्पृषन्मृगे बिन्दौ ।पर्षति पृषतःद्वितीयः काण्ड_(१.७)-भक्तमन्ने तापरे च भर्ता पोष्ठरि धारके ।भक्तिः सेवागौणवृत्त्योर्भङ्ग्यां श्रद्धाविभागयोः ॥ १७६ ॥
2.257 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
"पृषिरजि" इति किरतः ।“द्रुहिवृही” इति कर्तृप्रत्यये पृषत् ।उभयोरपि पृषतश दः बुसि ।पृषत् शब्दस्तु मृगे पुसि बिन्धौक्लीवः ।द्वयोथा--उद्दामधर्मपृषताः पृषताः कृषन्ति ।पृषत् मृगे यथा-रुरुपृषन्द्रणसंकुलरुचराः ॥ १७ ॥
2.17 · p. 60
metre not recognised
बिन्दौ यथा-पाथःपत्तेर्ननु पृषास्यपि दृषितानि ।प्रेतो मृते भूतविशेषे च परेतवत् ।प्रकर्षेण परावृत्वा च पति स्म प्रेतः परेतश्च ।मृते यथा स्वजनाश्रुकिलातिसंततं दहति प्रेतमिति प्रचक्षते ।भ्राम्यन्नमां सपणनाव परेतभूमावाकर्ण्य भीरुरुदितानि तवागतोऽस्मि ।भूतं देवयोनिः प्राणिमात्रं वा ।तद्विशेषे यथा-प्रेतरङ्कः करवात् ।परेतभ महिषाऽमुना धनुविधातुमुत्खातविषाणमण्डलः ।पातः शिशौ प्रवहणे ।पुनाति पोत: “दम्यमि" इति तः ।शिकौ यथा-खद्यांतपालद्युतिडम्बरेभ्यः ।प्रवहणे यथा-पयोधिमध्यस्थित पोतकूपकस्थिता शकुन्तीव मुहुः प्रकम्पते ।प्रोतं गुम्फितवाससोः ।प्रोयते स्म प्रोतम् ।गुम्फिते वाच्यलिङ्गः ।तत्र यथा-प्रोल्लसत्कुण्डल प्रोतपद्मरागहलस्थिता ।वाससि यथा-प्रोतानि पोते पवनैः प्लवन्ते ॥ १७८ ॥
2.178 · p. 60
वियोगिनीtwo metres in one verse
भक्तमन्ने तत्परे च ।भज्यते भजति वा स्म भक्तम् ।तत्परे वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-भक्ते द्वेषो जडे प्रीतिरुचितं गुरु लवनम् ।मुखे च कटुता नित्यं धनिनां ज्वरिणामिव ।भर्ता पोष्टरि धारके ।बिमति भर्ता ।तृच् तुन् वा ।पोष्टा स्वामी धवश्च ।धने पुंसि ।शेषयोर्वाच्यलिङ्गः ।स्वामिनि यथा-तथेति शेषामिव भर्तुराशाम् ! धवे यथा-शिवेन भर्न सह धर्मचर्या कार्या त्वया मुक्तविचारयेति ।धारके यथा--वनस्य भर्ता त्रिदिवं बिमति ।भक्तिः सेवागौण वृत्योर्भग्यां श्रद्धाविभागयोः I भजन भज्यतेऽनया वा भक्तिः ।सेवायां यथा-भक्तिभूतपतौ पिनाकिनि ।: गौणवृत्तौ यथा(१०८)अनेकार्यसह सटीका.भास्वान् दीप्रे खो भ्रान्तिमिथ्याज्ञानेऽनवस्थितौ ।*भित्तिः कुख्य प्रदेशचे भूतं सत्योपमामयोः ॥ १८ ॥
2.18 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: Inearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 प्रे (syllables merged); pāda 3, syllable 7 श (wrong syllable)
प्राप्तेऽतीते पिशाचादौ पृथ्व्यादौ जन्तुयुक्तयोः ।भूभृन्महीधरे पृथ्वीपतो भूतिस्तु भस्मनि ॥ १८१ ॥
2.181 · p. 60
अनुष्टुप्
भक्त्या गङ्गायनिस्तटै ।भग्यां विच्छितो यथा-लग्नद्विरेफाजन भक्तिचित्रे ।श्रद्धायां यथा-अन्तर्भक्तिनिवेदनाय हि सतांस्तुत्ये स्तवः ।विभागे यथा-हंसो हि दुग्धोदकभक्तिकारी ॥ १७९ ॥
2.179 · p. 60
metre not recognised
भास्वान् दीप्ते रवौ ।भासो विद्यन्ते यस्य भारवान् ।दीप्त भासुरम् ।तत्र वाच्यलिङ्गः ।वयोर्यथा-भास्वत्करव्यतिकरोल्लसिताम्बरान्ताः ।भ्रान्तिमिथ्याशानेऽनवस्थितौ ।भ्रमत्यनया भ्रमणं वा भ्रान्तिः ।स्त्रियां क्तिः ।मिथ्याशानम् अतस्मिन् तदिति प्रत्ययः ।द्वयोर्यथा प्रातुमक्षि तपति भ्रमरः स्म भ्रान्तिभाजि भवति क्व विवेकः ।भित्तिः कुड्ये प्रदेशे च ।भिद्यते भित्तिः ।स्त्रियां क्तिः ।कुडये यथा-तद्गेहं नतभित्तिमन्दिमिदं रुद्धावकाशं दिशाम् ।प्रदेशे यथा-द्युतिविजितमृगाङ्का मोदते गण्डभित्तिः ।भूतं सत्योमानयोः ।प्राप्तेऽतीते पिशाचादौ पृष्च्यादौ जन्तुयुक्तयोः ।भवति भवते या स्म भूतम् ।क्त: "शीरी" इति वा कित्तः ।सत्ये उपमाने प्राप्ते अतीते युक्ते च वाच्यलिङ्गः ।पिशाचादौ पुक्लीयः ।अन्यत्र क्लीबे सत्ये न्यायोपपन्ने यथा-भूतमप्यनुपत्यस्तं हीयते व्यवहारतः ।उपमाने यथा-भुवनतिलकभूतः क्षत्रगोत्रप्रसूतः ॥ १८० ॥
2.180 · p. 60
स्वागताtwo metres in one verse
प्राप्ते यथा-प्रमाणभूतायजगद्धितैषिणे ।अतीते यथा-कृपणेन समो दाता न भूतो न भविष्यति ।पिशापादौ यथा-भूतोपरुद्धमिति भूतविदो वदन्ति ।आदिशब्दाः प्रेतादिपरिग्रहः ।पृथ्न्यादौ यथा * भीतं भये भययुते भोतिः साध्वसकम्पयोः ।भित्तिः ।द्वितीयः काण्डः(१०९)+:::..मांसपाकविशेषे च संपदुत्पादयोरपि ।भृतिर्भरणमूल्ययोर्मतं तु सम्मतेऽचिते ॥ १८२ ॥
2.182 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पञ्चानापि भूतानामुत्कर्ष पुपुषुर्गुणा: ।आदिशब्दात जलादयः ।जन्तो यथा-आत्मवत् सर्वभूतानि यः पश्यति स पश्यति ।युक्त यथा-भूतवादी प्रमाणिकः स्यात् ।भूभृत् महोघरे पृथ्वीपतौ ।भुवं विभर्ति भूभृत् ।पुसि द्वयायथा--गजेविरेजे कटकेषु भूभृताम् ।भूतिस्तु भस्मनि ।मांसपाकविशेषे च संपदुत्पादयोरपि ।भवत्यनया भवनं वा भूति: स्त्रियाम् ।भस्मनि यथा-स्फुटोपमं भूतिसितेन शंभुना ॥ १८१ ॥
2.181 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मांसपाकविशेषे यथा-भृष्टामिषं टित्रं स्यात् ।भूतिर्भरूटकं च तत् ।संपदि यथा-भूति परां प्रापितः ।उत्पादे उत्पत्तौ यथा-मुक्तानां न पुनभूतिः ।भृति भरणमूल्ययोः ।भ्रियतेऽनया भरणं वा भृतिः ।स्त्रियां क्तिः ।मूल्ये वेतने यथा-भृतिग्रहणमेवैशं फलं मुख्यम् ।भरणे पोषणे यथा-कुक्षेर्यावदमी भवन्ति भृतये भिक्षाहताः सक्तवः ।मतं तु सम्मतेऽचिते ।मन्यते मतम् ।वालिङ्गः ।सम्मते यथा-मम ता वन्मतमदः ।अचिते यथा-मां काननाय दिशता जगतां मतेन, तातेन कर्म किमुताद्य कृतं यशस्यम् ।लोष्ठमर्दनकाष्ठेऽपि ।बभुर्भुवः कृष्टमती कृता इव ॥ १८२ ॥
2.182 · p. 60
metre not recognised
महबृहति धीतत्वे राज्ये ।माते महति वा महत् ।“हिहि " इति कतः बृहति वाच्यलिङ्गः ।अन्यत्र क्लीवे ।मङ्खस्तु महद्राज्ये सांख्यबुद्धौ न स्त्री बृहति तु त्रिषु इत्याह ।घीतत्वं सांस्यप्रणीतम् ।बृहति धीतत्वे च यथा-न महानयं न च बिभर्ति गुणसमतया प्रधानताम् ।राज्ये यथा-साधिताखिलनृपं महन्महत्संप्रति स्वनयसंपदौ च ते ।मरुत् सुरेऽनिले ।म्रियतेऽसौ अनेन वा मरुत् ।“प्रउत्" पुसि ।सुरे यथा-क्रोधं प्रभी संहर संहरेति, यावद्भिरः खेअनेकार्थसंग्रहः सटीकः---महदहति धीतत्वे राज्ये मरुत्सुरेऽनिले ।मतिर्बुद्धीच्छयोर्माता गोर्दुईजननी मही ॥ १८३ ॥
2.183 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मातरस्तु ब्रह्माण्याद्या मितिरैयत्यमानयोः ।मुक्ता मौतिकपुंश्चल्योर्मुक्तिर्मोचनमोक्षयोः ॥ १८ ॥
2.18 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ब्र (wrong syllable)
मरुतां चरन्ति ।अनिले यथा-मरुत्सखस्येव बलाहकस्य ।मनि वुद्धोच्छयोः ।मननं मतिः ।स्त्रियां क्तिः ।बुद्धौ यथा-रात्रिर्गता मनिमतां वर मुश्च शय्याम् ।इच्छायां यथा-तिरस्ति न मे भोक्तुम् ।माना गोर्दुर्गाजनबी मही ।मन्यते माता “मानि भ्राजेलक च" इति तः ।स्त्रियाम् गवि यथा-सत्वमेकांतरां तस्या मदीयां वास मातरम् ।अत्र हि वास इति दिलीपस्य संबोधनम् मातरं गामित्यर्थः ।दुर्गा गौरी ।तत्र यथा-मातरं कल्पत्वेनामीशो हि जगतः पिता ।अत्र हि जगत्पितृसं बन्धात् ।योगिकोऽपि मासूशब्दो गौर्या मदः ।जनन्यां यथा त्यजन्ति तामपि क्रूरा मातरं दारहेतवे ।मह्यां यथा-मातेय जननीव विश्वजननी कस्मै न दत्ते मुदम् ।अकारादिवणेष्वपि ।मातृकापि ना वेत्ति ॥ १८३ ॥
2.183 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मातरस्तु ब्रह्माण्याद्याः ।ब्रह्माणीआदिश दात माहेश्वरीप्रभृतयः ।तम मातृशब्दो बहुवचनान्तः ।स्त्रियां तत्र यथा-तं मातरो देवमनुव्रजन्यः मितिरैयत्वमानयोः ।मानं मीयतेऽनया वा मितिः ।स्त्रियां क्तिः ।इयतो भाव: पेयत्यम् यस्तुसंख्यापरिच्छेदः ।मान प्रस्थादिः ।द्वयोर्यथा-मिति धनादेन विवेद पार्थिवः ।मुक्ता मौक्तिकपुंश्चल्यो: ।मुच्यते मुक्ता ।प्राप्त मुक्तौ मोचितेऽपि च ।यद्गौरः "मुक्ता स्त्री मौक्तिकप्राप्तमुक्ति मोचितयो स्त्रिषु ।मौक्तिके प्राप्तमुक्तौ च यथा-ता एव निर्वृति स्थानमहं मन्ये मृगेक्षणाः ।मुक्ता नामास्पदं येन तासामेवद्वितीयः काण्ड.-मूर्तिः पुनः प्रतिमायां कायकाठिन्ययोरपि ।मृतं मृत्यौ याचिते च यन्ता सूते नियादिनि ॥ १८५ ॥
2.185 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ति (wrong syllable)
यतिनिकारे विरतौ भिक्षौ युतोऽन्विते पृथक् ।युक्तिर्याय योजने च रक्तं नील्यादिरञ्जिते ॥ १८ ॥
2.18 · p. 60
metre not recognised
स्वनान्तरम् ।पुंश्चल्यां यथा-मुस्तासु युक्तं विदुषां न मातुम ! मोचित्र इति " मुचण पांचने " इत्यस्य स्वाचिकण्य तस्य प्रयोगः ।तत्र यथा-मुक्तोऽध्वर्ग: पारात् ।मुक्तिबोचनमा क्षयः ।मोचन मुच्यतेऽनया वा मुक्तिः स्त्रियाम् ।मोचने यथा-बधना न्मुक्तिमासेदुः ।माने यथा-मुक्तिद्वारपिधानकर्मणि महामाह: कघाटायो ॥ १८४ ॥
2.272 · p. 60
metre not recognised
मूर्तिः पुनः प्रतिमायो कायकाठि ययोरपि ।मूर्छ यनया मूर्छन वा मूर्तिः ।स्त्रियां क्तिः ।प्रतिमायां यथा मूर्ति नत्वा हिरण्यमयीम् ।काये यथा-मूर्त्याद्भुतस्तुङ्गया ।काठिन्ये यथा-घृतस्य मूर्ति कुरुते हिमतुः ।मृतं मृतो)त्या याचिते च ।मरणं धातूनामनेकार्थत्वात् म्रियते याच्यते वा मृतम् ।मृ यो यथा-मृतं हि प्राणिनां धर्मः ।याचितं भिक्षितम् ।यःमनुः मृर तु याचितं भैक्षम् ।मृत्युमत्यपि यथा गते मृते प्रत्रजिते ।यन्ता सूते निषादिनि ।यच्छति यन्ता ।अन्तर्भावितण्यर्थस्य यमे स्तृचि रूपम् ।सूतः सारथिः तत्र यथा-अथ यस्तारमादिश्य धुर्यान् विश्रामयेति सः ।निषादी गजारोहस्तत्र यथा--याति यन्तुः प्रमादेन गजो व्यालत्ववाच्यताम् ॥ १८५ ॥
2.185 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
र्याप्तनिकारे विरतौ भिक्षौ ।यतण निकारांपस्कारयोः ।यतैङ् प्रय ने वा ।यत्यते यतति वा यतिः ।“ पदिपठि" इति इः ।यमनं वा यतिः ।क्तिः विरतौ स्त्रियाम् ।निकारे भिक्षौ च पुसि ।निकारे धिक् क्रियायाम् यथा-किमनेन यतिना विरतिः ।श्रव्यः पाठः विरामः ।(११२)अनेकार्थसंग्रहः सटीकः.कुकुमेऽसृज्यनुरक्ते प्राचीनामलकेऽरणे ।… रतिः स्मरस्त्रियां रागे रते रीतिस्तु पित्तले ॥ १८ ॥
2.18 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 नु (wrong syllable)
वैदादो लोह कि सीमनि स्रवणे गौ ।… लता ज्योतिष्मतीदूर्वाशाखावल्लीप्रियङ्गुषु ॥ १८ ॥
2.18 · p. 60
भिक्षुर्मुमुक्षुः ।द्वयोर्यथा-सद्यतिक्तिपादं घर गणधरमूजितप्रवर वृत्तम् ।युतोऽन्विते पृथक् ।यौति स्म युतः ।वाच्यलिङ्गः ।अन्विते यथा-प्रमथैर्युतो वृषविलासवाहनः ।पृथगर्थे यथा अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानाम् ।युक्तियाये योजने च ।युज्यतेऽनया योजनं वा युक्तिः स्त्रियाम् ।न्याये यथा-युक्त्या यत्नघटामुपैति तदहं दृष्ट्वाऽपि न श्रद्दधे ।योजने यथा-गन्धयुक्ति विधायोच्चैः ।रक्तं नील्यादिरञ्जिते ।कुङ्कुमेऽसृज्यनुरक्ते प्राचीनामलकेऽरुणे ।रज्यते - रक्तम् ।रञ्जितानुरक्तारुणेषु वाच्यलिङ्गः ।अरुणे गुणे पुसि ।नील्यादिरञ्जिते यथा नीलीरक्त वाससि कुङ्कुमरागो दुराधेयः ॥ १८६ ॥
2.186 · p. 60
metre not recognised
कुकुमे यथा हेमन्ते घनरक्तपङ्कमलनक्रीडाजुषो योषितः ।असृजि रुधिरे यथा-पदं तुषारभ्रतिधौतरक्तम् ।अनुरक्ते अनुरागिणि यथा-सत्य रक्ता विरक्ताश्च मारयन्त्येव योषितः ।प्राचीनामलके यथा-हरीत कीरक्तबिभीतकानां चूर्ण विधाय ।अरुणे यथा-रक्ता शोक कुशोदरी क नु गता ।मधुरेऽपि वल्लभटीका ।रक्तवैणिकहताधर तन्त्रीमण्डलक्वणितचारु चुकूजे ।रतिः स्मरस्त्रियां रागे रते ।रमतेऽनया रमणं वा रतिः स्त्रियाम् ।स्मरस्त्रियां यथा त्वमनङ्गः कथमक्षतारतिः रागेऽनुरागे यथा न स क्षितीशो रतये बभूव ।रते सुरते यथा-रतो ह्रिया यत्र निशाम्य दीपान् ।चित्तावस्थानाभिष्वङ्गस्थोयिभावेषु अपि मङ्खः ।क्रमेण यथाद्वितीयः काण:(१९३३स्पृकामाधव्योः कस्तूयां लिप्तं भुक्तविलिप्तयोः ।विषाक्ते लूता तु रोगे पिपीलकोर्णनाभयोः १८६ ॥
2.277 · p. 60
स्वागताmetre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 व्योः (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 ल (wrong syllable)
बने रतिरिक्तन्य रक्तस्य तु जने रतिः ।मा भूयो भज भगुरां भवरति चेतः प्रसीदाधुना ।रतिहासश्च शोकश्च ।रीतिस्तु पित्तले ।वैदयादी लोहकिट्टे सीमनि नवणे गतौ ।रिणाति रीयते वा रीतिः "मुषि" इति बहुवचनात् कित् तिः स्त्रियाम् ।पित्तले लाह किट्टे च यथा-स्वर्णरीत्योरिवान्तरम् ॥ १८७ ॥
2.187 · p. 60
metre not recognised
वैवादी यथा केषांचिदेता वैदर्भाप्रमुखा रीतयो मताः ।आदिशब्दात् गौडीया. पाञ्चालीप्रभृतवो गृह्यन्ते ।सीग्नि मर्यादायां: यथा-निरीति मापक्षतिमविरीतिम् ।स्रवणं स्यन्दनं तत्र गतौ च यथा म वारिरीति न शशाक रोखुम् ।लता ज्योतिष्मतीदूर्वाशाखावल्ली प्रिया ।स्पृक्कामाधन्योः कस्तूर्याम् ।लाति लायते या लता ।"पृषिरजि" इति किदतः ।अष्टस्वर्थेषु ।ज्योतिष्मती लवणा शाकः ।दूर्वा हरिताली ।शाखा नाक्ययः ।पल्ली प्रततिः ।प्रियङ्गः फलिनी ।रक्षा गन्धद्रव्यविशेषः ।माधवी वासन्ती ।कस्तूरी मृगनामिः ।शालायां यथा--कालिन्दीतटरूद्ध बाल लतामालिङ्गध सात्कण्ठया ।वल्ल्यां यथा-लतावधूभ्यस्तरवोऽप्यवा- पुर्विनधशाखाभुजबन्धनानि ६.१८८ ॥
2.279 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कस्तूरिकाव शेषेषु यथा लतामिरुदितं पल्लोमिरुज्जृम्भितम ।हारादिसरिकायामपि महः ।यथा-चतुःषधिलताहारः ।लिप्त भुक्तविलितयोः ।विधा ।लिप्यते म लिप्त वायलिङ्गः ।भुक्से पथा. स्थाले क्षिप्तं न लितम् ।विलि ते यथा - स्निग्धस्यामळकान्तिलिप्तवियतो बेल्लदलाका प्रमाः ।विषेण, अतं, विषाकं तत्र यथा-क्षिप्तैलिप्तशरैररण्य करटी जम्ने जघन्यैर्नृमिः ।लूता तु रोगे पिसी नामयोः ।अनेकार्थसंग्रहः सरीकावर्तित्रानुलेपिन्यां दशायां दीपकस्य च ।दीपे भेषजनिर्माण नयनाञ्जनलेखयोः ॥ १६ ॥
2.16 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 1 व (syllables merged)
व्यको मनीषिस्फुटयोर्वार्ता वार्ताक्युदन्तयोः ।कृष्यादों वर्तने वा स्वारोग्यारोगफल्गुषु ॥ १६१ ॥
2.161 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
लुनाति लूयते गा लूना ।" लूम्रो या" इति कित् तः ।रोगे यथा-नितान्तलूनामयपीडिताङ्गः ।पिपीलिका वल्मीककृमिः ।तत्र यथा लूताततिः सूचयतीह वर्षम् ।ऊर्णनामे यथा-बध्नाति मशकमेव हि लूतातन्तुर्न मानम् ॥ १८९ ॥
2.189 · p. 60
metre not recognised
वत्तिांत्रानुलेपिन्यां रशाशं दीपकस्य च ।दीपे मेषजनिर्माणे मयनाअनलेखयोः ।वर्तते वतिः ।"दिवृतेर्चा" इति इः ।पञ्चस्वर्थेषु खियाम् ।गात्रानुलेपियां यथा-अझैः कुङ्कमवर्तिपिअरतरः ।दीपकस्य दशायां स्था-कौसुन्भवतिधृतपूर्णदीपः ।दीपे यथा अस्तंगसे किरणमालिनि कार्यजातं नो वर्तयन्ति किमु तिमिरत्र लोकाः ।मेषजनिर्माण यथा-वा व्रणं शोधयति स वैद्यः ।नयनाञ्जनलेखायां यथा इयं गेहे लक्ष्मीरियम तवर्तिनयनयोः ।धूपलषयोपि ।कमेण यथा-कीरागुरुधतिकर्तितवपुर्गिस्यमे या वधूः ।स्वेदकम्पयश सन्नवर्तिकः ।व्यक्तो मनीषिस्फुटयोः ।व्यक्ति व्यज्यते धान्यक्तः वाच्यलिङ्गः ।मनीपिणि यथा-व्यक्तः सूक्तं पठन्ति कठिनम् ।स्फुटे यथा-जलनिबिडितवस्त्रव्यक्तनिम्ननिताभिः वार्ता पातांक्यु दत्तयोः ।कृष्यादौ वर्तने ।वृत्तिरवास्ति घार्ता ।" प्रशाश्रद्धा वृित्तः" इति णः ।वार्ताकी पातिगणी ।उनसे यथा श्रुधा वार्ता जलदकथितां तां धनेशोऽपि सधः ।ऋष्यादिः कृषिः पाशुपारय वाणिज्या च ।तत्र यथा-संपमा वार्तया साधु श्रयमिछरि बर्तने यथा-शिवस्य पार्ता का पार्ता तस्वद्वितीयः काण्डःवृत्तिशालिन्यथ व्याप्तिापने लम्भनेऽपि च ।वास्तु स्याद्गृहभू पुर्योय हे सीमसुरङ्गयोः ॥ १६२ ॥
2.162 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: वत्तिांत्रानimpossible sign sequence: ाश्रद्धा वृित्तः" impossible sign sequence: यथ व्याप्तिापने लम
वित्तं विचारित ख्याने धने वित्तिस्तु संभवे ।ज्ञाने लाभे विच रे च वीतमङ्कशकर्मणि ॥ १६३ ॥
2.163 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 च (wrong syllable)
भोजने ।वातै धारोग्यारागफल्गुषु ।वृत्तिशालिनि ।अरोगे नीरुज निशालिनि वृत्तिमति च धारयलिङ्गः ।आरोग्ये यथा सर्वत्र ना वार्तमवेहि राजन्नाथ कुनम्त्ययशिय प्रजानाम् ।अरोगे र था वार्ताः किं किं न भुञ्जते ।फल्गु निःसारं तत्र यथा-वार्तमेतदुदित वृथा त्वया ॥ १९१ ॥
2.191 · p. 60
metre not recognised
वृत्तिशालिनि यथा-वार्ताऽयं राजवेश्मान ।अथ व्याप्तिापने लम्भनेऽपि च ।व्यापन व्याप्तिः ।स्त्रियां द्वयार्यथा-विश्वव्याप्त्या प्रतीतः प्रथयतु जगतः कामितं चक्रपाणिः ।वास्तु स्याद्गृहभूपुर्योगृहे सीमसुरजयोः ।वसन्त्यति वास्तु ।" घसे जिद्वा” इति तुन् ।पञ्चस्वर्थेषु पुंक्लीवः ।सर्वेषु यथा शारतुविधाविशारदः ॥ १९२ ॥
2.286 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: अथ व्याप्तिापने लम
वितं विचारिते (विस्तारित) ख्याते धने ।चिदिप विचारणे विनि प्रविचारणे ।। विद्यते स्म वित्तम् (हीति) इति धिकल्पनात् तस्य नत्वाभावः ।“विहती लाभे" इत्यस्य वा ।“विस धनप्रतीतम्" इति साधुः ।धने काय शेषयोर्वाच्यलिङ्गः ।विचारिते यथा-वित्तानि तानि शास्त्राणि ।ख्याते यथा- विद्या दिसेप्वनादरः ।" धने यथा यागो गुणो वित्तवतां वित्तं त्यागवतां गुण: ।सुवर्णेऽपि मसः यथा-विसस्य विद्या परिसंख्यया मे काटीश्चतम्रो दश वा हरेति ।वित्तिस्तु संभवे शाने लामे विचारे च ।“विदि न मत्तायाम् ,' घिदक झाने, विहंती लामे, विदि प्रधिचारणे वा ।वेदन वित्तिः स्त्रियाम् ।सर्वेषु यथा-हरति दुरितजातं कस्य नोअनेकार्यसनः सटीकः:----.असाराश्वगजे शान्ते वीतिरश्वेऽशने गौप्रजने धावने दीप्तो वृत्तं वृत्तौ दृढे मृते ॥ १६ ॥
2.16 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
धर्मवित्तिः ।पीतमकुशकर्मणि ।असाराश्वगजे शान्ते ।बीयते बेति स्म वा वीतम् ।शान्त पारअलिङ्गः ।अशकमणि हस्तिनां पादको लक्षणम् ।यदाह-पादकर्म यतं प्रांत यातमशवारणम् ।उभयं वीतमाख्याऽनुतम् ।तत्र यथा-निर्धतवीतमाप चालक मुल्लसन्तम् ।चालका दुष्टगजः ॥ १९३. ।
2.288 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
असारं फल्गु अश्य गजम् असाराश्वगजम् ।तत्र यथा-वीतमात्रावशेषाणि सैन्यानि तव विद्विषाम् ।शान्ते यथा-धीतदावानले धने ।घिगताच्छादितयोरपि मथः ।क्रमेण यथा-अधरो वीतरागस्ते कापाये ते पिलोचने ।विहारः कण्ठदेशेस्ते इति प्रवजिहासि किम् ।संबीतवीमांशुक मुर्तिरेषा ।धीतिरश्वेऽशने गी ।प्रजने धाधने दीप्तौ ।बेशि षय वा पीतिः ।"हमुषि" इति बहुषचनात् कित्तिः ।मियां क्ति ! अश्वे सि ।अन्यत्र सियाम् ।प्रजनो गर्मग्रहणम् ।सर्वेषु यथा-वीतेवत्ति संविक्षाय राक्षे व्यापयत्तवा ।ए वृत्तो हरे भृते ।चरित्र पर्तुले छ दस्थतीताधीतयाते ।वर्तन एवं गते स्म वय॑ते स इति था ।बतेंवृत्तं अन्य इति माधुः ।चरित्रे वर्तुले व पुक्लीयः ।सो छन्दसि च नपुंसकम् ।अन्यत्र वायलिङ्गः ।वृत्ती घर्तने यथा ऋसेन वृत्त प्रवदन्ति मुख्यम् ।तं शिलोच्छ सर च ।रहे पथा-पुसदेहः स्नायुसारः ।मृते यथा-वृत्तास्ते तिपाः प्रतापनिधयः ॥ १९४ ॥
2.289 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
चरिश शोल तत्र यथा --अहो स्त्रीवृत्तमदतम् वर्तुले यथा-तत्सर्व एस. पाषाण क्षम्यतामथिनो क्यम् ।छन्दसि यथा-शालतं यद ।अतीत यथा-वृतोत्सा तत्पुरम् प्राणिविषय मृतत्वम् ।माथिद्वितीयः काण्डःचरित्रे वर्तुले छन्दस्यतीताधीतयोवृते ।वन्तं स्तन मुवे पुष्पबन्धे वत्तिस्तु वर्तने ॥ १६ ॥
2.16 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कैशिक्यादौ विवरणे वतिर्वरणवाटयोः ।शक्तिरायुधभेदे म्यादुत्साहादो बले श्रियाम् ॥ १६६ ॥
2.166 · p. 60
अनुष्टुप्
विषयम् अतीतत्वम् ।अधीते यथा-वृत्तं पारायणं तेन ।वृते यथा-कण्टकैविटपो वृतः ।शयेऽपि मतः ।यथा-वृत्त एव स घटोऽन्धकूप यस्त्वत्प्रसादपि नेतुमक्षमः ।वृन्तं स्तनमुखे पुष्पबन्धे ।वृणाति वृन्तम् ।“पुतपित्त" इति साधुः ।स्तनमुखे यथा-अप्राप्नुवन् शिशुः स्तन्य स्तनवृत्त निकृन्तति ।पुष्पबन्धे यथा-वृन्तालथं हरति पुष्पमनोकहानाम् ।वृत्तिस्तु वर्तने ।फैशिफ्यादौ विवरणे ।वर्तनं वृत्यतेऽनया वा वृत्तिः श्रियाम् ।वर्तनं कृष्यादि पार्ता ।यदाह वाणिज्यं पाशुपाल्यं च कर्षणं चेति वृत्तयः ।वर्तमानमा था ।सत्र यथा-ते वाचयमवृतयापि मुनयो मौनव्रतं त्याजिताः ॥ १९५४ कशिश्यादो आदिशदात् आरभटयादो यदाह-कैशिक्यारभटी चब सा पती भारती सथा ।
2.292 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
चतस्रो वृत्तया होतास्तासु नाटचे प्रचक्षते ।उपलक्षणं चैतत् ।तेन प्राम्या परुषोपनार्गारका अपि गृह्यन्ते ।तत्र यथा घामपञ्चसारेण निर्विशेषाल्पवृत्तिना ।स्वामिनेव नटत्वेन निर्षिण्णाः सर्वथा वयम् ।विवरणे यथा तत्वज्ञानामृतजलनिधेयोगशास्त्रस्य वृत्तिम् ।करणे व्युत्पत्या जीवनमप्युष्यते ।तत्र यथा-वृत्तिच्छेदो द्विजन्मनाम् ।घृति. घरणवाटयो: ( पाटयोः ) ।वरणं प्रियतेऽनया वा वृतिः स्त्रियाम् ।घरणे यथा-भूपालपुयाः सति निशम्य ।वाटे कण्टकमयावरणे यथा-मामीणवध्वस्तमलक्षिता जनैचिरं वृत्तीनाम परि न्यलोकयत् ।शक्तिरायुधमेरे स्वादुत्साहादौ बले श्रियाम्अनेकार्थसंग्रहः सटीकाशस्तं क्षेमे प्रशःसे च, शान्तो दान्ते रसान्तरे ।शास्ता जिने शासके च शान्तिभद्रेशमेऽहति ॥ १६ ॥
2.16 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शितं शातौ कृशे तीक्ष्णे, शितिर्भूजें सितेऽसिते ।श्रीमान् मनोज्ञे तिलकपादपे धनवाप ॥ १६८ ॥
2.168 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
(प्र. स्त्रियाम्) ।शक्यतेऽनया जेतुं शकन शक्तिः स्त्रियाम् ।उत्साहादाविति आदिश दात् प्रभुत्वं मन्त्रश्च ।सर्वेषु यथा-शक्ति लक्ष्मणवक्षसो निरगमन्ना रक्षसां वक्षसः ॥ १९६ ॥
2.196 · p. 60
metre not recognised
शस्तं क्षेमे प्रशस्ते च ।शस्यते स्म शस्तम् ।क्षेमं कुशलम् ।प्रशस्तं "ला. ध्यम् तत्र वाच्यलिङ्गः ।द्वयोर्यथा-शस्तं समस्तं जगतस्तनोतु ।शान्तो दान्ते रसातरे ।शाम्यति स्म शान्तः ।दाते निवृत्त विषये वायलिङ्गः ।तत्र यथा-सतोषामृततृप्तानां यासुखं शान्तचेतसाम् ।रसान्तरं शृङ्गारानदमो रसः ।तत्र यथा शान्तो रस इवानवान् ।शास्ता जिने शासके छ ।शास्ति शास्ता. "शासिशंसि" इति तुः ।जिने पुंसि ।शासके वायलितः ।जिनोऽर्हन बुद्धा या ।तत्र यथा-जयन्ति शास्तुः पदपकजानि ।शासके शिक्षके यथा-शास्ताध्वे कांचे वः (प्र० शास्ताधिका ते (कः) ।शान्तिभद्र शमेऽईति ।शाम्यत्यशुभसनया शास्यशुभम नया शमनं (शाः सत्पशुभमनया) वा शान्ति',शाम्यादित्याशस्यमानो ।“तिकतो नाम्नि" इति तिक् ।भद्रशमयोः खियाम् ।अर्हति पुसि भद्रे यथा-शान्त्वै वोऽस्तु कपालदाम ।शमे यथा-तस्मिन् काले नयमसलिलं योषितां, खण्डितानाम् ।शान्ति नेयम् ।अर्हति यथा तीर्थकृत् षोडशः शान्तिः ॥ १९७ ॥
2.197 · p. 60
metre not recognised
शितं शातो कशे तीक्ष्णे ।शों तक्षणे ।शायतें स्म शितं शातं वा "शोर्वा" इति के वा इत्वम् ।वायरिङ्गौं ।लध्वक्षरत्वात् शितस्य प्राक निपातः ।द्वितीयः काण्ड.कशे यथा न हसति शितमध्यात्तद्रियांगे मृगाक्षो ।माविर्भवत् ।अनपयोधरबाहुमूला शातोदरी यवरां क्षणमुत्सवाऽभूत् ।तोरणे यथा-राजन्यानां शितशरशतैः ।पुराणि दुर्गाणि निशातमा युम् ।अत्र नितरां शातं निशातम्, निना शातशब्दो विशिष्यते ।शितिभूज सितेरिते ।शोंच तक्षणे शायते यति वा शितिः ।"मुषि" इति कित् तिः ।"शो " इति इत्यम् ।मूझे बहुम. वस्तरुः ।तत्र पुंसि तति वाव्यलिङ्गः ।सिते शुभ्रे यथा श्वेतांशोः शितिभिः करैः प्रसूमरैः शुभ्राकृतं सर्वतः ।असिते यथा-प्रगम्य शितिकण्ठाय ।शबले वि मङ्खः ।यथा-रोमन्थफेन शितिशालशायिनस्ते ।श्रीमान् मनाझे तिलकपाद धनवत्यपि ।श्रीरास्ति श्रीमान् ।तिलकपादपे पुसि ।शेषयोर्षाच्यलिङ्गः ।मनोहे. यथा-श्रीमदम्भोजखण्डम् तिलकाल्या पावपः तिलक पादपः ।यदमरः-तिलकः क्षुरकः श्रीमान् ।भवति यथा श्रीमद्भिद्रविणव्ययस्य तकरलेशादविज्ञापसे ॥ १९८ ॥
2.297 · p. 60
metre not recognisednearly वसन्ततिलका
शीतो हिमे र जिलं च वानीरबहुवारयोः ।श्यायते स शीतः ।कः ।"श्यः शी द्रवमूर्ति" इति शीरादेशः ।शेतेऽनेन वा "शोरी" इति किस तः ।वानीरो पेतसः ।बहुबारः पहेमातकः ।तयोः पुसि ।हिमजिह्मयोर्वाच्यलिङ्गः ।हिमादेन अत्र शैत्यगुणयुक्त शीतलं सर्वमपि वस्तु उच्यते ।तत्र स्था-शीत विसरवारिपानमशन कन्दाः सहाया मृगाः ।जिलोऽलसः तत्र यथा-शीतो बिभेति पुनर्निजकार्यमझात् ।शीतं गुणे उष्णविरोधिनि गुणे गुणमाये क्ली ।तति तु पूर्वमुक्तः ।यथा-शीतभाताच ये विप्राः ।शुक्तमम्ले पूतिभूते च कर्कशे ।शकेः शुचेर्वा शुक्तम् ।“पुत पित्त" इति साधुः पूतिभूतकर्कशयोर्षाच्यलिङ्गः ।अम्ले अमक विशेष यथा-हठकठिनमश्मशकल विदारय येव काश्चिक शुकम् ।१२०)अनेकार्थसंग्रहः सटीकःशीतो हिमे च जिह्मे च वानीरबहुवारयोः ।शीत गुणे शुक्तमम्ले पूतिभूते च कर्करो ॥ १९९ ॥
2.199 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 गु (wrong syllable)
शुक्तिः शङ्खनके शखे, कपालखण्डग्रुजोः ।नख्यश्वावर्तयोर्मुक्तास्फोटदुर्नामयोरपि ॥ २० ॥
2.20 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
श्रुतमाकर्णिते शास्त्रे श्रुतिराम्नायवार्तयोः ।षडजाद्यारम्भिकायां च कर्णाकर्णनयोरपि ॥ २०१ ॥
2.201 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
पूतिभूतं दुर्गन्धम् ।तत्र यथा-शुक्तं त्यक्तं न कश्चित् ।कर्कशे परुपे यथा-उक्तिः शुतियिमुक्ता ॥ १९९ ॥
2.199 · p. 60
metre not recognised
शुक्तिः राजनके शो कपालखण्डगुजोः ।नख्याचावर्तयोर्मुक्तारफोटदुनामयापि ।शोचति शुक्तिः “रमुषि" इ.ते कित् तिः अष्टस्वयेंषु खियाम् शङ्खनका क्षुद्रशङ्खः ।शहः कम्युः ।कपालखण्डम् शिरोऽस्थि समलम् ।दशो नेप्रस्य रुग्रागो रघुक ।नखि गन्धद्रावशेषः ।अश्यावर्तः हयावत: ।मुक्तारफोरः अधिमकी ।दुर्नामा जलौकाकृति दीर्घकोशिकाख्यो जलस्थजीवविशेष: ।अश्वावर्तमुक्ता स्फोट-हलक-बाजेषु यथा-आवत्तिताः शुभफलप्रदशुक्तियुक्ताः संपनदेष मणयों भृतरत्नभागाः ।अश्वाः प्यधुर्वसुमतीमतिराच मानास्तूर्ण पयोधय इवोतिभिरापतन्तः ॥ २० ॥
2.20 · p. 60
metre not recognised
श्रुतमाणिते शास्त्रे ।श्रूयते स्म भुतम् ।आकर्णने क्लीवे ।भाकर्णिते तु वाच्यलिङ्गः ।शास्त्रं ग्रन्थः ।व्यायथा-न युक्तं स्वच्छमध्यानां बहु श्रुतं विलानम् ।इत्यवेत्य स्थिते तन्न्याः कर्मावाश्रित्य लोचने ।अब भूथेपि मरः ।यथा-तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ।श्रुतिराम्नायवार्तयोः ।षड्जारम्भिकायां च कर्णाकर्णनयोरपि ।'प्रतिभूते ।द्वितीयः काण्डः(१२१)श्वेतं रूप्ये श्वेतो द्वीपे वर्णे शैले कपर्दके ।श्वेतातुशलिनीकाष्ठपाटल्योः स्यात् सती पुनः ॥ २०२ ॥
2.202 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 श्वे (wrong syllable)
कात्यायन्यां च साध्यांच, सातिर्दानावसानयोः ।सितस्त्ववसिते बद्ध वर्णे सिता तु सर्करा ॥ २०३ ॥
2.203 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 सि (wrong syllable)
श्रूयतेऽसौ अनया पा श्रवणं वा श्रुतिः स्त्रियाम् ।आम्नायो वेद स्तत्र यथा-श्रुतेरिवार्थ स्मृतिरम्बगच्छत् ।वार्तायां यथा-सखि दशमुखा निन्ये सीतामितीह जनश्रुतिः ।षड्जादीनां स्वराणाम् भारम्भिकायां यथा-श्रुतिसमधिकमन्चैः पञ्चमं पीडयन्तः ।कर्णे यथा-श्रुतिपथमधुराणि सारसानाम् ।आकर्णने यथा-नामश्रुतावपि भवेत् सखि रोमहर्षः ।श्वेतं रूप्ये ।श्वेतते श्वेतम् यथा श्वेतप्राप्त्या रसोत्कर्षात् ।श्वेता द्वीपे वर्णे शैले कपर्दके ।वर्षे पुसि तद्वति तु वाच्यलिङ्गः ।द्वीपे यथा-श्वेतद्वीपलक्ष्मीमिधान्य द्वीपासरावलोकनकुतूहलागताम् ।वर्ण यथा-श्वेतातपत्रोउज्वला लक्ष्मीः ।शैले यथा-तेन श्वेतसमेतेन मुनिना तप्यते तपः ।कपर्वके यथा-श्वेतैः श्वेतं जलधिलिन गाहते पोतवाहः ।श्वेता तु शक्लिनीकाष्ठपाटल्योः स्यात् ।राजिनी शङ्खपुष्पी ।काष्ठपाटली पाटलीमेदः ।सती पुनः ।कात्यायन्यां च साव्या छ ।अस्तीति सती “अधातूददितः " इति डोः ॥ २०२ ॥
2.202 · p. 60
metre not recognised
कात्यायनी गौरी साबी पतिवतो ।द्वयोर्यथा--सती सती योग विसृष्टदेहा ।सातिर्दानावसानयोः ।सननं सातिः ।“ आः खनि सनि" इति आत्वम् स्यते "साति हेति" इति निपातने लियाम् ।सितस्त्ववसिते बद्धे घणे ।सीयते स सितः ।वर्षे पुंसि ।तद्वति शेषयांश्च वायलिगः ।अवसिते अवसानं प्राप्त यथा-दिनः वसित विश्रान्ताः सः ।अत्र अवेन सितशवस्यैष१२२)अनेकार्थसंग्रहः सटीकःस्थित ऊर्ध्वं सप्रतिज्ञे, स्थितिः स्थाने च सीम्नि च सीता जनकजागङ्गाभेदयोहलपद्धतौ ॥ २०४ ॥
2.204 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
… सुतः पुत्रे नृपे सुप्तिः, स्वापे स्पर्शाज्ञता रुजि ।सूतः पारदसारथ्योः प्रसूतेरितबन्दिषु ॥ २०५ ॥
2.205 · p. 60
अनुष्टुप्
अद्योत्यते ।बद्धे यथा-पुरं विभाति म सितैः सितध्वजैः ।वर्णः शुक्लस्तत्र 'यथा-स्फुटोपमं ।भूतिसितेन शम्भुना ।सिता तुं. शर्करा ।यथा-सितोपलानि चत्वारि ॥ २०३ ॥
2.203 · p. 60
metre not recognised
स्थित ऊ… सप्रतिज्ञे ।तिष्ठति स स्थितः वायलिङ्गः ।ऊर्चे यथा-स्थितः स्थिनामुच्चलितः प्रयाताम् सप्रतिशे यथा-अन स्थितोऽहम… विपर्ययचित्तवृत्तिः ।वर्तमानेऽपि मङ्गः ।यथा-स्थितः पृथिव्या इत्र मानदण्डः ।स्थितिः स्थाने च सीम्नि च ।ति ठत्यनया स्था घी स्थितिः ।स्थाने यथा-स्थितिः पुण्येऽरण्ये सह परिचयो हन्त हरिणः ।सीम्नि मर्यादायां यथा-नि:शेषमाकान्तम हीतल. जलैश्चलन समुद्रोऽपि समुझति स्थितिम् ।करणव्युत्पत्त्या जीवनमप्युच्यते ।यथा स्थितिः स्थिता संप्रति तं प्रतीह ।सीता जनकजागङ्गाभेदयोहलपद्धतौ ।सिनोति सीता "सुसितनि" इति ते दीर्घत्वं च ।जनकजायां यथा-सीतामर्षय मुञ्च च ऋतु. भुजः कारा कुटुम्बीकृतात् ।गङ्गाभेदे यथा-सीतायाः पीतमम्मी भवति भवभिदे ।हलपद्धतो यथा-वृषेव सीतां तदवग्रहक्षता ॥ २०४ ॥
2.204 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सुतः पुत्र नृपे ।धूक प्रसवैश्वर्ययोः ।पुंगृ अभिषवे च सूयते स सुतः ।पुत्रे यथा-न्यायिषातामभिदेवकीसुतम् ।सुतेन धातुश्चरणैर्भुवस्तले ।नृपे यथा-असौ सुतः संततमीतिनीष्ठः ।सुप्तिः स्वापे स्पर्शाचतारुजि स्वपनं स्वपित्यनया वा सुप्तिः लियाम् ।स्पर्शस्य भशता स्परांशता सा. चासौ रुक् च तत्र ।द्वितीयः काण्डः' (१२३)ब्राह्मण्यां क्षत्रियाज्जाते तक्षिण सृतिर्गतौं पथि ।स्मृतिः स्मरणधीच्छासु शास्त्र सेतुस्तु संवरे ॥ २०६ ॥
2.206 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
नदीसंक्रमेऽथ हस्तः करे मानोडुभेदयोः ।केशात्कलापे शुण्डायां हरिदिदशि तृणान्तरे ॥ २०७ ॥
2.207 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 क्र (wrong syllable); pāda 4, syllable 2 रिदि (syllable split)
द्वयोर्यथा-सुप्तौ हिं जानन्ति जना न किंचित् ।सूतः पारद सारथ्योः प्रसूतेरितर्बान्दषु ।ब्राह्मण्यां क्षत्रियाजाते तक्षिण ! सूने सुयति सूयते स्म वा सूतः ।प्रसतेरितयोर्याच्यलिङ्गः ।पारदे यथा-सूतेन सह सम्मर्थ नागवल्लीदलद्रवम् ।सारथौ यथा-सूर्यसूतोऽवतावः ।प्रसूते यथा-सूते सुते संततिवल्लिकन्दे ।ईरिते यथा-शृङ्गेण सूतैः सलिलैः प्रभूतैः ।वन्दिनि यथा-- सूतात्मजाः प्रथयसः प्रथितप्रबोधम् ॥ २०५ ॥
2.205 · p. 60
metre not recognised
ब्राह्मण्यां क्षत्रिया जाते यथा-न सूताः सोमपायिनः ।तक्षा रथकारस्तत्र यथा सूतो या सूतपूत्रो वा ।सृतितौ पथि ।सरणं सरत्यनया वा सृतिः स्त्रियाम् ।द्वयार्थथा-दुर्लभा विपिने सृतिः स्मृतिः स्मरणधीच्छासु , शास्त्रे ।स्मरणं स्मयतेऽनया वा स्मृतिः ।चतुर्थेषु स्त्रियाम् ।स्मरणं पूर्वानुभूतस्य, धीः तात्कालिकी बुद्धिः ।तयोर्षथा - कोसौं कास्मि. रतं तु किं कमिति स्वगापि मे न स्मृतिः ।इच्छायां यथा-स्मृतिभुवः पथिका हरिणा इव ।शास्त्रे यथा-श्रुतेरिदार्थ स्मृतिरन्वगच्छत सेतुस्तु संवरे नदीसंक्रमे ।सिनोति सेतुः " कृमिकमि” इति तुन सि ।संबरो जलधारणायपालिः ।तत्र यथा-नलिनी-सत्सेतावनों अलसंघात इवातिविद्रुतः ॥ २०६ ॥
2.206 · p. 60
metre not recognised
सक्रान्ति अमेन समय मद्या नद्यां वा संक्रमः ।नदी इत्युपलक्षणे तेन समुद्रादावपि ।प्रत यथा-सेतुबद्धमिमं शृणोमि कपिभिः पश्यामि लङ्का वृताम् ।..:.(१२४)भनेकार्थसंग्रहः सटीकवर्णभेदेऽश्वभेदे च हितं पथ्ये गते धृते ।हेतिर्वालास्त्रसूर्याशुष्वों हेतौ प्रयोजने ॥ २०८ ॥
2.314 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
अथ हस्तः करे मानोडमेदयोः ।केशात्कलापे शुण्डायां हरिहिशि तृणान्तरे ।हसत्यनेन हस्तः " दम्यमि" इति तः करे पुंक्लीयः ।उडुमेदे स्त्रीपुःस ।शेषेषु पुसि ।कर यथा-हस्ते लीलाकमल मलकं वालकुंदानुविद्धम् ।मानभेदे यथा हस्ती हस्तसहस्त्रेण ।उदुमेदे यथा-हस्तायाः पञ्च वस्त्रेषु प्रशस्त चोत्तरा त्रयम् ।केशाकलापे समूहे यथा-कस्याश्चिद्धितत (न) वच्छिखांगुलीको लक्ष्मीवान् सरसि रराज के (को)शहस्तः ।शुण्डायां यथा-कीर्ण शनैरनुकपोलमनेकपानां हस्तैर्विगाढमदतापरुजः शमाय ।हरिहिशि तृणान्तरे ।वर्णमेदेऽवमेदे च ।हियते हरित् "ह स रु हि" इति इत् ।दिशि खियाम् ।णान्तरे क्लीबे ।यदाह वैजयन्ती हरित् स्त्री दिशि षण् तृणे वर्णमेदे नीले पुसि ।तति वाच्य. लिः ।अश्वमेदे सूर्याश्वे पुंसि ।दिशिवर्णमेदे च यथा दिशिवर्णभेदे च यथा यत्पल्लयोघाररम्भविजृम्भितेन स्याता जगत् स हरितो हरितः स्फुरन्ति ।तृणान्तरे यथा-वर्षासु हा हरितो हरिद्भिः ॥ २०७ ॥
2.207 · p. 60
metre not recognised
अश्यमेदे यथा-क्षुण्णानि हरितां खुरैः ।हितं पथ्ये गते धृते ।हिनोति स्म हितम् , धीयते स इति वा ।"धाग" इति से हिरादेशः ।वाच्यलिङ्गः ।पथ्ये यथा-हित मनोहारि च दुर्लभं पयः ।हेतिमालास्त्रसूर्याशुषु ।हिनाति हीयतेऽ. नया वा हेतिः ।“साति हेति" ।इति तो साधुः ।ज्वाला …वहन्यर्चिः ।अस्त्र प्रहरणम् ।सूर्याशुः सूर्यश्रुतिः ।ज्वालायांसूर्याशुषु च ।गा उदिते सहस्रकेतो बहे हेतिर्न लक्ष्यते क्यापि ।अस्त्रे यथा-हित्वा देतीमल्लपन्मुष्टिमात नन्तौ बाहू बाहद्वितीयः काण्डःनिवृत्तौ विषये वाच्ये प्रकारद्रव्यवस्तुषु ।भास्था यत्नालम्बनयोरास्थानापेक्षयोरपि ॥ २०६ ॥
2.206 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कन्था पुरे प्रावरणे क्वाथो व्यसनदुःखयोः ।द्रवनिष्पापकेऽथ कुथः स्यादास्तरणदर्भयोः ॥ २१ ॥
2.21 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
विध्यासजेताम् ।अथ थान्ताः ।अर्थो हैतो प्रयोजने ।निवृत्ती विषये वाच्ये प्रकारद्रव्यवस्तुषु ।अर्थ्यते अर्थः ।अल् ।अर्यते वा "कमिप्रगातिभ्यस्थः " अष्टस्वर्थेषु ।हेतौ यथा-अर्के चेन्मधु विन्दत फिमर्थ पर्वतं ब्रजेत् ।प्रयोजने यथा-आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ।निवृत्ती यथा-मशकार्यों धूमः ।मशकनिवृत्तये इत्यर्थः ।विषये यथा इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु ।पाच्यमभिधेयं तत्र यथा वागर्थाविव संपृक्तौ ।प्रकारे यथा-नानाथैः फलपुष्पपलधभरैयर्थ समयांतपम् ।द्रव्ये यथा-अर्धरानि वर्धन्ते ।वस्तुनि यथा सर्वमित्याद्ययुक्तं स्यादर्थशून्यासु बुद्धिषु ।आस्था यत्नालम्पन योरास्थानापेक्षयोरपि भास्थानमास्था “ उपसर्गादातः” इत्यङ् ।यत्ने यथा-आस्थापरेणेष नरेण लम्या पादद्वयी ते यदपि त्रिनेत्र ।आलम्बने यथा -आस्थाप्यनास्था सहशी तवैषा ।स्थाने सभायां यथा-आस्थावं नृपतिस्तस्यौ ।अपेक्षायां यथा-अनास्था बाह्यवस्तुषु ॥ २०९ ॥
2.209 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कथा पुरे प्रावरणे ।काम्यते कन्था " कमि गातिभ्यस्थः" इति थः ।पुरे यथा-अयं पन्थाः कन्या पुरपरिसर पान्थ भजते ।प्रापरणे यथा-एकैव काचिन्महतामवस्था ।सूक्ष्माणि वस्त्राण्यथवा च कथा ।क्याथो व्यसनदुःखयोः ।द्रवनिष्पाके ।कथ्यतेऽनेन कथा वा काथः ।सर्वेषु यथा काथेन व्यथते पृथ्वी ।अथ कुथः स्यादास्तरणदर्भयोः ।कुथ संक्लेश कुश्यतेऽनेन कुषः ।स्थादित्वात् कः आस्तरणं वर्णक पल११२६)अनेकार्थसङ्ग्रहः सटीकःकोथस्तु मथने नेत्ररुग्भेदे शटितेऽपि च ।… 'ग्रन्थो गुम्फे धने शास्त्रे द्वात्रिंशद्वर्णनिर्मितौ ॥ २११ ॥
2.211 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
ग्रन्धिर्वस्त्रादिबन्धे रुग्भेदे कौटिल्यपर्वणोः ।प्रन्थि तु ग्रन्थिपणे स्याद्गाथा वाग्भेदवृत्तयोः ॥ २१२ ॥
2.212 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 प (wrong syllable)
स्तत्र त्रिलिजः ।दर्भ पुंसि ।आस्तरणे यथा-कुथेन नागेन्द्रमि वेन्द्रवाहनम् ।दमें यथा-कुथपवित्रकपूत करो हजः ॥ २१० ॥
2.210 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कांथस्तु मथने नेत्ररुम्भेदे शाटतेऽपि च ।कुथ्यतेऽनेन काथनं वा. काथः ।वालिङ्गः ।सर्वेषु यथा-कोथी व्यथयते चेतः ।प्राथी गुम्फे धने शास्त्रे द्वात्रिंशद्वर्णनिर्मिती ।न यते ग्रन्थनं या ग्रन्थः ।गुस्फे यथा-पुष्पग्रन्थः प्रथयति तरां क शलं लोलनेत्रा ।धने यथा : निग्रन्थता परा याचयां च्चैश्चक्रवतिता ।शास्त्रे यथा-ग्रस्थानधीत्य व्याकतमिति दुर्मेधसायलम् ।द्वात्रिंशद्वर्षाने मतों यथा-ग्रन्धलक्षचकार ॥ २६ ॥
2.26 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
या थर्वस्त्राविबन्धे रु-भेदे कटिल्यपर्वणाः ।। प्रथुट् कौटिल्ये ग्रन्थ्यते … “पदिषठि" इति इ: पुसि ।घस्त्रादिबन्धे यथा यत्पाणिन निवारिता निवसमप्रन्धि समुद्न. ग्थयन् ।रुग्मेदै यथा-प्राथेमा गुरुगर्घमुद्रह सखे प्रैबेयको: रमीति भोः ।काटिल्ये यथा-यद्यरत्येव निसर्गतः सरलता किंप्रन्थिम दृशीं ।पर्वणि यथाः नीरध्राः पुनरालिखन्तु जरठच्छे दानलग्न म ।प्रन्थि तु अस्थिपण स्यात् प्रिन्थिपूर्ण गन्धद्रव्यं तत्र क्लीये ।गाथा बाग्मेदवृत्तयोः ।मीयते गाथा “कमिनुगाति भ्यस्थः" वा भेदे संगीतपदपाठे यथा-पाराणीमिरनेकधिकमकथा गाथामिपिता: ।वृतं वृत्तविशेषः ।संस्कृते आर्या प्राकृते गाथा तत्र यथा-गोडस्यजतु या गाथामन्या धास्तु सरस्वती ॥ २१२ ॥
2.212 · p. 60
metre not recognised
नीचे शास्त्रे गुरौ यज्ञे पुण्यक्षेत्रावसारधी ।ऋषिजुष्टे जलेद्वितीयः काण्डः{१२७)तीर्थ शास्त्रे गुरौ यज्ञे पुण्यक्षेत्रावतारयोः ।ऋषिजुष्टे जले सत्रिण्युपाये स्त्रीरजस्यपि ॥ २१३ ॥
2.213 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
योनो पात्रे दर्शने च तुत्थोऽग्नौ तत्थमञ्जने ।तुत्था नील्यां सूक्ष्मैलायां दुःस्थो दुर्गतमूर्खयोः ॥ २१४ ॥
2.214 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 सू (wrong syllable)
त्रिण्युपाये स्त्रीरजाप ।योनौ पात्रे दशनेषु ।तरन्त्यनेन तीर्थम् " नीनूरभि” इति कित् थः ।त्रयोदशस्वर्थेषु ।पुण्यक्षेत्राव - तारमा पुत्रीबः ।शेषेषु क्लीबे ।शास्त्रम् आगादि तत्र यथा… तिलकं तीर्थकल्लभम्याः ।गुरौ यथा-दक्षस्तीर्थात्तशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा शुचिभिषक् ।यज्ञे यथा-तीर्थ तव्य कन्ययाः ।पुण्यक्षेत्रे यथा तीर्थानामादिपदं स जति शनंजयगिरीशः ।अवतारे यथा तीर्थ नदीये जलसेतुबन्धात् ।ऋषिभिर्जुष्टम् उज्जयन्त प्रभासादिः ।तत्र यथा-यदध्यासितैमहद्भिस्तद्धि तीर्थ 'प्रचक्षते ।जले यथा तीर्थन मजनं व्यर्थ पापपिच्छिलचेतसाम् ।सत्त्रिणि यज्ञप्रवृत्ते यथा-फलमविकलमेत प्राप्नुयात्तीर्थसार्थ: ।उपायः सामादिः तत्र यथा-अपरतीर्थेन हि किं साध्यते ।स्त्रीरजसिं यथा-तीर्थस्नातां … स्त्रियं यायाद्ब्रह्मचार्यन्यथा भवेत् ॥ २१३ ॥
2.213 · p. 60
metre not recognised
यांनी यथा- …कामिनोऽपि कधं निन्द्या ये निन्यं तीर्थसेविनः ।पाने यथा-- शरीरमात्रेण नरेन्द्र तिष्ठन्नाभासि तीर्थप्रतिपादितद्धिः ।दर्शनेषु धौद्धादिषु यथा-कृवा कृत्यधिदस्तीथैरन्तःप्रणिधयः पदम् ।तत्थोऽग्नौ ।तुदति तु थः ।“नीनुरमि" इति कित् थः ।तुत्थ मञ्जने ।अअन मयूरग्रीवं नामौषधम् तत्र यथा-सि दूरगुग्गुलु रसाञ्जनसिक्थतुत्थैः ।तुत्थी नील्यां सूक्ष्मैलायाम् ।नीलो ओषधिः ।सूक्ष्मैला गन्धद्रव्यम् दुःस्थो दुर्गतमुर्खयोः ।दुःखेन तिष्ठति दुस्थः ।“स्थापास्नो" इति क: ।वाध्यलिङ्गः ।दुर्गते(१२८)अनेकार्थसंग्रहः सटीकप्रस्थः सानो मानभेदे पीथोऽके पीथमम्बुनि ।पृथुविशाले भूपाले वापिकाकृष्णजीरयोः ॥ २१५ ॥
2.215 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 2 थु (wrong syllable)
प्रोथोऽश्वघोणाध्वगयोः कट्यां मन्यो खो मथि ।साक्तवे नेत्ररोगे च यूथं तिर्यग्गणे गणे ॥ २१६ ॥
2.216 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
यथा-कर्णद्वयी दुःस्थः श्रोष्यति नाम कि स हि सहस्राना न चक्षुःश्रवाः ।मूर्खे यथा-दुःस्थेन धनिनाऽपि किम् ।दुःखितेपि यथा-इत्थं दिम्भितिरोधक्षविसरतया मांसलंम्त्व द्यशाभिः ।स्तोकावस्थानदुःस्थैः ॥ २१४ ॥
2.214 · p. 60
metre not recognised
प्रस्थः सानो मानभेदे ।प्रतिष्ठन्तेऽ स्मिन्निति प्रस्थः पुक्लीवः ।सानुगिरितटम् ।मानभेदे एकः प्रस्थ: चतुष्कुडवः ।व्यायथा-यतो महार्धाणि भूतान्यनून: प्रस्थौर्मुहुरि भिरुच्छिखानि ।आख्यादि व प्रापणिकादजन जग्राह रत्नान्य मितानि लोकः ।पीथाऽ ।पीथः " नीनूमि" इति कित् थः मकरेऽपि ।पीनमनि ।पीगते पीथम् ।अम्बुनि सलिले ।पृथुर्विशाले भूपाले वापिकाकृष्णजीरयोः ।प्रथते पृथुः ।“रभि प्रयिभ्यामृच्चरस्य" इत्युः ।विशाले वायलिकः ।भूणले पसि ।घापिकाकृष्ण जीरयाः ।स्त्रीलिङ्गः ।यद्गौडः पृथुर्वाप्यां कृष्णारे स्त्रीप्यूढे त्रिषु राशि ना ।विशाले यथा-पृथुभुवनमरायापितं येन पृष्टम् भूगले यथा-पृथूपदिष्टां दुदुहुधरित्रीम् ।बोषिका हिपर्णी ।धरणिन्दसारपि मङ्खः ।धरणौ यथा - पृथ्वि स्थिरीभव भुजामधारयेनाम् ।छन्दः सप्तदशाक्षरोवृत्तमेदः ।यथा निमीलित विलोचना किल चुलुक्य पृथ्वीपत्तौ ॥ २१५ ॥
2.215 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्रोयोऽश्वघोणा ध्वगयोः कटयाम् ।प्रधते प्रोथः "कमि गातिभ्गस्थः ।अश्व घोणागा पुल्लोषः अध्वगे वायलिङ्गः ।कटया पुसि ।अश्वघोणायाम् अश्वनासिकायां यथा-रिरसयिषति भूयः शष्पमरे (मार्ग)द्वितोय काण्ड:(१२९)यूथी तु मागधीपुष्पविशेषयोः कुरण्टके ।रथस्तु स्यन्दने पादे शरीरे वेतसदमे ॥ २१७ ॥
2.217 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ष (wrong syllable); pāda 4, syllable 6 स (wrong syllable)
विकीर्ण पटुतरचालौष्ठः प्रस्फुरत्रोथमश्वः ।अध्वगे यथाआ उदकान्तास् प्रियं प्राथमनुप्रजेत् ।कटी कटयवयघोऽत्र यथा पृथुप्रोथा तु कुट्टनी ।मन्थो रवौं मथि ।साक्तवे नेत्ररोगे च ।मध्नाति मथयतेऽसौ अनेन वा मन्थः ।रखौ यथा मथनाति मन्धः प्रथितं तनम् ।मथि मन्थानके यथा-आपातालनिमग्नपीवर वपुर्जानाति मन्थाचलः ।सक्नूनां विकारः सात्तवम् ।तत्र यथा मार्गेषु मन्थं पथिकाः पिबन्ति ।यूथं तिर्यग्गणे गणे ।यौति यूथम् " पथयूथ" इति साधुः तिरश्चां गर्णास्तर्यग्गणः ।तत्र यथा आविर्बभूव कुशगर्भमुख मृगाणां ।यूथं तदग्रसरगर्वितकृष्णसारम् ।गणे समूहमात्रे यथा-प्रत्यर्थियूथमथनप्रथमामिदण्डः ॥ २१६ ॥
2.216 · p. 60
metre not recognised
यूथी तु मागधीपुष्पविशेषयोः कुरण्टके ।मागधी गुल्ममेदः ।कुरण्टकः किंकरातः ।सर्वेषु यथा- ससलकीसालभिलिन्ध्रयूथी प्रसूनदः पुष्पितलाङ्गलीकः ।रथस्तु स्यन्दने पादे शरीरे वेतसदमे ।रमते रथः "नीनूरमि" इति कित् थः स्यन्दने स्त्रोपुंसः ।शेषेषु पुसि स्पन्दने यथा-रथस्थमालोक्य रथाङ्गपाणिम् ।पादः क्रमः ॥ २७ ॥
2.27 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ष (wrong syllable)
धीश्री वर्मनि पङ्क्तौ च गृहाङ्गे नाट्यरूपके ।बीयते वीथि: बीसज्यसि" इति कित् थिः, ड्यां वीथी ।वर्त्मनि पङ्कतोच यथा-घनवीथिवीथिमवत्तोर्णवनः ।गृहा) गृहभित्तिपादे यथा पृथुः समर्थावसथस्य वीथी ।नाटपरूपके यथा-सर्वरसलक्षणाच्या युक्ता हाङ्गस्त्रयोदशभिः ।वीथी स्यादेकांका तौकहार्या द्विहार्या वा ।संस्था स्पशे स्थितौ मृत्यौ ।संतिष्ठते संस्था ।किए सूत्रे व्यत्यये लुग्वेति रेफस्य लोपः ।संस्थानं वा संस्था,(१३०)अनेकार्थसंग्रहः सटीकः-वीथी वर्त्मनि पङ्क्तौ च गृहाङ्गे नाट्यरूपके ।संस्थास्पशे स्थितो मृत्यौ सार्थो वृन्दे वणिग्गण ॥ २१८ ॥
2.218 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सिक्थं नील्यां मधूच्छिष्टे सिक्थो भक्तपुलाकके ।अब्दः संवत्सरे मेघे मुस्तके गिरिभिद्यपि ॥ २१ ॥
2.21 · p. 60
अनुष्टुप्
अङ् आए ।स्पशश्चरः तत्र पुंसि ।शेषयोः स्त्रियाम् ।सर्वेषु यथा-संस्थामुखेन स विवेद जनस्य संस्थाम् ।चरे अकरान्ताऽपि इति मङ्खः ।यथा-संस्थैः समीक्ष्य परकार्यमनन्यकार्य: ।साथी वृन्दे वणिग्गणे सरति सार्थः ।" सर्ते णित्” इति णित् थः ।सह अर्थेन वर्तते इति वा ।वृन्दे यथा-गृहान् प्रतिस्थित पान्थसार्थः कालोऽयमा मातनभाः पयोदः ।णिगणे यथा सार्थवाहो धनो नाम ॥ २१८ ॥
2.218 · p. 60
metre not recognised
सिक्थं नील्यां मधूनिष्टे ।सिच्यते स्म सिक्थम् ।“ नीनूरमि” इति कित् यः नीलीओषधिः ।मधूच्छिष्टं मदनम् ।तत्र यथा-वक्त्रोल्लसत्कुङ्कुमसिाथ काद्याः सगन्धतैलाः कबरीर्वहन्ति ।सिस्थो भक्तपुलाकके ।भक्त. पुलाकके भक्तकणे यथा-प्रासाद्गलिसिधेन किं कष्टं कारणो भवेत् ।अथ दान्ताः ॥" अब्दः संवत्सरे मेधे मुस्तके गिरिभेद्यपि ।
2.337 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: त्कुङ्कुमसिाथ काद्
आप्नोति अन्द: " आपापच" इति दः, आपो ददाति इति वा ।संवत्सरे पुंक्लीवः ।शेषेषु सि ।संवत्सरे यथा-वध्याऽष्टमेड धिवेद्याऽब्दे दशमे तु मृतप्रजा ।मेघे यथा-जायन्ते पुनर दशद. निवहादुत्सेकिनः केकिनः ।मुस्तक मेघनामत्वादब्दः ।यदमर : कुरुविन्दो मेघनामा मुस्ता मुस्तकमस्त्रियाम् ॥ २१९ ॥
2.219 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अन्दुः स्थानिगडे भूषामेदे ।अदु बन्धने अन्यतेऽनया भन्दूः "कृषिचमि" इतिऊः स्त्रियाम् ।निगडे यथा-मृदुचलदपरान्तोदीरिताम्दुनिनादम् ।गजपतिमधिरोहः पक्षकव्यत्ययेन ।भूषाभेदे यथा-लीलान्दोलितद्विातय काण्डः(१३१)अन्दूः स्यान्निगडे भूषाभेदे ककुदवत् ककुत ।श्रेष्ठेवषाङ्गेराटिचक्रव्यान्मांसाशिरक्षसोः ॥ २२० ॥
2.220 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: द्विातय काणnearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 6 रा (wrong syllable)
कन्दोऽब्दे सूरणे सस्यमूले कुन्दोऽच्युते निधौ ।'चक्रभूमौ च माध्ये च क्षोदः पेषणचूर्णयोः ॥ २२१ ॥
2.221 · p. 60
अनुष्टुप्
कर्णा दूद्युतिद्योतितदिन्मुखा ।ककुदवत् ककुत् ।श्रेष्ठं वृषाङ्गे राचिह्न ।ककते ककुत् ।बाहुलकात् " उत्कणिद्वा” इति उदे ककुदम् ककुत् क्लोजे ।ककुदः पुल्लीवः ।गौडस्तु-"स्त्री ककुत् ककुदोग्यस्त्री वृषाङ्गे राभ्वजे वरे" इत्याह ।श्रेष्ठे यथा-राजत्ययं मुनिककुलपसा कृशाङ्गः ।इक्ष्वाकुवंश्यः ककुदं नृपाणां दिलीप इत्याहितलक्षणोऽभूत् ।वृषाङ्ग शृंगमंसकूटो वा ।तत्र यथा-समुलिखन् दर्पकलः ककुझान् ।ककुदखुरविषाणलक्ष्यतेऽसौ महोक्षः ।राचिह्न छत्रादि तत्र यथा - उच्छूितककुदमहाबल गजतुरगबलान्यिते नृपतौ ।नृपतिककुदं दत्वा यूने सितातप पारणम् ।ककु दोऽपि एश्वर्थेषु ।क्रव्यान्मांसाशिरक्षसोः ।क्रव्यम् आममांसम् अत्ति ऋन्यात् ।क्रव्यात् कन्यादावाम प क्वादो” इति विपि साधु: ।मांसाशिनि वायलिङ्गः द्वयार्यथा कन्याद्वणपरीवारश्चिताग्निरिव जङ्गमः ॥ २२० ॥
2.220 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: यथा - उच्छूितककुदम
कन्दाऽब्दे कन्दः सूरणे सस्यमूले ।कं ददाति कन्यते वा "शाशपि" इति दः ।कन्यते वा पुक्लीबः ।सर्वेषु यथा-कन्दैः कन्दलितं कन्दे मन्वं मन्द प्रवर्षति ।कुन्दोऽच्युते निधौ चक्रभूमौ च माध्ये च ।कूयते कुन्दः “वृतुकुसुभ्यो नोन्तश्च" इति दः ।माच्यं कुन्द पुष्पम् ।तत्र पुक्लीवः ।शेषेषु पुंसि ।अच्युते यथा-कुन्देन वृन्दावने ।निधौ यथा- मकुन्दं कुन्दनीलाच चर्चाश्च निधयो 'प्र० चक्रभ्रमौ प्र० चक्रभ्रमेअनेकार्थसङ्ग्रहः सटीकगदः कृष्णानुजे रोगे गदा प्रहरणान्तरे ।छदः पत्रे पतत्रे च ग्रन्थिपर्णतमालयोः ॥ २२२ ॥
2.222 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
छन्दो वशेऽभिप्राये च दृषत् पाषाणमात्रके ।निष्पेषणार्थपट्टऽपि धीदा कन्यामनीषयोः ॥ २२३ ॥
2.223 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 ट्टऽ (wrong syllable)
नव ।चक्रभूमौ यन्त्रविशेष यथा--तदयमपि हि त्वष्टुः कुन्दे भविष्यति चन्द्रमाः ।माव्ये यथा-द्योतितान्तः सभैः कुन्दकुड्म लाप्रदत: सितैः ।क्षोदः पेषणचूर्णयोः क्षुद्यते शोदः ।पेषणे यथा-तुरङ्गमखुरक्षोदोस्थितै रेणुभिः ।चूणे यथा - शाद सहोदरं तव यशः ॥ २२१ ॥
2.221 · p. 60
metre not recognised
गदः कृष्णानुजे रोगे ।गदति गदः ।कृष्णानुजे यथा-जगादाने गदाग्रजम् ।रोगे यथा-सगदोऽप्यगद घशीकृतः ।गदा प्रहरणान्तरे यथा-चश्चद्भजभ्रमितचण्डगदाभिघात संचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य ।छदः पत्रे पतत्रे च ग्रन्थिपर्णत मालयोः ।छाद्यतेऽनेन छदः “पुनाम्नि घः" " एकोपसर्गस्य" इति हस्वः पुंक्लीवः ।पत्रं दलं तत्र यथा -सतच्छदक्षीरकटु प्रवाहम् ।पतत्त्रं पिच्छं तत्र यथा-सितच्छदै छादितमेतदम्बरम् ॥ २२२ ॥
2.222 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
छन्दो वशेऽभिप्राये च ।चन्दनात् छन्दः ।यात्र पृषोदरादित्वात् चस्य छत्वम् ।वशे यथा-स्वच्छन्दस्य भुखंजन स्य वसतश्चिन्ताज्वरो निर्मितः ।अभिप्राये यथा-छन्दानुति दुः साध्याः सुहृदो विमनीकृताः ।दृषत् पाषाणमात्रके ।निप्पेषणार्थ पट्टेऽपि ।दीर्थते दृणाति वा दृषद् "द्रहस्पश्च" इति सत् स्त्रियाम् ।पाषाणमात्रके यथा-तत्र व्यक्तं दृषदि चरणन्यास मर्धेन्दुमौले ।निष्पेषणार्थ पट्टे यथा-संपिष्यतां दृषदि सप्रति चन्द्र बिम्बम् ।धीदा कन्यामनीषयोः ।धियं ददाति धीदा मनीषाबुद्धिः ।द्वयोर्यथा-धीदावतीयं ननु कस्य धीदा ॥ २२३ ॥
2.223 · p. 60
metre not recognised
द्वितीयः काण्डः(१३३)नदो वहेऽब्धौ 'निनदे, नन्दा संपलिअरे ।तिथिभेदेऽपि नन्दिस्तु, प्रतीहारे पिनाकिनः ॥ २२४ ॥
2.224 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
आनन्दने च द्यु ते च निन्दा कुत्सापवादयोः ।पदं स्थाने विभक्त्यन्ते,शब्देवाकोऽङ्कवस्तुनोः ॥ २२५ ॥
2.225 · p. 60
अनुष्टुप्
नदी वहेऽन्धौ निनदे ।नदति नदनं वा नदः ।अच् बाहुलकादल वा ।बहे यथा-तीरं नदनदीपतेः ।अन्धौ निनदे च यथा क्षारोनदोऽयं कुरुते नदं वृथा ।नन्दा संपलिञ्जरे तिथिभेदेऽपि ।नन्दनं नन्दति वा नन्दा त्रिष्वपि यथा-आनन्दमेषा वितनाति नन्दा ।नन्दिस्तु प्रतीहारे पिनाकिन: ।आनन्दने च द्युते च नन्दति नन्दनं वा नन्दिः " पदिपठि " इति इः बुसि ।पिनाकिनः शंभोः प्रतीहारे यथा-अगजास्येन्दुनन्दिः स्तात् सगजास्येन्दुनन्दिभिः ।अनङ्गदाहि माहेशं साङ्गदाहि मुदे वपुः ।॥ २२४ ॥
2.224 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
द्यते यथा-लभ्यन्ते नन्दिना नन्द घतकाराद्धि केन च ।निन्दा कुत्सापवादयोः ।निन्दनं निन्दा ।कुत्सा गरे ।अपवादः अवर्णवादः ।द्वयोर्यथा-मन्निन्दया यदि जनः परितोषमेति ।पदं स्थाने विभक्त्यन्ते शब्दे वाक्येऽङ्कवस्तुनोः ॥ २२५ ॥
2.225 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
प्राणे पादे पादचिहे, व्यवसायापेदशयोः ।पद्यतेऽनेन पद्यते वा पदम् ।“वर्षादयः क्लो" इत्यल् ।एकादशस्थेषु ।स्थाने यथा-पदं लङ्केति दिव्यापुरी ।विभक्त्यन्ते शब्दे वाक्ये व यथा-वैतालिकाः स्फुटपदप्रकटार्थमुच्चैर्भोगावली: कलगिरोऽव सरेषु पेटुः ।अङ्के लक्ष्मणि यथा-नवनखपदभङ्ग गोपयस्यंशुकेन ।वस्तुनि यथा-पदे रिक्त रिक्ते विनिहितपदार्थान्तरमिति ।अत्र पदार्थान्तरं वस्त्वन्तरमित्यर्थः ॥ २२५ ॥
2.225 · p. 60
metre not recognised
त्राणे शरणे यथा- परम 'प्र. निनादे१३४)अनेकार्थसंग्रहः सटीकःप्राणे पादे पादचिह्न, व्यवसायापदेशयोः ।पादो मूलातुर्यांशाधिषु प्रत्यन्तपर्वते ॥ २२६ ॥
2.226 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 4 ला (syllables merged)
भन्द्र कल्याणे सौख्ये च, भसद्भास्वरमांसयोः ।भेदो विदारणे द्वैधे, उपजापविशेषयोः ॥ २२७ ॥
2.227 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 णे (wrong syllable)
पदमार्तचेतसामभविष्यो याद न त्वमीश्वरः ।पादे चरणे यथा तं वीक्ष्यवेपथुमती सरसागया निक्षेप एव पदमुद्धृतमुखहन्ती ।पादचिह्न चरणमुद्रायां यथा-पदं तुषार तिधौतरक्तम् ।व्यवसाये निश्चये यथा-चित्ते विचारनिहितेऽपि पदं न किंचित् सम्यक् स्फुरत्यहह काsiपे विधेः प्रमादः ।अपदेशे व्याजे यथा सानुतर्षमनुतर्षपदेन ।चरणन्यासाक्षचिह्नयोरपि खः ।क्रमेण यथा-पदं सहेत भ्रमरस्य पेलवम् ।पदमपि वेलापतितं बहिति कितवाः प्रशंसन्ति ।पादों मूलास्तुशिशिषु प्रत्यन्तपर्वते ।पद्यते पस्यतेऽपादि पेदे वा पादः “पदरुज" इति घश् ।मूले यथा-किचैते फलपुष्पपल्लवभरयस्तातपाः पादपाः ।अब हिं पादः मूलैः पिबन्ति इति पादपाः ।अत्रे किरणे यथा-पादा निन्दोरमृतशिशिरान जालमार्गप्रविष्टान् ।तुर्याशे चतुर्थमागे यथा-पादमायानिधि कुर्यात् ।अध्रौ यथा-प्रेयान् सायमपाकृतः सशपथं पादानतः कान्तया ।प्रत्यन्तपर्वते यथा-निचकित वराहव्याकुला विन्ध्यपादाः ।पूजायामपि यथा तातपादोलितायां पालि तायां च सुन्दर ॥ २२६ ॥
2.226 · p. 60
metre not recognisedLatin letters: si
भन्दं (भन्द्र) कल्याणे सौख्ये च ।भन्दते भन्द्रम् ।द्वयोर्यथा-अमन्दमन्दोदयकन्दसार ।भसन्मास्वरमांसयोः ।भस भर्सनदीप्त्योः ।बस्ति भसद् "श्रृदभसेर" भास्वरे वाच्यलिः ।मांसे क्लीबे ।मेदी विदारणे वैधे उपजाप विशेषयोः ।मेदन भिद्यतेऽनेन वा मेदः ।विदारणे यथा-पचमेदद्वितीयः काण्डःमदो रेतस्यहंकारे मद्य हर्षेभदानयोः ।कस्तूरिकायां तैव्ये च मदी कृषकवस्तुनि ॥ २२ ॥
2.22 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मन्दो मूढे शनौ रोगिण्यलसे भाग्यवर्जिते ।गजजातिप्रभेदेऽल्पे स्वैरे मन्दरते खले ॥ २२६ ॥
2.226 · p. 60
अनुष्टुप्
पिशुनाः सिषेविरे गन्धमादनवनान्तमारुताः ।द्वैधे द्विधाकरणे यथा-नीते मेदं धौतधारासिपातात् ।उपजापे तृतीयोपाये यथा शूरं भेदेन योजयेत् ।विशेषे यथा-मेदस्तथापि नाख्यातुं सरस्व यापि शक्यते ॥ २२७ ॥
2.227 · p. 60
metre not recognised
मदो रेतस्यहंकारे मो हभदानया: ।कस्तूरिकायां झैव्ये च ।माद्य यनेन मदन वा मदः "व्यधजपमद्भयः” इत्यल् ।रेतसि यथा-क्षतविण्मामूत्राणि भवन्ति युगपद्यदि ।मासे तत्र तिथौ तत्र वर्षान्ते मरणं तदा ।अहंकारे यथा-त्रैलोक्यं तपसा जितं यदि मदो दोणां किमेतावता ।मद्ये यथा-अत्र लन्धवसतिगुणान्तरं किं विलासिनि मदः करिष्यति ।हर्षे यथा-निवृति हि मनसो मदहेतुः ।इभदाने यथा - अभिनवमदलेखाश्याम सोम) गण्डस्थलानाम् ।कस्तूरिकायां यथा-बाला विभाति मदण्डितगण्डभित्तिः ।व्ये मत्ततायां यथा-काभिनेव तरुणे ।मदेन ।मदी कृषकवस्तुनि ।यथा-मदीमदत्त प्रमदः कृषीवलः ॥ २२८ ॥
2.228 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मन्दो मूढे शनौ रोगिण्यलसे भाग्यवर्जिते ।गजजातिप्रभेदेऽल्पे स्वैरे मन्दरते खले ।मन्दते मन्दः मन्यते वा ।" शाशपि" इति दः ।शनौ गजजातिप्रभेदे च पुंसि ।अल्पे शनैरर्थे क्रियाविशेषण त्वात् क्लीवे ।शेषेषु वाच्यलिङ्गः ।मूढे यथा-मन्दः कवियशः प्राथी गमिष्याम्युपहास्यताम् ।शनौ यथा-शत्रु मन्दसितौ समस्तु शशिजो मित्राणि शेषा रवेः ।रोगिणि यथा-यदपथ्य(१३६)अनेकार्थसंग्रहः सटीकमृद्वतीक्ष्णे कोमले च, रदो दन्ते विलेखने ।विदा ज्ञानधियोबिन्दुविह्वट्ज्ञात्रो रदक्षते ॥ २३० ॥
2.230 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वेदिरयलिमुद्रायां, बुधेऽलंकृतभूतले ।शब्दोऽक्षरे यशोगीत्योर्वाक्ये खे श्रवणे ध्वनौ ॥ २३१ ॥
2.231 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 र (wrong syllable)