All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (14/30)
यथा-अनन्ता वाङ्मयस्याहो गेयस्येव विचित्रता ।अनन्तस्तीर्थ कृद्भिदि ।विष्णौ शेषेऽपि ।तीर्थद्भदे चर्तुदशे तीर्थकरे यथा नमः श्रीमदनंताय वीतरागाय तायिने ॥ २३० ॥
2.230 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विष्णौ यथा लक्ष्मीरनन्तस्य निबद्धभावा ।शेषे नागराजे यथा अनन्तभोगीन्द्र फणामणिप्रभाप्रवृद्धसक्तौ शुभकान्ति वो हरेः ।अ. शेऽपि मंख ।यथा-अनन्तो जगदन्तकः ।अनन्ता गुडूची भूर्दुरालभा ।विशल्या लांगली र्वा शारिवा हैमवत्यपि ।भूर्भूमिः ।तत्र यथा-सप्तसागर पर्यन्तामनंतां भ्राम्यता भया ।शेषा ओषधयः ॥ २३१ ॥
2.231 · p. 60
वंशस्थम्metre not read in every line
अस्वंतमशुभे क्षेत्रे चुल्यामनवधौ मृतौ ।न विद्यते शोभनोऽतोऽस्य अस्वंतं ।अशुभे धर्ममात्रे क्लीबे तद्वति अनवधौ च वाच्यलिंगः ।पंचस्वपि यथा-अस्वन्तं स्वान्तदुःखदं ।अमतिः काले चंडे चापि अमत्यमतिः ।स्वल्पमित्यति ।काले यमे पुंसि ।चंडे वायलिंगः ।अंकतिर्वह्निवेधसोः ।अग्निहोत्रिणि ।अंच्यते अंकतिः ।अंचे: कचवेत्यतिः ।पुंसि ॥ २३२ ॥
2.232 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अगस्तिर्द्वमुन्योः स्यात् ।अगति अगस्ति ।अगिवलीत्यस्तिक (उ० ६६०) पुंसि ।द्रुव क्षविशेषः ।तत्र यथा-प्रयाणं भूभुजां युक्तमगस्ति कुसुमोद्गमे ।मुनौ यथा समे पीतं च भुक्तं च अगस्ति रयिष्यति ।अदितिर्भुवि ।देवमातरि पार्वत्यां ।न ददाति अदितिः ।मञोडागोडितिः ।तृतीयः काण्डःराआपातः पाततत्कालेऽप्याहृतः सादरेऽर्चिते ।आख्यातं भाषितेत्यादावाघ्राते ग्रस्तशिघिते ॥ २३४ ॥
2.234 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 शि (wrong syllable)
आप्लुतः स्नातके स्नातेऽप्यावर्तः पयसां भ्रमे ।आवर्तने चिन्तने चान” जनपदे जने ॥ २३५ ॥
2.235 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
स्त्रियां ।त्रिष्वपि यथा-दुरितान्यदितिर्थमु ।अंहतिस्त्यागरोगयोः ।हंति अंहतिः ।हंतेरह च (उ० ६५४) इति अतिः ।स्त्रियां त्यागो दानम् ।रोगो रोगभेद: ॥ २३३ ॥
2.233 · p. 60
metre not recognised
आपातः पाते तत्काले ।आपतनं आपतन्त्यत्र वा आपातः ।पाते यथा--पुष्पापातस्त कितमिदं भूतलं भूतभर्तुः ।तत्काले यथा-आपातरम्या विषया: पर्यंतपरितापिनः ।आइतः सादरेऽचिते ।आद्रियते आइतः ।कर्तृकर्मणोः क्तः ।वायलिंगः ।सादरे यथा-इति स्म पृच्छ त्यनुवेलमाहृतः ।प्रियासखी: उत्तरकोशलेश्वरः ।अचिते यथा इत्यादृतः सतरसारससारवह्निः ।आख्यातं भाषिते त्यादौ ।आख्यायते स्म आख्यातं ।भाषिते वाच्य लिंगः ।त्यादिस्त्याद्यन्तं पदं द्वयोर्यथा-मा स्म संधि विजानन्तु मा स्म जानन्तु विग्रहं ।आख्यातं यदि शृण्वन्ति भूयास्तेनैव पंडिताः ।आघ्राते ग्रस्त शिघिते आघ्रायते स्म आघ्रातं ।वायलिंगः ।नस्ते यथा व्याघ्राघ्रातमृगी कृपा कुलमृगन्यायेन हिंसारुचे ।शिघिते यथा स शीघ्रमानातकदंवगंधः ॥ २३४ ॥
2.234 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
आप्लुतः स्नातके स्नाते पि ।आप्लवते स्म आप्लुतः ।स्नाते वाच्यलिंगः ।वेदं समाप्य स्नातः स्नातकः ।तत्र यथा-आप्लुतः प्लवते गृहं ।स्नाते यथा-आप्लुतास्तोरमंदारकुसुमोक्तकरवीचिषु ।आवर्तः पयसां भ्रमे ।आवर्तने चिन्तने च ।आवृत्यतेऽनेन आवर्तनं वा आवर्तः ।पयसां भ्रमे यथा-संसर्पत्याः स्खलितसुभगं दर्शितावर्तनाभेः ।(१०४) अनेकार्थसंग्रहः सटीकःसमरे नृत्यशालायामाहतं तु मृषार्थके ।गुणिते ताडिते चाप्याध्मातः शब्दितदग्धयोः ॥ २३६ ॥
2.236 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वातरोगेप्यथास्फोतः कोविदारार्कपर्णयोः ।आस्फाता गिरिकां च बनमाल्ल्यामथाचितः ॥ २३७ ॥
2.237 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
आवर्तनं भ्रमिः ।पुनः पुनरध्ययनं वा ।भ्रमौ यथा-चक्रावर्त्त विवत्तितक्षितिरजःपुंजनभस्छादितं ।अध्ययने चिन्तने च यथा-मंत्रावर्त्तप्रणिहितमना वर्तते सौ मुनीन्द्रः ।आनों जनपदे जने ।समरे नृत्यशालायां ।आनृत्यत्यसौ अस्मिन् वा आनर्तः ।जनपदो देशविशेषः ।जनस्तन्निवासी ॥ २३५ ॥
2.235 · p. 60
metre not recognisedimpossible sibilant cluster: विवत्तितक्षितिरजःपुंजनभस्छादितं
समरे नृत्यशालायां च यथा-आननिर्तनविवर्तितखड्गबल्ली कान्ताक्षतक्षपितशत्रु निकायकायः ।आहतं तु मृषार्थके ।गुणिते ताडिते चापि ।आहन्यते आहतं वायलिंगः ।मृषार्थके पा-धिक् धिक् तवाहत मिदं वचनं वंचनात्मकम् ।गुणिते यथा-पंचाहतैश्चतुर्भिर्वराटकैः काकणी चैका ।ताडिते यथा-आहतं कुचतटेन तरूण्याः साधु सोढममुनेति पपात ।आध्मातः शब्दितदग्धयोः ।वातरोगे पि ।आध्मायते स्म आध्मातः ।शब्दितदग्धयोर्वायलिंगः ।शब्दिते यथा-आध्माते पांचजन्ये जनयति जनतानंदकन्दप्ररोहम् ।दग्वे तापिते यथा-आध्मातताम्रच्छवि: ॥ २३६ ॥
2.236 · p. 60
metre not recognised
वातरोग आयुर्वेद प्रसिद्धः ।अथास्फोतः कोविदारार्कपर्णयोः ।आस्फायते आस्फोतः ।आस्फायेर्डिदित्योतः ।कोविदारार्कपणौँ वृक्षो ।आस्फाता गिरि कां च वनमाल्ल्यां ।एते ओषधी ।अथाचितः ।छादिते शकटोन्मेये पलानामयुतद्वयोः ।संगृहीतेपि ।आचीयते स्म आचितः ।छादिते संगृहीते च वायलिंगः ।छादिते यथा चैत्येषु तेषु कुसुमप्रकराचितेषु ।शकटेन उन्मेयः शकटोन्मेयः ।: काण्ड:छादिते शकटोन्मेये पलानामयुतद्वयोः ।संगृहीतेप्यथायस्तः क्लेशिते तेजिते हते ॥ २३८ ॥
2.238 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
क्रुद्ध क्षिप्तेऽथायतिः स्यात्प्रभावोत्तरकालयोः ।दैर्घ्य संगेऽप्याकृतिस्तु जातौ रूपे वपुष्यपि ॥ २३१ ॥
2.231 · p. 60
अनुष्टुप्
आयत्तिर्वासरे स्नेहे वशित्वे स्थामिन सीम्नि च ।आसत्तिः संगमे लोभेप्यापत्तिः प्राप्तिदोषयोः ॥ २४० ॥
2.240 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
शकटेन वोढुं शक्यो भार इत्यर्थः ।पलानामयुतद्वयं दश भाराः ।एवं च आचितशब्द एकस्मिन् भारे दशसु च भारेषु वर्तते इत्यर्थः ।यदमरः ।“आचितो दश भाराः स्युः शाकटो भार आचितः" ॥ २३७ ॥
2.237 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
संगृहीते यथा-अ चिता सत्वरमुच्छि च्छ्रितायाः ।अथायस्तः ।क्लेशिते तेजिते हते ।क्रुद्धे क्षिप्ते ।आयस्यति आयस्यते वा आयस्तः ।पंचस्वर्थेषु वाच्यलिंगः ।क्लेशिते क्षिप्ते च यथा-आयस्तमैक्षत जनश्चटुलाग्रपादं गच्छन्त मुच्छलितचामरचारुमश्वं ।तेजिते यथा-आयस्तासिलतोल्लसद्रि पुकुले कालायमानो रणे ।हते यथा-मंथायस्तार्णवांभः प्रतिकुहर चलन्मन्दरध्वानधीरः ॥ २३८ ॥
2.238 · p. 60
metre not recognised
क्रुद्धे यथा-आयस्तशनिवहा हननप्रवृद्धः ।अथायतिः स्यात्प्रभावोत्तरकालयोः ।दैये संगे पि ।आयस्यतेऽनया आयतिः ।आयतंतेऽस्यामिति वा स्त्रियां ।प्रभावोत्तरकाले च यथा रह्यत्यापदुपेतमायतिः ।दैर्घ्य यथा-- बिभ्राणमायतिमतीमवृथाशिरोधम् ।संगः संश्लेषः ।आकृतिस्तु जातो रूपे वपुष्यपि ।आक्रियतेऽनया आकरणं वा आकृति: ।स्त्रियां ।जातौ यथा-क्षत्राकृतिः कोऽपि युवा प्रविष्टः ।रूपं संस्थान विशेषः ।तत्र यथा-यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसन्ति ।वपुषि यथा अलभ्यशोकाभिमवेयमाकृतिः ॥ २३९ ॥
2.239 · p. 60
metre not recognised
आयत्तिर्वासरे स्नेहे(१०६)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःआपद्यपींगितं तु स्याच्चेष्टायां गमनेपि च ।उत्तप्तं चंचले शुष्कमांससंतप्तयोरपि ॥ २४१ ॥
2.241 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
उचितं विदितेऽभ्यस्ते मिते युक्तप्यथोत्थितम ।वृद्धिमत्प्रोधतोत्पन्नेषूदितं तूद्गतोक्तयोः ॥ २४२ ॥
2.242 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
वशित्वे स्थाम्नि सीम्नि च ।आयतन्तेऽत्र आयतनं वा आयत्तिः ।स्त्रियां ।सर्वेषु यथा-आयत्तौ कार्यसंपत्तिः ।आसत्तिः संगमे लोभे पि ।आसदनं आसत्तिः ।स्त्रियां ।द्वयोर्यथा-बाणाहवे व्याहत शंभुशक्तेरासक्तिमासाद्य जनार्दनस्य ।आपत्तिः प्राप्तिदोषयोः ।आपद्यपि ।आपदनं आपत्तिः ।स्त्रियां ।त्रिष्वपि यथा-द्रव्यापत्तौ भवति न मनो विह्वलं कस्य कस्य ॥ २४० ॥
2.240 · p. 60
metre not recognised
इंगितं तु स्याच्चेष्टायां गमनेऽपि च ।इगु गतौ ।इंगनं इंगितं ।द्वयोर्यथा-तस्य संवृतमंत्रस्य गूढाकारगितस्य च ।उत्तप्तं चंचले शुष्कमांस संतप्तयोरपि ।उत्तप्यते स्म उत्तप्तं चंचलसंतप्तयोर्वाच्यलिंगः ।चंचले यथा-उत्तप्तसप्तिनिवहाप्रकुतूहलानाम् ।शुष्कमांसे यथा उत्तप्ते कृमयो यथा ।संतप्ते यथा - कुपितमदनमुक्तोत्तात नाराचलीलाम् ॥ २४१ ॥
2.241 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
उचितं विदितेभ्यस्ते मिते युक्तेऽपि ।उच्चति स्म उचितं ।चतुर्वर्थेषु वायलिंगः ।विदितं ज्ञानं तत्र वथा-स्पर्शमुष्णमुचितं दधच्छिखी यद्वदाह हविरद्भुतं न तत् ।अभ्यस्ते यथा-मम्लनुर्न मणिकुट्टिमोचितो ।मातृपार्श्वपरिवर्त्त नाविव ।मिते यथा-उचितरुचितवादी कैर्न बंद्यो मुनीन्द्रः ।युक्ते यथा-उचितमनुचितं वा वेत्ति क: पंडितोऽपि ।अथोत्थितं ।वृद्धिमत्प्रोद्यतोत्पन्नेषु ।उत्तिष्ठते स्म उत्थितं ।वाच्यलिंगः ।वृद्धिमति यथा-गृहादग्निरिवोत्थितः ।प्रोद्यतः सोद्वेगस्तत्र यथा समरायोस्थितस्तदा ।उत्पन्ने यथा-उपप्लवाय लोकानां धूमकेतुतृतीयः काण्डः(१०७)----~.उद्धृतं स्यादुत्तुलिते परिभुक्तोज्झितेऽपि च ।उषितं न्युषिते प्लुष्टे उच्छ्रितं तूच्चजातयोः ॥ २४३ ॥
2.243 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 दु (wrong syllable)
प्रवृद्ध स्यादथोद्वान्त उद्गीणे निर्मदे द्विपे ।उदात्तोदातृमहतोह वे च स्वरभिद्यपि ॥ २४४ ॥
2.244 · p. 60
अनुष्टुप्
रिवोत्थितः ।उदितं तूद्गतोक्तयोः ।उदेति स्म उदितं ।उद्यतो स्मेति वा ।वायलिंगः ।उद्गते यथा-उदिते तु सहस्रांशौ न खद्योता न चन्द्रमा: ।उक्त यथा-अधिरुह्यतामिति महीभृतोदितः कपिके तनापितको रथं हरिः ॥ २४२ ॥
2.242 · p. 60
metre not recognised
उद्धृतं स्यादुत्तुलिते परिभुक्तो ज्झितेपि च ।उद्धियते स्म उदधृतं ।वायलिंगः ।उत्तुलिते उत्क्षिप्ते यथा-वल्मीकः किमुतोद्धृतो गिरिरियाकस्य स्पृशेदा शयम् ।परिभुक्तोषिते यथा-क्षिपेदप्सूद्धृतं ततः ।उषितं न्युषिते प्लुष्टे ।वसति स्म उषितं ।क्त क्षुधवसस्तेषामितीटि ।यजादि ति पृतिघस्वस इति षत्वम् ।उषू दाहे तस्य वा मतांतरेणेति उषितं ।वायलिंगः ।न्युषिते यथा-वने व्याधैः सार्द्ध सुचिरमुषितं वल्कलधरैः ।प्लुष्टं दग्धं तत्र यथा-उषितशिखरि शाखी दाववह्निः क्व चैषः ।उच्छ्रितं तूच्चजातयोः ।प्रवृद्ध स्यात् ।उच्छ्रयति स्म उच्छ्रितं ।वाच्यलिंगः ।उच्चे यथा-अत्युच्छ्रितेषु गिरिकुटतटेषु वायोः ।जाते यथा-उच्छ्रितां कुरु विराजितांतरा ॥ २४३ ॥
2.243 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 य (wrong syllable)
प्रवृद्ध पथा-उच्छ्रितानि पतितानि पतितान्युच्छ्रितानि च ।अथोद्वान्त उद्गीर्णे निर्मदद्विपे ।उदम्यते उद्वमति स्म वा उद्वान्तः ।उद्गीणे वायलिंगः ।तत्र यथा-उद्वान्तगरलैः सर्पः ।निर्मद द्विपो मदरहितो गजः ।उदात्तोदातृमहतोह ये च स्वरभिद्यपि ।उदादत्ते स्म उदात्तः ।स्वरभिदि पुंसि ।अन्यत्र वायलिंगः ।दातरि यथा-किमदेयमुदात्तानां ।महति हृद्ये च यथा-धीरो(१०८) अनेकार्थसंग्रहः सटीक:उन्मत्तो मुचकुन्दे स्याद्धतूरोन्मादयुक्तयोः ।उदंतः साधौ वार्तायामुद्वातः समुपक्रमे ॥ २४५ ॥
2.245 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 धौ (wrong syllable)
मुद्गरेऽभ्यासयोगाय कुंभकादित्रयेऽपि च ।पादस्खलन उद्गेऽप्युन्नतिस्तार्ययोषिति ॥ २४६ ॥
2.246 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
उदये च समृद्धावप्येधतु नरि पावके ।ऋदितं रुदितं हतौ कलितं विदिताप्तयोः ॥ २४७ ॥
2.247 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 ध (wrong syllable); pāda 3, syllable 7 ह (wrong syllable)
दात्तगुणोतरो रघुपतिः ।काव्यार्थबोज स्वरभिदि यथा निहत्यरीनेकपदे उदात्तः स्वरानिव ॥ २४४ ॥
2.244 · p. 60
metre not recognised
उन्मत्तो मुचकुंदे स्याहत्तूरोन्मादयुक्तयोः ।उन्माद्यति स्म उन्मत्तः ।उन्मादयुक्ते वायलिंगः मुचकुन्दो वृक्षजातिः ।धतूरे यथा-उन्मत्तकरसास्वादां ।उन्मादयुक्ते यथा-उन्मत्तेव भ्रमति भवतो बल्लभा हन्त कीतिः ।उदंतः साधौ वार्तायां ।उद्गतो अन्तोऽस्य उदंतः ।साधौं वाच्यलिंगः ।तत्र यथा - उदंता दांतचेतसः ।वार्तायां यथा कान्तो दान्तः सुहृदुपहृतः संगमात्किचिदूनः ।उद्वातः समुपक्रमे ।मुद्गरेऽभ्यासयोगाय कुंभकादित्रयेपि च ।पादस्खलन रद्रंगेऽपि ।उद्वननं उद्वन्यते अनेन वा उद्वातः ।पंचस्वर्थेषु समुपक्रमे आरंभे यथा-आकुमारकथोद्वातं झालिगोप्यो जगुर्यश: ॥ २४५ ॥
2.245 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मुद्गरे यथा-उद्वातघातित्तपदाति रयं प्रयाति ।योगिनां पवनजयनिमित्तं योऽभ्यासयोगस्तदर्थ कुंभकरेचकपूरकत्रयं ।पादस्खलने यथा-ययावतु द्वातसुखेन मार्गम् ।उद्गतो रंगोऽस्य उद्भगः ।द्रव्यभेदः ।उन्न तिस्ताक्ष्यंयोषिति ।उदये च समृद्धावपि ।उद्गता मतिर्यस्या उन्नमनं वा उन्नतिः ।स्त्रियां ।तार्ययोषित् गरुडपत्नी ॥ २४६ ॥
2.246 · p. 60
metre not recognised
उदयसमृद्धयोर्यथा-असतामनिशं तथाप्यहो गुरुहृद्रोगकरी तदुन्नतिः ।एधतुर्नरि पावके ।एधते एधतुः ।वहिमहिगुह्येतृतीयः काण्ड:(१०९)किरातः स्यादल्पतनौ भूनिम्बम्लेच्छयोरपि ।किराती कुट्टनी गंगा कृतांतोऽक्षेमकर्मणि ॥ २४८ ॥
2.248 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सिद्धान्तयमदेवेषु गजितो मतकंजरे ।गर्जितं जलदध्वाने ग्रन्थितं हतहब्धयोः ॥ २४९ ॥
2.249 · p. 60
अनुष्टुप्
विभ्योऽतुः ।(उ० ७७९) ।ना मनुष्यः ।पावकोऽग्निः ।ऋदितं रुदितं हुतौ ।क्रन्दनं ऋदितं ।रुदिते यथा-हा तातेति ऋदिल माकर्ण्य विषण्ण: ।हूतिराकारणं ।कलितं विदिताप्तयोः ।कल्यले स्म कलितं ।वायलिंगः ।विदिते यथा-अकलितविदैव नियोगाः ।आप्ते यथा-पायात्स वः शशिकलाकलितावतंसः ।संख्याततुलित क्षिप्रशब्दितेष्वपि मंखः ।संख्याते यथा-अकलिततपस्तेजोवीर्य प्रथिम्नि यशोनिधौ ।तुलि यथा-करकलितहराद्रेर्दुष्करं कि हि तस्य ।क्षिप्ते यथा-संग्रामे कलितोऽपि शत्रुनिवहस्तुष्टाव कीति तव ।शब्दिते यथा-कलितकीर्तिषु शक्रमुखेषु ॥ २४७ ॥
2.247 · p. 60
metre not recognised
किरातः स्यादल्पतनौ भूनिम्बम्लेच्छयोरपि ।किरति किरातः ।कृ वृ कल्पलोत्पातक् ।(उ० २०९) अल्पतनौ यथा-पर्यंताश्रमि भिनिजस्य सदृशं नाम्नः किरातः कृतं ।कुब्जानी च तथैव यांति शनकरात्मेक्षणाशंकिनः ।भूनिंबः ।किराततिक्ताख्यमोषधं ।म्लेच्छे यथा-विदन्ति मार्ग नखरंध्रमुक्तैर्मुक्ता फलैः केसरिगां किराताः ।किराती कुट्टनी गंगा ।गौरादित्वाद्कीः ।कुट्टनी संभली ।गंगा जाह्नवी ।द्वयोर्यथा-भ्रातर् द्विजपरित्यक्ता किरातीयं करोतु किम् ।कृतांतोऽक्षेमकर्मणि ।सिद्धान्तयमदै वेषु ।कृतस्यान्तः कृतान्तः ।कृतः सिद्धोऽतोनिष्ठाऽस्य वा ।कृतोऽन्तोऽनेन वा कृतांतः ।चतुर्वर्थेषु अक्षेमकर्मणि अशुभे कर्मणि यथा-कृती कृतान्तं कुरुते न जातु ॥ २४८ ॥
2.248 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सिद्धान्ते यथाअनेकार्थसंग्रहः सटोकःH Aआक्रान्ते च गरुत्मांस्तु विहगे पन्नगाशने ।गस्तिः स्याद्दिनकरे स्वाहाकिरणयोरपि ॥ २५० ॥
2.250 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: HLatin letters: Anearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 1 ग (syllables merged)
गोदंतो हरिताले स्यात्संनद्धे दंशितेऽपि च ।गोपतिः शंकरे षंडे नपतौ त्रिदशाधिपे ॥ २५१ ॥
2.251 · p. 60
अनुष्टुप्
कृतान्तमाप्नोति न निविवेकः ।यमे यथा-कृतांतः कुपितस्तस्मै तस्मिन्दैवं पराङ्मुखम् ।देवे यथा-क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते संगम नौ कृतान्तः ।गजितो मत्तकुंजरे ! गर्जति स्म गजितः ।मत्तकुंजरो मत्तगजस्तत्र गजितशब्दो भारतादौ प्रसिद्धः ।गजितं जलदध्वाने गर्जनं गर्जितं यथा - तच्छु त्वा ते श्रवणसुभगं गजितं मानसोक्ताः ।जलदेत्युपलक्षणं ।तेनान्यत्रापि ।यथा-- सिन्धुध्वानिनि हुकृते स्फुरति यत्तद्गजितं गजितम् ।प्रन्थितं हतब्धयोः ।आक्रान्ते च ।ग्रंथ्यते स्म ग्रंथितं ।वाच्यलिंगः ।त्रिष्वपि यथा-ग्रंथितं दयितया नवमाल्यं ॥ २४९ ॥
2.249 · p. 60
metre not recognised
गरुत्मांस्तु विहगे पन्नगाशने ।गरुति विद्यतेऽस्य गरुत्मान् ।विहगे यथा-विदूरभावेन रवेर्गरुत्मतां ।पन्नगाशने यथा-किं भक्षणात्त्वं विरतो गरुत्मन् ।गभस्तिः स्याद्दिनकरे स्वाहा किरणयोरपि ।गृध्यति गभस्तिः ।गृधेर्गमचेति (उ० ६६१) अस्तिक ।स्वाहायां स्त्रियां ।शेषयोः पुंसि ।दिनकरे यथा-- ध्वान्तं हिनस्ति द्युतिभिर्गभस्तिः ।स्वाहा अग्निभार्या ।किरणे यथा-गभस्तीनां पत्युस्तितउतुलनां मंडलमगात् ॥ २५० ॥
2.250 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
गोदन्तो हरिताले स्यात् ।संनद्धे दंशितेऽपि च ।गुध्यते गोदन्तः ।सीमन्त हेमन्त (उ० २२२) इति साधुः ।गां दाम्यति वा ।दम्यमीति (उ० २००) साधुः ।संनद्धदंशितयोर्वायलिंगः ।हरितालं धातुभेदः ।तत्र पुंसि ।क्लीबेऽपि केचित् ।संनद्धोतृतीयः काण्डः------.----सहस्रकिरणे चापि ज्वलितो दग्धभास्करौ ।जयन्तावन्द्रिगिरोशौ जयन्त्युमापताकयोः ॥ २५२ ॥
2.252 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
जोवन्त्यामिन्द्रपुत्र्यां च जगतीच्छंदसि क्षितौ ।जंबूवगै जने लोके जामाता दुहितुः पतौ ॥ २५३ ॥
2.253 · p. 60
अनुष्टुप्
व्यढकंकटः ।दंशितो दष्टः ।गोपतिः शंकरे षढे नपतौ त्रिद शाधिपे ।सहस्रकिरणे चापि ।गोवृषस्य उस्रायाः पृथिव्याः स्वर्गस्य त्विषां वा पति: गोपतिः ।शंकरे षंढे त्रिदशाधिपे च यथा-मन: प्रीणाति मोपतिः ।नृपती सहस्रकिरणे च यथा कामत्यंबरखंडमात्रविभवो देशांतरं गोपतिः ॥ २५१ ॥
2.251 · p. 60
metre not recognised
ज्वलिलो दग्धभास्वरौ ।ज्वलति स्म ज्वलितः ।वायलिंगः ।दग्धे यथा-हुतभुजा ज्वलिता बनान्तः ।भास्वरे यथा-ज्वलितं न हिरण्यरेतसं ।चयमास्कंदति भस्मनां जनः ।जयन्तावैद्रि गिरीशौ ।जयति जयन्तः ।न जि भू इत्यंतः ।ऐंदिरिन्द्र सुतः ।तत्र यथा-यथा जयंतेन शचीपुरंदरौ ।गिरीशे शंभौ यथा-पुरा विजेता जयताज्जयंतः ।जयन्त्युमापताकयोः ।जीन न्त्यामिन्द्रपुत्र्यां च ।उमायां धवयोगादन्यत्र तु गौरादित्वाद्डीः ।जीवन्ती मधुस्रवा ।चतुर्वपि यथा-जगज्जयंती स्वगुणैर्जयन्ती ॥ २५२ ॥
2.252 · p. 60
metre not recognised
जगतीच्छंदसि क्षितौ ।जंबूव जने लोके ।गच्छति जगती ।गमेझै: द्वेनेति कर्तृ: ।अधातुहृदित इति ङीः ।छन्दो द्वादशाक्षराजातिः ।यदाह-त्रिष्टुप् च जगती चैव ।क्षितौ पृषि व्यां यथा-- त्रिसप्तकृत्वा जगतीपतीनां ।जंबूर्जबूद्वीपस्तस्य वप्रः ।तत्र यथा--जगतीजालकटकैः ।जनः प्रजा ।लोको विष्टपं ।तत्र यथा-सत्यं सुंदरि बेधसस्त्रिजतीसारं त्वमेका(११२)अनेकार्थसंग्ग्रहः सटोकःसूर्यावर्ते वल्लभे च जीमूतो वासर्वेऽबुदे ।घोषकेद्रौ भृतिकरे जीवन्ती शमिवंदयोः ॥ २५४ ॥
2.254 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 5 स (wrong syllable)
जोवन्त्यां च गुडूच्यां च जोवातुर्जी वनौषधे ।जोविते च जंभिसं तु विचेष्टितप्रवृद्धयोः ॥ २५५ ॥
2.255 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कृतिः ।जामाता दुहितुः पतौ सूर्यावर्ते वल्लभे च ।जायां प्रजायां मिन्वंति तमिति जामाता ।जायामिग (उ० ८६०) इति तृः ।दुहितुः पतौ यथा - जामातुरग्रेसरतां प्रपद्य ॥ २५३ ॥
2.253 · p. 60
metre not recognised
सूर्यावर्त ओषधिः ।वल्लभो दयितः ।जीमूतो वासवेंऽबुदे ।घोष केऽद्रौ भूतिकरे ।जीवंत्यनेन जीमूतः ।जीवेर्मवेत्यूतः ।जीवनस्य जलस्य मूतः पुटबंधो वा ।पृषोदरादित्वात् ।घोषकभूतिकरयो वाच्य लिंगः ।वासवे यथा-पौलोमीवल्लभः सोऽयं जीमतो वै प्रवर्षति ।अम्बुदे यथा-जीमूतेन स्व कुशलमयी हारयिष्यन्प्रवृत्ति ।घोषकः पुनः पुनरुच्चै: शब्दकर्ता अद्रौ यथा-धन्यास्ते क्षपयंति जीवितमिदं जीमूतकंजे क्वचित् ।भृत्यां भृति वा करोति भृतिकरः ।जीवन्ती शमिवंदयोः ।जीवन्त्यां च गुडूच्यां च ।जीव्यादिति जीवन्ती ।रुदि नंदीति टिदंतः ।शमिव॒क्षः ।वंदो वृक्षरहा नाम वृक्षः ।यो वृक्षस्योपरि प्ररोहति ॥ २५४ ॥
2.254 · p. 60
metre not recognised
जीवन्तो मधुस्रवा ।गुडूची अमृता ।जीवातुर्जीवनौषधे ।जीविते च ।जीव्यतेऽनेन जीवनं वा जीवातुः ।जीवेरातुः ।पुंक्लीबः ।जीवनस्यौषधमुपायः ।तत्र यथा - प्राचीमंकुरयंति किंचन रुचो राजीवजीवातवः ।जीविते यथा-जीवातवे विसृज शूद्रमुनी कृपाणं ।जंभितं तु विचेष्टितप्रवृद्धयोः ।जं (जू) भायां स्फुटिते चापि ।जंभणं जंभितं ।चतुर्वपि यथा-रम्यं वदनभितं ।क्रियावति वालिंगः ॥ २५५ ॥
2.255 · p. 60
metre not recognised
तृतीयः काण्ड:(११३)जंभायां स्फूटिते चापि त्वरितं वेगतद्वतोः ।त्रिगर्तो गणिते देशे त्रिगर्ता कामुकस्त्रियाम् ॥ २५६ ॥
2.256 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
घुधु-मथ तृणता तृणत्वे कार्मुकेऽपि च ।दंशितो मिते दष्टे स्त्रवन्ती च द्रवन्यपि ॥ २५७ ॥
2.257 · p. 60
metre not recognised
नद्यामोषधिभेदे च द्विजाति ह्मणेऽडजे ।दुर्जातं व्यसनासम्यक्जातयोरथ दुर्गतिः ॥ २५८ ॥
2.258 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
त्वरितं वेगतद्वतोः ।त्वरणं त्वरितं ।त्वरते स्म वा ।तद्वति वायलिंगः ।वेगे यथा-शस्त्र शस्त्रं न शस्त्री त्वरितमहह हा कर्कशत्वं नखानाम् ।तद्वति यथा-त्वरितैस्तुरगैर्ययुः ।त्रिगतॊ गणिते देशे ।त्रयो गर्तोऽस्य त्रिगर्तः ।गणितं गणितभेदः ।देशे प्रायेणभूम्नि ।तत्र यथा-परित्रिगर्त प्रववर्ष मेघः ।त्रिगर्ता कामुकस्त्रियां घुर्घ- ।कामुकी चासौ स्त्री च कामुकत्री ॥ २५६ ॥
2.256 · p. 60
metre not recognised
धुर्घरी किंकणी ।अथ तृणता तृणत्वे कार्मुकेऽपि च ।तृणस्य भावः तृणता ।तृणवत्ताडयति वा ।क्वचिदिति डे पृषोदरादित्वात् ।तृणत्वे यथा-तां रत्नतां च तृणतां च निसर्गसिद्धां तेषां पुनर्घटयितु नियतं वराक: 1 कार्मुके यथा--कामुकानि वनालिकान् तृणताः सहसामुचन् ।वल्लभस्तु धनुषि त्रिषु नता तृणता इत्याह ।तत्र तु गणिकापक्षे णत्वं चिन्त्यम् ।दंशितो मिते दष्टे ।दंशेयँतात् क्ते दंशितः ।दंशः संजातोऽस्य वा वायलिंगः ।वमिते यथा-दंशितै शितं बलं ।दष्टे यथा-दंदशूकैश्च दंशिता ।स्रवन्तीव द्रवंत्यपि नद्यामोषधिभेदे च ।स्रवति द्रवति च स्रवन्ती द्रवंती च ॥ २५७ ॥
2.257 · p. 60
metre not recognised
नद्यां यथा-परकोर्तिस्रवतीनां न प्रवेशमदत्त यः ।ओषधिभेद: आखुपौँ ।द्विजातिर्ब्राह्मणऽडजे ।*मु० मू० तालितं स्तनिते वस्त्रे वाद्यभाण्डे गुणे स्तुतौ ।त्रिगर्तोला(११४)अनेकार्थसंग्रह सटीकःनरके निःस्वतायां च दृष्टान्तः स्यादुदाहृतौ ।शास्त्रेऽथ निकृतं विप्रलब्धे विप्रकृतेऽधमे ॥ २५९ ॥
2.259 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
निरस्तः प्रेषितशरे संत्यक्ते त्वरित्वोदये ।निष्ट्यूते प्रतिहते च निमित्तं हेतुलक्षमणोः ॥ २६० ॥
2.260 · p. 60
metre not recognised
द्विर्जातिर्जन्माऽस्य द्विजातिः ।ब्राह्मणेत्युपलक्षणं तेन क्षत्रियवै श्यावपि ।यदाह-ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः त्रयोवर्णा द्विजातयः ।ब्राह्मणेऽडजे च यथा-द्विजातीनां शब्दैर्मुखरितविभाते सुदिवसे ।दुर्जातं व्यसनासम्यक्जातयोः ।दुर्जायते स्म दुतिं ।असम्यक् जाते वायलिंगः ।व्यसने यथा-दुर्जातबंधुरयमृच्छ हरीश्वरो मे ।असम्यक् जाते यथा-दुर्जातास्ते व्यसननिवहाः केन शक्या: विसोढुम् ।अथ दुर्गतिः ।नरके निःस्वतायां च ।निंदिता गतिर्दुगतिः ॥ २५८ ॥
2.258 · p. 60
metre not recognised
नरके स्त्रीपुंसः ।निःस्वतायां स्त्रियां ।द्वयोर्यथा-त्वत्पादपंकेरुहपांसुलिप्तो ।न दुर्गतिं याति जनः कदाचित् ।दृष्टान्तः स्यादुदाहृतौ ।शास्त्रे ।दृष्टोऽतो निश्च योऽत्र दृष्टान्तः ।उदाहृतों यथा-पूर्णचन्द्रोदयाकांक्षी दृष्टान्तो ऽत्र महार्णवः ।शास्त्रे यथा-अभ्यस्तदृष्टान्तशतस्य तस्य ।अथ निकृतं विप्रलब्धे विप्रकृतेऽधमे ।निक्रियते स्म निकृतं ।वाच्य लिंगः ।विप्रलब्धो वंचितः ।विप्रकृतः पराभूतः ।तयोर्यथा निकृतोऽपि न याति विक्रियां ।अधमः क्रूरः ॥ २५९ ॥
2.259 · p. 60
metre not recognised
निरस्त: प्रेषितशरे संत्यक्ते त्वरितोदिते ।निष्ट्यूते प्रतिहते च ।निर. स्यते स्म निरस्तः ।प्रेषिते शरे पुंसि ।अन्यत्र वाच्यलिंग: ।प्रेषितशरे प्रतिहते च यथा-राज्ञा निरस्तैः रिपवो निरस्ताः ।संत्यक्ते यथा-निरस्तनारीसमयादुराधयः ।त्वरितोदिते यथा एते निरस्तवचनाः सूचयन्त्यत्तिमातुराम ।निष्ट्यूते यथातृतीयः काण्डःनित्रातो वातरहिते दृढसन्नाह आश्रये ।निर्मुक्तो मुक्तनिर्मोकभुजगे निष्परिग्रहे ॥ २६ ॥
2.26 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
निशांतं सदने शांते प्रभातेऽप्यथ निर्वृतिः ।मोक्षे मृत्यौ सुखे सौस्थ्ये निकृतिः शठशाठ्ययोः ॥ २६२ ॥
2.262 · p. 60
अनुष्टुप्
निरस्तांबुकणोंऽबुदः ।निमित्तं हेतुलक्ष्मणोः ।निमियतेऽनेन निमित्तं ।पुत्रपित्तेति (उ० २०४) साधुः ।हेतुः कारणं ।लक्ष्म लक्ष्मणं चक्षुः स्पन्दनादि ।हेतौ यथा-पुंसां कुलं न हि निमित्त मुदात्ततायाः ।लक्ष्मणि यथा-तां पुण्यदर्शनां दृष्ट्वा निमित्त ज्ञस्तपोनिधिः ॥ २६० ॥
2.260 · p. 60
metre not recognised
निवातो वातरहिते दृढसन्नाह आश्रये ।निवृत्तो वातोऽत्र निवायते गम्यते वा निवातः ।वातरहिते वायलिंगः ।अन्यत्र पुंक्लीबः ।वातरहिते यथा- निवात निष्कंपमिव प्रदीपं ।दृढश्चासौ सन्नाहश्च दृढसन्नाहः ।शस्त्रा भेद्यं वर्म ।तत्र यथा-निवातकवचच्छन्नशरीरास्ते भटा बभुः ।आश्रये यथा-एते निवातास्तरवो मुनीनाम् ।निर्मुक्तो मुक्तनिर्मोक भुजगे निष्परिग्रहे ।निर्मचति स्म निर्मक्तः ।निष्परिग्रहे वाच्य लिगः ।मुक्तनिर्मोकभुजगे यथा - निर्मुक्तशेषधवलरचलेन्द्र मंथसंक्षुब्धदुधमयसागरगर्भगौरैः ।निष्परिग्रहे यथा-निर्मुक्तो मुक्तिसौख्यभाक ।त्यक्तनिग्रंथिकयोरपि मंखः ।क्रमेण यथा निर्मुक्तसर्वभावस्य ।निर्मुक्तकवरीभारव्याप्तवक्षस्थलाऽधमे ॥ २६१ ॥
2.261 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
निशांतं सदने शान्ते प्रभातेऽपि ।निशाम्यति स्म निशांतं ।शान्ते वायलिंगः ।सदने यथा-इत्यल्पेतरकल्पना कवलितस्वान्ता निशांतान्तरे ।शान्ते यथा-निशांतचित्रे मुनि पुंगवेऽपि ।प्रभाते यथा-वसनमपि निशान्ते मेष्यते तत्प्रदातुम् ।अथ निर्वृतिः ।मोक्षे मृत्यौ सुखे सौस्थ्ये ।निर्वरणं निर्वृतिः ।अनेकार्थसंग्रहः स्टीकःAAAAA-MA.P---------------rAmirmwAAAAAAAAAAAAAVANभर्त्सनेऽभिभवे क्षेपे निःकतिनिरुपद्रवे ।अलक्ष्म्यां दिषपतौ चापि नियती देवसंयमौ ॥ २६३ ॥
2.263 · p. 60
metre not recognisedimpossible sibilant cluster: स्टीकःLatin letters: AAAAALatin letters: MALatin letters: PLatin letters: rAmirmwAAAAAAAAAAAAAVANnearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 2 क (wrong syllable)
प्रभूतोद्गते प्रारये प्रसूतं जातपुष्पयोः ।प्रतीतः सादरे प्राज्ञे प्रथिते ज्ञातहष्टयोः ॥ २६४ ॥
2.264 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
स्त्रियां ।मोक्षे यथा-अमूलमंत्रतंत्रं च कार्मणं निर्वृत्तिश्रियः ।मृतौ यथा-गंगातटे निर्वृतिमाप भूपः ।सुखे सौस्थ्ये च यथा निर्वतिर्हि मनसो मदहेतुः ।निकृतिः शठशाठ्ययोः ।भर्त्सनेऽ भिभवे क्षेपे ।निक्रियतेऽसौ अनया वा निकृतिः ।शठे वायलिंगः ।अन्यत्र स्त्रियां ।शठे यथा-वर्जयेन्निकृतीन्खलान् ।शाठ्ये यथा अर्थस्य मूलं निकृतिः क्षमा च ॥ २६२ ॥
2.262 · p. 60
metre not recognised
भर्त्सनं कोपेन दंडाविष्करणं ।अभिभवो घातप्रतिघातादिः ।क्षेपो निन्दामात्र ।एतेषु त्रिषु यथा-निकृतिपरेषु परेषु भूरिधाम्नः ।निःकूतिनिरुपद्रवे ।अलक्ष्म्यां दिक्पतौ चापि ।निष्क्रांतकूते: पोडायाः ।निश्चिता कूतिरतो वा निःकूतिः ।निरुपद्रवे वायलिंगः ।अलक्ष्म्यां स्त्रियाम् ।दिक्पती पुंसि ।निरुपद्रवे यथा-नि:कूतिधर्म कर्मठः ।शेषयोर्यथा-पुण्यशेषेण विनाकृतः पुमान् ।स याति नि:कृत्युपभोग्यता हठात् ।नियती देवसंयमौ ।नियम्यतेऽनया नियमनं वा नियतिः स्त्रियां ।दैवे यथा-नियतिः केन विलंध्यते सखि ।संयमे यथा नियति विधाय चित्ते ॥ २६३ ॥
2.263 · p. 60
metre not recognised
प्रभूतमुद्गते प्राज्ये ।प्रभवति स्म प्रभूतं ! वाच्यलिंगः ।द्वयोर्यथा-तृणैः प्रभूतैः परिभूषिता भूः ।प्रसूतं जातपुष्पयोः ।प्रसूते स्म प्रसूतं ।जाते वायलिंगः ।तत्र यथा भूभृद्भिरिक्ष्वाकुकुलप्रसूतैः ।पुष्पे यथा-चूनप्रसूतैः कृतनव्यबाणः ।प्रतीतः सादरे प्राज्ञे प्रथिते ज्ञातहष्टयोः ।प्रत्येति स प्रतीयते स्म वा प्रतीतः ।पंचस्वर्थेषु वायलिंगः ।सादरप्राज्ञयोर्यथा-तत्प्रतीततीयः काण्डः(११७)प्रतं विस्तृते क्षुण्णे पलितं पंकतापयोः ।पक्ष्वकेशे *केशपाके पंडितः सिल्हधीमतोः ॥ २६५ ॥
2.265 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
प्रगीत उपसंपन्ने कृते क्षिप्ते प्रवेशिते ।सस्कृताग्नौ पर्याप्तं तु शक्त पूर्णे निवारणे ॥ २६६ ॥
2.266 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 प (wrong syllable)
तमनसामुपेयुषां द्रष्टुमावहनमग्रजन्मनां ।प्रथितज्ञातयोर्यथा सोय वट: श्याम इति प्रतीतः ।हृष्टे यथा-प्रत्युज्जगामागमन प्रतीतः ॥ २६४ ॥
2.264 · p. 60
metre not recognised
प्रहतं विस्तृते क्षुण्णे ।प्रहण्यते स्म प्रहतं ।वायलिंगः ।विस्तृते विस्तीर्णः ।क्षुण्णो व्युत्पन्नः ।द्वयोर्यथा शास्त्रप्रहतबुद्धिभिः ।ताडितेऽपि ।यथा-संगीताय प्रहतमुरजा स्निग्धगंभीरघोषम् ।पलितं पंकतापयोः ।पक्वकेशे ।केशपाके ।पलति पलितं ।हश्यारुहि (उ० २१०) इति इतः ।पलितानि सन्त्यस्य वा अभ्रादित्वादः ।पंके पंकोपचारात् पानीयपृष्ट वर्तमाने मलविशेषे तापे च यथा-पानीयनिर्गमनमार्गविवर्त्तनेन यानाद्रदा: पलितधूसरताममीयत् ।पक्वश्चासौ केशश्च पक्वः केशोऽस्येति वा पक्वकेशः ।कर्मधारयपक्षे पुंक्लीबः ।बहु वीहिपक्षे वायलिंगः ।बहुव्रीहिपक्षे यथा-न तेन वृद्धो भवति येनास्य पलितं शिरः ।केशस्य पाकः शौक्ल्यं केशपाकः ।तत्र पक्वकेशे च यथा-कैकेयीशंकये चाह पलितच्छद्मना जरा ।पंडितः सिल्हधीमतोः ।पंड्यते स्म पंडितः ।पंडा बुद्धिः संजाताऽस्येति वा धीमति वाच्यलिंगः ।सिल्हो गंधद्रव्यं ।धीमति यथा-यः क्रियावान्स: पंडितः ॥ २६५ ॥
2.265 · p. 60
metre not recognised
प्रणीत उपसंपन्ने कृते क्षिप्ते प्रवेशिते ।संस्कृताग्नौ ।प्रणीयते स्म प्रणीतः ।संस्कृताग्नौ पुंसि ।शेषेषु वायलिंगः ।उपसंपन्नं रूपरसादिनिष्पन्नमन्नादि ।*प्र० शैलजाते ।(११८)अनेकार्थसंग्रहः सटीकःयथेष्टे *प्रसृतस्त्वर्धांजली वेगिविनीतयोः ।तते च प्रसृता जंघा प्रमीतं प्रोक्षिते मृते ॥ २६७ ॥
2.267 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पर्यस्तं तु हते रस्ते प्रपातः सौप्तिके भगौ ।पर्वतो गिरिदेवो: पक्षति: प्रतिपत्तिथौ ॥ २६८ ॥
2.268 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
तत्र यथा-प्रणीतमन्नं बुभेजे द्विजेन्द्रः ।कृते यथा-भवत्प्रणोत माचारमामनंति हि साधवः ।क्षिप्ते यथा - धनुष्प्रणीतैः विशिखः प्रणुन्नः ।प्रवेशिते यथा-प्रधानवर्गस्य पुरः प्रणीतः संरकृताग्नौ यथा-प्रणीते जुहुयाद्धव्यम् ।पर्याप्तं तु शक्ते पूर्णे (तृप्तौ) निवारणे ।यथेष्टे ।पर्याप्यते स्म पर्याप्तं ।शक्तपूर्णयो यिलिंगः ।शक्ते यथा- पर्याप्तोपि स योद्ध मुद्धतमतिर्धत्ते नयान्नीचताम् ।पूर्णे यथा-पर्याप्तपुष्पस्तबकस्तनीभ्यः ।निवारणे यथा-पर्याप्तं तप्तवारिभिः ।निवारणेऽव्ययमपि ॥ २६६ ॥
2.266 · p. 60
metre not recognised
यथेष्टे यथा-पर्याप्तमाप्ताः प्रविशन्तु मध्ये ।प्रसृतस्त्व जलो वेगि विनीतयोः ।तते च ।प्रसरति स्म प्रसृतः ।अझैजलौ पुमान् ।अन्यत्र वाच्य लिंगः ।अर्धांजली यथा-एतां मे प्रसृताक्षि विक्षिपसि कि तीक्ष्णां कटाक्षच्छटाम् ।बेगिनि यथा-पश्यष प्रमृतो हस्ती ।विनीते तते च यथा-नानाशास्त्रार्थसोबोध शुद्धप्रसृतबुद्धयः ।प्रसृता जंघा ।यथा-प्रसरत्प्रसृताहतः ।प्रमीतं प्रोक्षिते मृते ।प्रमीयते स्म प्रमीतम् ।वायलिंगः ।प्रोक्षितं मखे हतं ।यथा-प्रमीताः पशवो मखे ।मृते यथा-भीष्मं भटै रप्रमितैः प्रमीतैः ॥ २६७ ॥
2.267 · p. 60
metre not recognised
पर्यस्तं तु हते सस्ते ।पर्यस्यते स्म पर्यस्तं ।वायलिगः ।हते यथा-स्वहस्तपर्यस्तसमस्त * मु०म० यथेष्टे दोषे कृच्छे च पर्याप्तिः परिच्छेदे ।प्राप्ते कामे प्रसतो. ० प्र० निझरे ।तृतीयः काण्डः(११९)पक्षमले प्रसूतिः स्यादपत्ये प्रसवेऽपि च ।पद्धतिः पथि पंक्तौ च प्रकृतियोनिशिल्पिनोः ॥ २६९ ॥
2.269 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 म (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 ति (wrong syllable)
पौरामात्यादिलिगेषु गुणसाम्यस्वभावयोः ।प्रत्यापूर्षिकायां च प्रततिविस्तृतिलता ॥ २७० ॥
2.270 · p. 60
metre not recognised
शत्रु: ।त्रस्ते यथा-पर्यस्तहारावलिः ।प्रपातः सौप्तिके भृगौ ।प्रपंत्यनेनास्मिन्वा प्रपातः ।सौप्तिकं रात्रिधाटो ।तत्र यथा यस्य प्रपातभयतो निशि न प्रसुप्ताः ।भृगुरद्रितटः ।पर्वतो गिरिदेवोः ।पर्वाणि सन्त्यस्य ।मरुत्पर्वणस्त (७१२ । १५) इति तः ।पर्वति वा दृ मृ मृ भू इत्यतः ।गिरौ यथा-पर्वते परमाणौ च पदार्थत्वं व्यवस्थितं ।देवषौं यथा--द्वन्द्वं नारदपर्वतौं ।पक्षतिः प्रतिपत्तिथौ ।पक्षमले ! पक्षस्य मूलं पक्षतिः ।पक्षाति रिति ति: (७ । १ । ८९) स्त्रियां ।द्वयोर्यथा-गगनसरसिचन्द्रो हंसवत्पक्षती द्वे ॥ २६८ ॥
2.268 · p. 60
metre not recognised
प्रसूति: स्यादपत्ये प्रसवेऽपि च ।प्रसूयते प्रसवनं वा प्रसूतिः ।स्त्रियां ।अपत्ये यथा-मत्प्रसूति मनाराध्य प्रजेति त्वां शशाप सा ।प्रसवे यथा-आस्तां तावदियं प्रसूतिसमये दुर्वारशूलव्यथा ।पद्धतिः पथि पंक्तौ च ।पादाभ्यां हन्यते पद्धतिः ।हिमहतिकाषिये पदिति (३१२१९६) पदादेशः ।स्त्रियां ।पथि यथा-शिवपुरपद्धतिरेषा ।पंक्तौ यथा नैषाप्यत्र त्रियामारमणरुचिशुचिः पद्धतिक्तकानाम् ।प्रकृति योनिशिल्पिनोः ।पौरामात्यादिलिंगेषु गुणसाम्यस्वभावयोः ।प्रत्ययात्पूविकायां च ।प्रक्रियतेऽनया प्रकृतिः ।प्रत्यात्प्रथम क्रियते वा ।अष्टस्वर्थेषु खियां ।योनिरूपादानकारणं तत्र यथा-यामाहुः सर्वबीजप्रकृतिरिति ।शिल्पिनि यथा-कृतज्ञाप्रकृतिः कुतः ॥ २६९ ॥
2.269 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पौरेषु पुरवास्तव्येषु यथा - तथैव सोऽभूदन्न्वर्थों(१२०)अनेकार्थसंग्रहः सटीकःA--------VVVप्रवृत्तिवृत्तौ वार्तायां प्रवाहे *प्रार्थितं हते ।याचिते शत्रुसंरुद्धे पार्वती द्रुपदात्मजा ॥ २७१ ॥
2.271 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: ALatin letters: VVV
राजा प्रकृतिरंजनात् ।अमात्यादयः सप्तराज्यांगानि ।यदमरः ।स्वाम्यमात्यः सुहृत्कोशो राष्ट्रदुर्गबलानि च ।राज्यांगानि प्रकृतयः ।तत्र यथा-अथ वीक्ष्य रघुः प्रतिष्ठितं प्रकृतिष्वात्मजमात्म वत्तया ।लिंगं स्त्रीपुंनपुंसकं ।महदादिकं च ।क्रमेण यथा तृतीया प्रकृतिः षंढ: महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त ।गुणानां सत्वरजस्तमसां साम्यं गुणसाम्यं ।तत्र यथा- बहिर्विकारं प्रकृतेः पृथग्विदुः ।पुरातनं त्वां पुरुषं पुराविदः ।स्वभावे यथा-विरराम महीयांसः ।प्रकृत्या मितभाषिणः ।प्रत्ययात्पूर्विकायो यथा-सोभवद्वारवधूसमागमः ।प्रत्ययप्रकृतियोगसंनिभः ।प्रतति विस्तृतिर्लता ।प्रतननं प्रतन्यते वा प्रततिः ।स्त्रियां ।द्वयोर्यथा पोव द्विपेन्द्रोऽयं पुष्पप्रततिभिर्वृतः ॥ २७० ॥
2.270 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
प्रवृत्तिर्वृत्तौप्रवाहे ।प्रवर्तनं प्रवृत्तिः ।स्त्रियां ।वृत्तौ यथा प्रवृत्तिरासीच्छब्दानां चारितार्थाचतुष्टयी ।वार्तायां यथा जीमूतेन स्वकुशलमयीं हारयिष्यन्प्रवृत्तिम् ।प्रवाहे यथा-प्रवृत्ति रेषा भूतानाम् ।प्रार्थितं हते ।याचिते शत्रुसंरुद्धे ।प्रार्थ्यते स्म प्रार्थितं ।वायलिंगः ।हते यथा-किमर्थ प्रार्थितः पशुः ।याचिते यथा-भविष्यति प्रार्थितदुर्लभः कथं ।शत्रुसंरुद्धे यथा-- अन्योन्यप्रार्थित टैः ।पार्वती द्रुपदात्मजा ।शल्लको जीवनी गौरी ।पर्वतस्येयं पर्वते भवा वा पार्वती ।पार्वत्यवतारत्वाद्वा ।.*मु० प्रचित: शकटोन्मेषे पलानामयुतद्वये ! प्रकृतं तु प्रस्तुतेऽपि प्रकृतःएकतिस्थिते ।--. -- .तृतीयः काण्ड:(१२१) mmmm…wwwmarriannam… www.neशल्लकी जीवनी गौरी पिडितं गुणिते घने ।पिशितं मांसं पिशिता मांसिका पीडितं पुनः ॥ २७२ ॥
2.272 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: mmmmLatin letters: wwwmarriannamLatin letters: wwwLatin letters: nenearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 7 य (wrong syllable)
बाधिते करणे स्त्रीणां यंत्रान्तमर्दितेऽपि च ।*प्रोक्षितं सिक्तहतयोर्भरतः शबरे नटे ॥ २७३ ॥
2.273 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 न्त (wrong syllable)
द्रुपदात्मजा द्रौपदी ॥ २७१ ॥
2.271 · p. 60
शल्लकी गजप्रिया ।जीवनी मधुस्रवा ।गौर्यां यथा-लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ।पिडितं गुणिते धने ।पिड्यते स्म पिंडितम् ।वाच्यलिंगः ।गुणिते यथा-षष्टांशेन तु पिंडितं ।घने यथा-भ्राम्यत्पिडितचंडिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति ।पिशितं मांसं ।पिंशति पिशितं ।कुसिपिशीति किदितः ।यथा - तृप्तस्तत्पिशितेन सत्वरमसौ तेनैव यातः पथा ।पिशिता मांसिका ।मांसिका गन्धद्रव्यं ।पीडितं पुनः ।बाधिते करणे स्त्रीणां यंत्रांतर्मदितेऽपि च ।पीड्यते पीडितं ॥ २७२ ॥
2.272 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
बाधिते यंत्रान्तमदिते च वायलिंगः ।बाधिते यथा-निद्रा तात कुतस्तेषां ये क(ऋ)णव्याधिपीडिताः ।स्त्रीणां करणं वात्स्यायनप्रसिद्धं ।यन्त्रांतर्मदिते यथा-वाचः श्री कालिदासस्य पीडितेचरसोपमाः ।प्रोक्षितं सिक्तहतयोः ।प्रोक्ष्यते स्म प्रोक्षितं ।वालिंगः सिक्ते यथा - कन्याभिः प्रोक्षित क्षैर्लक्षसो लक्षितं वनं ।हतोऽर्थाद्यज्ञे यथा-मंत्रप्रोक्षित वालवर्करशिरः पूजोपहारैः क्षणात् ।भरतः शबरे नटे ।क्षेत्रे रामानुजे शास्त्रे दौप्यंतावृषभात्मजे ।तंतुवाये ।बिभर्ति भरतः ।दृ पृ भृ इत्यतः ।अष्टस्वर्थेषु शबरे नटे च यथा-पल्लीव भाति *मु० पुटितः स्यूतपाटिते ।हस्तिपुटे (हस्तपुटे) पृषतस्तु मृगे बिन्दौखरोहिते ।श्वेतबिन्दुयुतेऽपि स्यात्प्रेषितं प्रेरिते गते ।(१२२) अनेकार्थसंग्रहः सटोकः emmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmwwwक्षेत्रे रामानुजे शास्त्रे दौष्यंतावृषभात्मजे ।तन्तुवाये भारतं तु शास्त्रद्वीपांशभिद्यपि ॥ २७४ ॥
2.274 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: emmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmwww
भारती पक्षिणीवृत्तिभिदोर्वाच्यथ भावितं ।वासिते प्राप्ते भासंतो भे सूर्ये रम्यभासयोः ॥ २७ ॥
2.27 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 प्ते (wrong syllable)
भरतैर्नवनाद्यशाला ॥ २७३ ॥
2.273 · p. 60
क्षेत्रे क्षेत्रविशेषे यथा-इहैव भरत क्षेत्र ।रामानुजे यथा-मातु: पापस्य भरत: प्रायश्चित्तमिवाचरत् ।शास्त्रं नाद्यशास्त्रं तत्र यथा-तदिति भरतविद्धिलक्षितं नाट्यलक्ष्म ।दौष्यंतौ दुष्यंतापत्ये यथा-भरतः कार्तवीर्यश्च षडेते चक्रवर्तिनः ।ऋषभ आदिनाथस्तस्य आत्मजः पुत्रस्तत्र यथा-अवाप केवल. ज्ञानं भरतो भरातधिपः ।तन्तुवायः कुविदः ।मुनिविशेषेऽपि यथा-अभ्यधाद्भरतो मुनिः ।भारतं तु शास्त्रे द्वीपांशभिद्यपि ।भरतानधिकृत्य कृतो ग्रन्थो भारतम् ।अमोऽधिकृत्य ग्रंथे इत्यण् ।भरतमेव वा भारतं ।स्वार्थेऽण् ।शास्त्रेऽण् ।शास्त्रे यथा-सृष्टा गौरीदृशी येन भवे विस्तारिभारता ।द्वीपांशभेदे यथा-एतेन भारतमिलावृतवद्विभाति ॥ २७४ ॥
2.274 · p. 60
metre not recognised
भारती पक्षिणी वृत्तिभिदोर्वाचि ।भरतो विभ्रत इयं भारती ।पक्षिणीभित् पक्षिणीविशेषः ।वृत्तिभिदि यथा-कैशिक्यारभटी चैव सात्त्वती भारती तथा ।वाचि बचने तद्देवतायां च यथा-तेषां भारति भारती सुरसरित्कल्लोललोलोम्मिभिः ।अथ भावितं ।वासिते प्राप्ते ।भाव्यते स्म भावितं ।वायलिंगः ।वासिते यथा-- भावितं मृगमदेन तन्मधु ।प्राप्ते यथा-भावितार्थेवनीपकैः ।साक्षात्कृतोत्पादिताश्वस्तभक्तेष्वपि मंखः ।साक्षात्कृते यथा - भावितात्मा भुवो भर्तुः ।उत्पादिते यथा - सैस्तर्वाक्यविवुध गदितै विता तस्य भक्तिः ।आश्वस्ते यथा-भावितैः कतिपयैःतृतीयः काण्डः(१२३)मथितं निर्जलघोले व्यालोडितनिघृष्टयोः ।मालती युक्तौ काकमाच्या जातीविशल्ययोः ॥ २७६ ॥
2.276 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ल (wrong syllable); pāda 3, syllable 4 यु (syllables merged)
ज्योत्स्नायां निशि नद्यां च मुषितं खंडित हृते ।मूछित सोच्छये मूढे रजतो दंतिदन्तयोः ॥ २७७ ॥
2.277 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 त (wrong syllable); pāda 3, syllable 3 त (wrong syllable)
पदातिभिः ।भक्ते सेविते यथा-पुनः पुनश्चेतसि येन भावितं ।भासंतो भे सूर्ये रम्यभासयोः ।भासते भासंतः ।तृज भूवदीत्यंतः ।रम्ये वायलिंगः ।भासः पक्षिभेदः ।सर्वेषु यथा-वां भासयति भासंतः ॥ २७५ ॥
2.275 · p. 60
metre not recognisednearly upajati 12: pāda 1, syllable 6 क्ते (syllables merged)
मथितं निर्जलघोले व्यालोडितवृष्टयोः ।मथ्यते स्म मथितं ।व्यालोडितनिधृष्टयोर्वाच्यलिंगः ।निर्जल घोले व्यालोडिते च यथा-युवतीकरनिर्मथितं मथितं पिब हे नृप सर्वर जापहरं ।निघृष्टे यथा-मथितवंशसमुत्थितवह्निना ।मालती युवतौ काकमाच्यां जातीविशल्ययोः ।ज्योत्स्नायां निशिनद्यां च ।मलते मालती ।युतपित्तेति साधुः ।गौरादित्वाड्डीः ।सप्तस्वर्थेषु युवतिः स्त्री ।काकमाचीबिशल्या ओषधि: ।जात्यां यथा-ले चोन्मीलितमालती सुरभयः प्रौढाः कदंबानिलाः ॥ २७६ ॥
2.276 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
ज्योत्स्ना चन्द्रप्रभा ।निशा रात्रिः ।नद्यां नदीविशेषे यथा-मालती तोरजष्टं कणः ।मुषि(ण्डि)तं खंडित हृते ।मुष्यते स्म मुषितं ।वायलिंगः ।खंडिते यथा-अलिमुखमुषितसरोरुहमकरंदस्यंदसुरभिता सरसो ।हृते यथा-सत्यं कि विधुरासि वत्स मुषिता केनाम्ब दुर्वेधसा ।मूच्छितं सोच्छ्ये मूढे ।मूर्छा संजाताऽस्य मूछितं ।तदस्य संजातमितीतः ।वायलिंगः ।सोच्छ्रये यथा-चन्दनासक्तभुजग निश्वासानिलमूछितः ।मूढो जातमोहः ।तत्र यथा-पपात मूर्छितः पृथ्व्यां ।रजतो दंतिदंतयोः धवले शोणिते हारे दुर्वणे हदशैलयोः ।रजत्यनेन रजतं पृषिरंजीति किदतः सप्तस्वर्थेषु ।शैले पुंसि(१२४)अनेकार्थसंग्रहः सटीकः/"'-"www.v----धवले शोणिते हारे दुर्वणे हदशैलयोः ।रसित स्वर्णादिलिप्ते रुतस्तनितयोरपि ॥ २७८ ॥
2.278 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: wwwLatin letters: v
'रेवती बलभार्यायां नक्षत्रभिदि मातृषु ।रैवतः स्यादुज्जयंते सुवर्णालौ पिनाकिनि ॥ २७९ ॥
2.279 · p. 60
अनुष्टुप्
॥ २७७ ॥
2.277 · p. 60
धवले शोणिते च गुणे पुंसि तद्वति वायलिंगः ।शेषेषु पुंक्लीबः ।दंतिनो दंतौ दंतिदंतौ ।तत्र यथा-नय राजन्ति राजानो रजतैरिव कुंजरा ।धवले शोणिते च यथा-प्रतिफलति करौघे सम्मुखावस्थितायां ।रजतकटकभित्तो सान्द्रचन्द्रासु गौर्याम् ।हदे शैले च यथा-क्रीडन्ति कांता: रजतैश्च कान्तः ।रसितं स्वर्णादिलिप्ते रूतस्तनितयोरपि ।रसण आस्वादनस्नेहनयोः ।रस्यते रसन वा रसितम् ।रसः संजातोऽस्य वा ।स्वर्णादिलिप्ते बाच्यलिंगः ।कनकरसितकुंभैः शोभते भूपवेश्म ।रुतं वासितं तत्र यथा-सरसं सारसरसितं ।स्तनिते मेघजिते यथा-मुहरन्न तस्य रसितैः पयोमुचः ॥ २७८ ॥
2.278 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
रेवती बलभार्यायां नक्षत्र भिदि मातृषु ।रेवते रेवती ।दृ पृ भृ इति बहुवचनादतः ।नक्षत्रभिदि रेवतरो हिणेति डीः ।शेषयोस्तु रेरस्यास्तीति मतौ नाम्नीति वत्वे उदितत्वाङ्डीः ।बलभार्यायां यथा-रेवती दशनोच्छिष्टपरिपूतपुटे दृशौ ।नक्षत्रभिदि यथा-सोमे न सौम्यं भृगुरेवती च ।मातृषु यथा-स पुनर्जातमात्रोऽम्बारेवतीभिरगृह्यते ।रंवतः स्यादुज्जयन्ते सुवर्णालौ पिनाकिनि ।रायावतो रैवतः ।उज्जयन्ते यथा--असौ गिरि रैवतकं ददर्श ।सुवर्णालु: सुवर्ण करकपात्रिका तत्र यथा- रैवते न पयः पपौ ।पिनाकिनि१ मु० रमति यके स्वर्गे रमितं स्तनिते रुते । २ प्र० हरेऽसुरे ।द्वितीयः काण्डःरोहितो लोहिते मीने मृगे रोहितद्रुमे ।रोहित त्वृजुशकास्ने धीरे ललितमीप्सिते ॥ २८० ॥
2.280 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 6 श (wrong syllable)
लडिते हारभेदे च लोहिते मंगले नदे ।वर्णभेदे लोहितं तु कंमे रक्तचन्दने ॥ २८१ ॥
2.281 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 लो (syllables merged)
गोशोर्षे रुधिरे युद्ध द्धितं छिन्नपूर्णयोः ।प्रसृते वनितं तु स्यात्प्रार्थिते सेवितेऽपि च ॥ २८२ ॥
2.282 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
यथा- तं दैवतं रैवतनामधेयम् ॥ २७९ ॥
2.279 · p. 60
रोहितो लोहिते मीवे मृगे रोहीतकद्रुमे ।रोहति रोहितः ।दृश्यारहीतीतः ।लोहिते गुणे पुंसि ।तद्वति वाच्यलिंगः ।तत्र यथा-मसूण घुसृणराजी रोहितो रोहिणीश: ! मीने मृगे च यथा-ऋगिति निरपराधान् रोहितान् घातयति ।रोहितं त्वृजुशक्रास्त्रे धीरे ।ऋजुशक्रास्त्रे यथा -- जातम् रोहितमेव केवलपमज्याबद्धमैन्द्रं धनुः ।धीरे कुंकुमे यथा--आलोडित रोहितपंकपूरैः ।ललितमीप्सिते ।लडिते हारभेदे च ।ललण ईप्सायां ।लड्बिलासे वा ।लल्यते स्म लडति स्म वा ललितं ।ईप्सितलडितयोर्वाच्यलिंगः ।तयोर्यथा-गाठोत्कंठाललितललित रंगकैस्ताम्यतीति ॥ २८७ ॥
2.287 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
हारभेदो हारविशेषः ।लोहिते मंगले नदे ।वर्णभेदे ।रोहित शब्दस्य रस्य लत्वे लोहितः ।मंगलो भौमः ।तत्र यथा अश्विनी लोहिते श्रेष्ठः ।नदे यथा-रोहितानां भवेन्नांबुसौहित्यं लोहितेपि कि ।वर्णभेदे गुणे पुंसि तद्वति वायलिंगः ।तत्र यथा-लोहितायति कदाचिदातपे ।लोहितं तु कुंकुमे रक्तचन्दने गोशीर्षे रुधिरे युद्धे ।रुधिरे पुंक्लीबः ।कुंकुमे यथा-गोरोचना लोहितं च शिलावदलमेव च ॥ २८१ ॥
2.281 · p. 60
metre not recognised
गोशीर्ष रक्तचन्दनं च चंदनविशेषो ।रुधिरे यथा-ताः पूतनालोहितपानमत्ताः ।युद्धं संग्रामः ।वद्धितं च्छिन्नपूर्णयोः ।प्रसृते ।वर्द्धण् छेदनपूर्णयोः ।(१२६)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःAवनितोत्पादितात्यर्थरागनार्यपि नार्यपि ।वसतिः स्यादवस्थाने निशायां सदनेऽपि च ॥ २८३ ॥
2.283 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineLatin letters: A
व्रततिस्तु प्रतानिन्यां विस्तारेऽप्यथ वापितम् ।बोजाकृते मुंडिते च व्याघातो योगविघ्नयोः ॥ २८४ ॥
2.284 · p. 60
अनुष्टुप्
वृधूड्वृद्धौ वा ण्यन्तः वय॑ते स्म वद्धितं ।वायलिंगः ।छिन्ने यथा-कुठारद्धितस्तरुः ।पूर्णे यथा-द्रविणद्धितकोशनिरीक्षणात् ।प्रसृते यथा-वद्धिता कीर्तिजाह्नवी ।वनितं तु स्यात् प्रार्थिते सेवितेऽपि च ।वन भक्तो ।वन्यते स्म वनितं ।वायलिंगः ।द्वयोर्यथा-वनितं केन नो वनं ॥ २८२ ॥
2.282 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 गः (syllables merged)
वनितोत्पादितात्यर्थ रागनार्यपि नार्यपि ।उत्पादितात्यर्थरागा नारी सामान्यनारी च ॥द्वयोर्यथा-वनेचराणां वनितासखानां ।वसतिः स्यादवस्थाने निशायां सदनेऽपि च ॥वसन्त्यस्यामिति वसतिः ।खल्यमीति (उ० ६५३) अतिः ।स्त्रियां ।अवस्थाने यथा-गन्तव्या ते वसतिरलकानामयक्षेश्वराणाम् ।निशायां यथा-कतिचिदुषित्वा घसतीः ।सदने यथा- देव्याविभ्रमसद्म पद्मवसतेः ॥ २८३ ॥
2.283 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 7 री (wrong syllable)
व्रततिस्तु प्रतानिन्यां विस्तारेऽपि ।वियतेऽनया व्रततिः ।दूगोवतचेति (उ० ६५५) अतिः ।प्रततेजपादित्वात्पस्य वत्वं ।वा ।स्त्रियां ।प्रतानिनी वल्ली तस्यां यथा-धराधरेन्द्र व्रतती तंतीरिव ।विस्तारे यथा-वात्या संवेगविष्वगव्रततिबलयित स्फीतधूमाधिवास ।अथ वापितं ।बीजाकृते मुंडिते च ।वाप्यते स्म वायलिंगः ।बीजाकृतं उप्तबीजं ।द्वयोर्यथा-सुक्षेत्रमिव नो कस्य प्रीतये वापितं शिरः ।व्याघातो योगविघ्नयोः ।घाते ।व्याहन्यतेऽनेन ब्याहननं वा व्याधातः ।योगे यथा-नवव्याघात १ मु० विस्तारे वहतुः पथि ।वृषभे वहतिर्धेन्वा सचिवेप्यथ वापितम् ।तृतीय: काण्डः(१२७)घातेऽथ व्यायतं दोर्घव्यापतेऽतिशये दृढे ।वासन्तः परपुष्टे स्यात्करमेऽवहिते विटे ॥ २८५ ॥
2.285 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वासन्ती माधवीयूथीपाटलास्वथ वासितम् ।वस्त्रच्छन्ने ज्ञानमात्रे *भावितेऽप्यथ वासिता ॥ २८६ ॥
2.286 · p. 60
अनुष्टुप्
स्त्रीकरिण्योः विवस्वांस्तु देवसूर्ये विश्रुतं ।ज्ञाते हृष्टे प्रतीते च विदितं बुधिते श्रुते ॥ २८७ ॥
2.287 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
घाते यथा -- व्याघ्रव्याघातजर्जरः ।अथ व्यायतं दीर्घव्यापृतेऽतिशये दृढे ।व्यायच्छते स्म व्यायतं ।वायलिंगः ।अतिशेते अतिशयः ।अतिशयवानित्यर्थः ।दीर्घ दृढे च यथा युवायुगव्याहतबाहुरंसलः ।शेषयोर्यथा-प्रान्तव्यायतदीर्घलोचन दलैः ।वासन्त: परपुष्टे स्यात्करभेऽवहिते विटे ।वसन्ते भवा वासंत: भर्तुसंध्या देरण (६ ।३ ।८९) ।अवहित: सावधानः ।तत्र वायलिगः ।सर्वेषु यथा-वासन्तै सितं वनम् ॥ २८५ ॥
2.285 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
वासन्ती माधवीयूथीपाटलासु ।वसन्ते पुष्यति वासन्ती ।ऋत्वण (६ ।४ ।१२५) अणन्तत्वात्टीः ।सर्वाः कुसुमलताः ।अथ वासितं ।वस्त्रच्छन्ने ज्ञानमात्रे भावितेऽपि ।वास्यते स्म वासितं ।वस्त्रच्छन्नभावितयोर्वायलिंगः ।वस्त्रच्छन्ने यथा--- चीनांशुकैर्वासितहर्म्यगर्भे ।ज्ञानमात्रे यथा-वासितं पादपेष्वपि ।भाविते यथा-तस्यास्तिक्तर्वनगजमदैर्वासितं वान्तदृष्टिः ।अथ वासिता ॥ २८६ ॥
2.286 · p. 60
metre not recognised
स्त्रीकरिण्योः ।द्वयोर्यथा-एताः शृंगारितांग्यः करकमलजुषो वासिताः संचरन्ति ।विविस्वांस्तु देवे सूर्ये ।* मु० भाविते विहगारवे ।वासिता करिणीनार्याविहितं तु कृते श्रुते ।विदितं स्वीकृते ज्ञाते विवस्वान् देवसूर्ययोः ।(१२८)अनेकार्थसंग्रहः सटोकःविगतो निष्प्रभे बीते विविक्तो वसुनंदके ।विविक्तं स्यादसंपृक्ते रहःपूतपिवेकिषु ॥ २८८ ॥
2.288 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विधुतं कंपिते त्यक्ते विकृतो रोग्यसंस्कृतः ।बीभत्सश्च विनीतस्तु निभते निर्जितेन्द्रिये ॥ २८९ ॥
2.289 · p. 60
अनुष्टुप्
विवस्तेजोऽस्त्यस्य विवस्वान् ।देवे यथा – विवस्वंतः स्वांते भयमुपययुम्तस्य वचसा ।सूर्ये यथा-अधोविवस्वान् परिवर्त्तमानः ।अथ विश्रुतं ।ज्ञाते हृष्टे प्रतीते च ।विश्रूयते स्म विश्रतं ।वाच्यलिंगः ।ज्ञातमेकेनापि ।प्रतीतं सर्वप्रसिद्धं ।तयोर्यथा रामोऽसौ भुवनेषु विश्रुतगुणः ।विदितं वुधिते श्रुते ।विद्यते विदितं ।वाच्यलिंगः ।द्वयोर्यथा-ननु जनविदिौर्भवद्वयली कैश्चिरपरिपूरितमेवकर्णयुग्मम् ॥ २८७ ॥
2.287 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: -ननु जनविदिौर्भवद्
विगतो निष्प्रभे वीते ।विगच्छति स्म विगतः ।वायलिंग: विशेषेण इतं गतं वोतं द्वयोर्यथा-विगततिमिरपंकं दश्यति व्योमयावत् ।विविक्तो वसुनंदके ।विविच्यते स्म विविक्तः ।वसुनंदकः स्फुरकः ।विविक्तं स्यादसंपृक्ते रहःपूतविवेकिषु ।वायलिंग: ।असंपृक्ते पूते च यथा-प्रसन्नदिक्पांसु विविक्तवातम् ।रहसि एकान्ते यथा-विविक्तं स्थानमाश्रयेत् ।विवेकिनि यथा-विविक्तो धर्म तत्परः ॥ २८८ ॥
2.288 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
विधुतं कंपिते त्यक्ते ।धुगृ कंपने ।मतान्तरेण ह्रस्वांतः ।विधूयते स्म विधुतः ।वायलिंगः ।कंपिते यथा कोपेन विधुताधर: ।त्यक्ते यथा-रहसि विधुतवस्त्रा कान्तमा लिंगति स्त्री ।विकृतो रोग्यसंस्कृतः ।बीभत्सश्च ।विकुरुते स्म विकृतः ।वायलिंगः ।रोगिणि यथा-हा हा क्षणादिदमभूद्विकृतं शरीरं ।असंस्कृते यथा-विकृतवचनो मूर्खः कस्य प्रयाति न हास्यतां ।बीभत्से यथा-कीचकारेण भीमोऽयं समन्ताद्विकृतःतृतीयः काण्डः(१२९) वर्गणजे साधुवाहाश्वे विनयनाहिते हृते ।विनतः प्रणते भुग्ने विनता पिटकाभिदि ॥ २९० ॥
2.290 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सुपर्णायां विहस्तस्तु विह्वले पंडकेऽपि च ।विश्वस्तः कृतविश्वासे विश्वस्ता विधवलियाम् ॥ २९१ ॥
2.291 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 व (wrong syllable)
कृतः ।विनीतस्तु निभृते निजितेन्द्रिये वाणिजे (ज्ये) साधुवाह्यश्वे विनयग्राहिते हृते ।विनीयते स्म विनीतः ।षट्स्वर्थेषु वणिजे साधुवाह्य वे च पुंसि ।शेषेषु वायलिंगः ।निभृते यथा-उपस्थितं प्रांजलिना विनीतेन गरुत्मता ।निजितेन्द्रिये वाणिजे च यथा विनीतजनविभ्राजिगर्भा सा नगरी बभौ ॥ २८९ ॥
2.289 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
साधुवा ह्यश्वे यथा-वनायुजैविनीतैस्तैः ।विनयग्राहिसे यथा-नीती विनी तैरवरोषरक्षः ।हृते अपनीते यथा--विनीतमोहोमृदुभिर्वनानिलः ।विनत: प्रगते भुग्ने ।विनमति स्म विनतः ।वायलिंगः ।प्रणते यया-विनतवनिताचूडारत्नप्रभारुणितांघ्रिभिः ।भुग्ने यथा-भ्रूभारविनतगात्रः ।विनता पिटकाभिदि ।सुपर्णायां ।पिटका भाजनविशेषः ॥ २९ ॥
2.29 · p. 60
metre not recognised
सुपर्णा गरुडमाता ।तत्र यथा-- वैनतेय इव विनतानंदनः ।विहस्तस्तु विह्वले पंडकेऽपि च ।विगती हस्तावस्य विहस्तः ।विहसति वा दम्यमिति तः ।विह्वले वायलिंगः ।तत्र यथा-रामापरित्राणविहस्तयोधम् ।पंडकः षंढः ।विश्वस्तः कृतविश्वासे ।विश्वसिति स्म विश्वस्तः ।वाच्यलिंगः ।विश्वस्ता विधवस्त्रियां ।कृतविश्वासे विधवस्त्रियां च यथा-सुचिरं स हसर्वसात्वतर्भवविश्वस्तविलासिनी जनः ।विजातो विकृते जाते ।विजायते स्म विजातः ।वायलिंगः ।द्वयोर्यथा-विजातजाती कुसुमावतंस' ।विजाता तु प्रसूतिका ।यथा-विजाताजात्यपुत्रकं ।विवतॊ नर्तने संघेणा वृत्तो ।विवर्त्तनं विवर्तः ।नर्तनं नृत्तं ।संघः समुदायः ।अनेकार्थसंग्रहः सटोकःविजातो विकृते जाते विजाता तु प्रसूतिका ।विव? नर्तने संघेऽपावृतौ विकृती रुजि ॥ २९२ ॥
2.292 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्