All kośas › Anekārthakairavākarakaumudī
अनेकार्थकैरवाकरकौमुदी Anekārthakairavākarakaumudī
3,608 verses · text only, tagging comes next
द्वितीयः काण्डः (29/30)
अथ दान्तः ।अथ सहस्रपादो यज्ञपुरुषे कारण्डसूर्ययोः ।सहस्र पादाऽस्य सहस्र पादः ।समासान्तविधेरनित्यत्वात्पाद्भावाभावः ।सहस्र पद्यते वा कम्मे णोऽण् ।यज्ञपुरुषो विष्णुः ।कारण्डः पक्षिभेदः ।यज्ञपुरुषसूर्ययोर्यथा-नमः सहस्रपादाय तमःस्तोमविघातिने ।अथ धान्तः ।योजनगन्धा व्यासमातरि ।कस्तूरीशीतयोश्च ।योजनगामी गन्धोऽस्या योजनगन्धा ।व्यासमातरि यथा--तस्यास्तु योजनाद्गन्धमाजिघ्रन्ति नरा भुवि ।तेन योजनगन्धेति नाम तस्याः प्रतिश्रुतम् ॥ २२ ॥
2.22 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
१. यादसांपतिरम्भोधौ प्रतीचोदिग्पतावपि ।--(४२०) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः : द्वितीयो विभागःपाटलायामथ सहस्रपादो यज्ञपुरुषे ।कारण्डसूर्ययो: योजनगन्धा व्यासमातरि ॥ २२ ॥
2.22 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 पु (wrong syllable)
कस्तूरीशीतयोश्चातिसर्जनं वधदानयोः ।अपवर्जनं निर्वाणे परित्यागे विहायिते ॥ २३ ॥
2.23 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 नं (wrong syllable)
अभिनिष्टानस्तु वर्णे विसर्गेऽयानुवासनम् ।स्नेहने धूपने चान्तावसायी श्वपचे मुनी ॥ २४ ॥
2.24 · p. 60
अनुष्टुप्
स्यादुपस्पर्शनं स्नाने स्पर्शाचमनयोरपि ।उपसम्मन्नं पर्याप्ते सत्कृतप्राप्तयोमते ॥ २५ ॥
2.25 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 न्नं (wrong syllable)
अथ नान्ताः ।अतिसर्जनं वधदानयोः ।अतिसृज्यते अतिसर्जनम् ।वधे यथा-व्यजे त्प्राण्यतिसर्जनम् ।दाने यथा-प्रार्थनार्थरहितं तदा भवदीयतामितिवचोऽति सर्जने ।अपवर्जन निर्वाणे परित्यागे विहायिते ।अपवृज्यते अपवर्जनम् ।निर्वाणे यथा-उद्यम्यते मुनिजनैरपवर्जनाय ।परित्यागे यथा-विधेयं सर्वदा विजदुर्जनस्यापवर्जनम् ।विहायितं दानं, तत्र यथा-भोगाद्धनं सफलयत्यपवर्ज नाद्वा ॥ २३ ॥
2.23 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अभिनिष्टानस्तु वणे विसर्गे ।अभिनिष्टन्यते अभिनिष्टानः ।कर्मणि घन ।अभिनिष्टान इति षत्वं ।वर्णोऽक्षरं, विसर्गस्तभेदो बिन्दुद्वयम् ।तयोर्यथा- अश्वकण्ठेषु मण्यल्पोऽभिनिष्टानावलीनिभाः ।अथानुवासनं स्नेहने धृपने च ।अनुवास्यते अनुवासनम् ।अन्तावसायी श्वपचे मुनौ ।अन्तम वस्यति अन्तावसायी ।नापितेऽपि ।तत्र श्वपचे च यथा अन्तावशायिसंस्पर्शे स्नानं नैमित्तिकं स्मृतम् ॥ २४ ॥
2.3367 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
स्यादुस्पर्शनं स्नाने स्पर्शाचमनयोपि ।उपस्पृश्यते उपस्पर्शनं यथा ।स्नानाचमनयोर्यथा-कृतोपस्पर्शने शुचौ ।स्पर्शे यथा--यूपोपस्पर्शने स्नानं ।उपसम्पन्न पर्याप्ते सत्कृतप्राप्तयोम ते ।उप सम्पधते स्म उपसम्पन्न ।वाच्यलिङ्गः ।चतुर्वपि यथा-उपसम्पन्नं पथिकैरुप सम्पन्नं निरीक्ष्य वियदत्रैः ॥ २५ ॥
2.25 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कलानुनादी चटके चंचरीके कपिंजले ।पञ्चमः काण्डः(४२१)कलानुनादी चटके चश्चरीके कपिजले ।गन्धमादनः कप्यद्रिभिदोरलिनि गन्धके ॥ २६ ॥
2.26 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 पि (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 नः (wrong syllable)
गन्धमादनी सुरायामथ जायानुजीविनः ।बकाश्विन नटदुःस्थाः स्याद्धमकेतनोऽनले ॥ २७ ॥
2.27 · p. 60
metre not recognised
ग्रहभेदे च प्रतिपादनं बोधनदानयोः ।पद्मलाच्छनो धनदे लोकेशे रविवेधसोः ॥ २८ ॥
2.28 · p. 60
metre not recognised
पद्मलाच्छना तारायां सरस्वत्यां श्रियामपि ।पीतचन्दनं स्यादरिद्रायां काश्मीरजन्मनि ॥ २९ ॥
2.29 · p. 60
metre not recognised
कलं मनोज्ञमनुनदति कलानुनादी ।त्रयोऽपि पक्षिणः ।चंचरीके स्त्रीपुंसः ।गन्धमादनः कप्यद्रिभिदोरलिनि गन्धके ।गन्धेन मदयाते गन्धमादनः ।रम्यादित्वादनटि बाहुलकात् ।हूस्वाभावः ।अदिभिदि पुंक्लीबः ।तत्र यथा त्वामियं स्थितिमतीमुपस्थिता गन्धमादनवनाधिदेवता ।अलिनि भ्रमरे स्त्रीपुंसः ॥ २६ ॥
2.26 · p. 60
रथोद्धताmetre not read in every line
गन्धमादनी मुरायां ।टीबाड्डीः ।अथ जावानुजोविनः ।बकाश्विननटदुःस्थाः ।जायामनुजीविनः जायानुजीविनः ।चतुष्यर्थेषु ।अश्विनौ अश्विनीकुमारौ ।स्यामकेतनोऽनले ।प्राभेदे च ।धूमः केतनमत्स्य घूमकेतनः ।द्वयोर्यथा-धूमकेतनरुचा विजम्भितम् ॥ २७ ॥
2.27 · p. 60
metre not recognised
प्रतिपादन बोधन दानयोः ।प्रतिपाद्यते प्रतिपादनः ।बोधने यथा--शास्त्रस्य शिष्यप्रतिपादन यथा ।दाने यथा- फलं हि पात्रप्रतिपादनं श्रियः ।पबलान्छनो धनदे लोकेशे रविवेधसोः ।पद्म लाञ्छनमस्य पनलाञ्छनः ।लोकेशः शम्भुः ।चतुर्ध्वपि यथा-पुष्णातु भक्तिनिष्णानां वाञ्छितं पद्मलाञ्छनः ॥ २८ ॥
2.28 · p. 60
metre not recognised
पन लान्छना तारायां सरस्वत्यां श्रियामपि ।तारा बौद्धानां देवी ।पीतचन्दन स्थादरिद्रायां काश्मीरजन्मनि ।पीतं च तच्चन्दनं च पीतचन्दनं ।द्वयोर्यथा-- पीतचन्दनपिशंगितं वपुः ॥ २९ ॥
2.29 · p. 60
metre not recognised
महारजनं कुसुम्भे स्वर्णे ।रज्यतेऽनेन रञ्जनं ।तुदादिवृजिरंजीति (उ० २७३) किदनः ।महञ्च तद्रजनं च महा-(४२२) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःमहारजनं कुसम्भे स्वर्णेऽथ मधुसूदनः ।भ्रमरे केशवे मृत्युवचनः श्रीफले हरे ॥ ३० ॥
2.30 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 ज (wrong syllable)
द्रोणकाकेऽप्यथ वरचन्दनं देवदारुणि ।कालेये वरवणिन्यङ्गनालाक्षाप्रियङ्गषु ॥ ३१ ॥
2.31 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 व (wrong syllable)
रोचनायां हरिद्रायामथ स्याच्छकुलादनी ।कट्वा मांसी पिचुलिका जलपिप्पलिकासु च ॥ ३२ ॥
2.32 · p. 60
अनुष्टुप्
शालाङ्कायनो नन्दयुष्योः 'स्याच्छ्वेतवाहनः शशी ।पार्थोऽथ सहस्रवेधी चुक्रे सहस्रवेधि तु ॥ ३३ ॥
2.33 · p. 60
metre not recognised
रजनं ।द्वयोर्यथा--महारजनराजिता शुकवतीव संध्यावधूः ।अथ मधुसूदनः ।भ्रमरे केशवे ।मधुसूदितवान् मधुसूदनः ।द्वयोयथा-कोऽयं द्वारि हरिः ।प्रयायुपवनं शाखामृगस्यात्र कि कृष्णोऽहं दयिते बिभेमि सुतरां कृष्णादहं वानरात् ।कान्तेऽहं मधुसूदनो व्रज लतां तामेव मध्वन्वितामित्थं निर्वचनीकृतो दयितया हीतो हरिः पातु वः ।मृत्युवश्चनः श्रीफले हरे ।द्रोणकाकेऽपि ।मृत्यु वञ्चयति मृत्युवञ्चनः ।श्रीफलो बिल्वः ।त्रिष्वपि यथा-मृत्युवञ्चनपत्रैयः पूजयेन्मृत्युवञ्चनं स मृत्युवंचन इव चिरायुर्जायते नरः ॥ ३० ॥
2.30 · p. 60
शार्दूलविक्रीडितम्two metres in one verse
अथ वर चन्दनं देवदारुणि ।काछेये ।वरं चन्दनं वरचन्दनम् ।देवदारुणि यथा-- कर्णे नवानि वरचन्दनपल्लवानि ।कालेये कुंकुमे यथा--भालस्थलीषु वरचन्दन मण्डनानि ।वरवणिन्यगनालाक्षाप्रियङ्गुषु ।रोचनायां हरिद्रायां ।वर वर्णोऽस्त्यस्या वरवर्णिनी ।अङ्गनायां यथा-एतां विहाय वरवर्णिनि ताम्रपर्णी नान्यत्र सम्भवति मौक्तिककामधेनुः ।शेषा ओषधयः ॥ ३३ ॥
2.33 · p. 60
metre not recognised
अथ स्याच्छ कुलादनी ।कट्वां मांसी पिचुलिका जलपिप्पलिकासु च ।शकुलानत्ति शकुलादनी ।रम्यादित्वादनटि डी: (५-३-१२६) ।सर्वा ओषधयः ॥ ३२ ॥
2.32 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
शालाङ्कायनो नयष्योः ।शलङ्कोरपत्यं शालङ्कायनः ।क्रोष्टशलको लुक्चेति (६-१-५६) आयनण् ।अन्तलुक् च ।नन्दी हरप्रतीहारः ।ऋषिमुनि१. शिवकीर्तिनशब्दस्तु भृङ्गरीटेऽसुरद्विषि ।श्वेत ।पचमः काण्ड(४२३)हिङ्गो 'चामरपुष्पस्तु केतके चूतकाशयोः ।गोरक्षजम्बूगोधूमधान्ये गोरक्षतण्डुले ॥ ३४ ॥
2.34 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
धूलीकदम्बस्तिनिशे नीपे वरुणपादपे ।शृगालजम्बूोडुम्बे फले च बदरीतरोः ॥ ३५ ॥
2.35 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every lineimpossible sign sequence: शृगालजम्बूोडुम्बे
अभ्युपगमः समीपागमने स्वीकृतावपि ।नक्षत्रनेमिः शीतांशुरेवत्यौत्तानपादिषु ॥ ३६ ॥
2.36 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
३विशेषः ।स्याच्छ्वेतवाइनः शशी पार्थः ।श्वेतं वाहनमस्य श्वेतवाहनः ।अथ सहस्रवेधी चुक्रे ।सहस्र वेधयति सहस्रवेधी ।चुक्रोऽन्लवेतसः ।सहस्रवेधि तु ।हिङ्गो ।हिंङ्गु रामळं ।पुंसीत्यन्ये ।अथ पान्ताः ॥ ३३ ॥
2.33 · p. 60
metre not recognised
चामरपुष्पस्तु केतके चूतकाशयोः ।चामरवत्पुष्पमस्य चामरपुष्पः ।अथ वान्ताः ।गोरक्षजम्बूर्गोधूमधान्ये गोरक्षतण्डुले ।गोरक्षाणां जम्बूरिव गोरक्ष जम्बूः ॥ ३४ ॥
2.34 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
धूलिकदम्बस्तिनिशे नीपे वरूणपादपे ।धूल्याः कदम्बो धूलीकदम्बः ।नीपे यथा- धूलीकदम्बपरिधूसरदिङ्मुखस्य ।शृगालजम्बू गोंडुम्बे फले च बदरीतरोः ।शृगालस्य जम्बूरिव शृगालजम्बूः गोडम्बओषधम् ॥ ३५ ॥
2.35 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अथ मान्तौ ।___ अभ्युपगमः समीपाममने स्वीकृतावपि ।अभ्युपगम्यते अभ्युपगमः ।स्वीकृतौ यथा-करिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः ।नक्षत्रनेमिः शीतांशु रेवत्यौत्तानपादिषु ।नक्षत्राणां नेमिरिव नक्षत्रनेमिः ।शीतांशुरिन्दुः ।रेवती भम् ।औत्तानपादिर्धवः ॥ ३६ ॥
2.36 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
१. हरिचन्दनमाख्यातं गोशीर्षे देवपादपे ।हरिवाहन इत्युक्तो भास्करामरना थयोः ।भवेचामर पुष्पस्तु ।(४२४) अनेकार्थसंग्रहः सटीक :: द्वितीयो विभागःकालानुसार्य शैछेये कालिये शिशपातरौ ।अथ स्याद्दुग्धतालीयं दुग्धाग्रं दुग्धफेनयोः ॥ ३७ ॥
2.37 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
'वृषाकपायी जीवन्त्यां शतावर्युमयोः श्रियां ।उत्पळपत्रं उत्पलदले स्त्रीणां मखमते ॥ ३८ ॥
2.38 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
कालानुसार्य शैछेये कालीये शिपातरौ ।कालेनानुस्रियते काला नुसार्यम् ।शैलेयं धातुविशेषः ।कालीयं गन्धद्रव्यम् ।अथ स्यादुग्धतालीयंदुग्धा दुम्बफेलयो ।दुग्धं ताडयति दुग्धतालीयम् ।गवहृदयादय (उ०३७०) इति साधु ।दुग्धानं दुग्धसारः ॥ ३७ ॥
2.37 · p. 60
metre not recognised
षाकपायी जीवन्त्यां शतायुमयोः श्रियां ।वृषाकपेर्भार्या वृषाकपायी ।पूतऋत्विति (२-४-६०) डी: एचान्सस्य ।जीवन्तीशतावर्यावोषधी ।तयोवृषाकपायीव वृषाकपायी ।उमायां यथा-वसत्य जस्रं विहरान् वनान्तरे ।वृषाकपायी सहितो वृषध्वजः ।श्रियां यथा-वृषाकपा यो यदि हेलया पदं ददाति गण्याः क्व भवादृशास्ततः ।वृषाकपिशब्दस्याग्न्या बनेकार्थस्वात् ।घवयोगात्तद्भार्यासु स्वाहादिष्वयि वृषाकपायी शब्दः प्रयु ज्यते ।तत्र स्वाहायां यथा-धन्धा वृषाकपायीति ।इन्द्राण्यां यथा-वृषा कपायीमभ्येति सत्रपः किं न गोत्रमित् ।ऋषिविशेषभार्यायां यथा-वृषाकपायी जलसेकवद्धितैर्मनोहरैराश्रमवृक्षकैरिमम् ।॥अथ रान्ताः ।
2.3395 · p. 60
metre not recognised
उत्पलपत्रं, उत्पदले स्त्रीणां नखक्षते ।उत्पलस्य पत्रमिव वा उत्पलपत्रम् ।उत्पलदले यथा--धारांशितां रामपरश्वधस्य सम्भावयत्युत्पलपत्र साराम् ।स्त्रीणां नखक्षते यथा-उत्पलपत्राकाराणि यानि कररुहपदानि तत्क थितम् ।उत्पलपत्रकमुचितं कांची मार्गेऽथ कक्षासु ॥ ३८ ॥
2.38 · p. 60
metre not recognised
कपिलधारा त्रिदशायगायां तीर्थभिद्यपि ।कपिलस्य धारा कपिलस्य धाराऽत्र वा कपिल१. भवेत्प्रवचनीयाख्या प्रवाच्ये च प्रवक्तरि ।वृषा०पञ्चमः काण्डःकपिलधारा त्रिदशापगायां तीर्थभिद्यपि ।तमालपत्रं तिलके तापिच्छे पत्रकेऽपि च ॥ ३९ ॥
2.39 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 2 पि (wrong syllable)
तालीशपत्रन्तु तामलक्यां तालीशके क्वचित् ।पादचत्वरः करके परदोषकभार्षािण ॥ ४० ॥
2.40 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: रदोषकभार्षािण ॥ ४०
सकते छगलेऽश्वत्थद्रुमेऽथ पांसुचामरः ।वर्धापके प्रशंसायां दूर्वाश्चिततटी भुवि ॥ ४१ ॥
2.41 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 थ (wrong syllable)
पुरोटौ धुलिगुच्छे पीतकावेरं तु कुङ्कुमे ।पित्तले वस्वोकसारा विन्द्रस्य धनदस्य च ॥ ४२ ॥
2.42 · p. 60
अनुष्टुप्
धारा ।तमालपत्रं तिलके तापिच्छे पत्रकेऽपि च ।तमालश्च तत्पत्रं च तमा लस्य पत्रं पत्रमिव वा तमालपत्रम् ।तापिच्छस्तमालः ।पत्रकं सुगन्धिद्रव्यम् ।त्रिष्वपि यथा-तमालपत्रं मृगनाभिगन्धि वनान्तलक्ष्म्या वदने विभाति ॥ ३९ ॥
2.39 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
तालीश(स)पत्रं तु तामलक्यां तालीशके क्वचित् ।तालीसवत्पत्रं यस्य ताली सपत्रम् ।द्वावपि वृक्षभेदों ।क्वचित्तालीसके लक्ष्यानुसारेण ।पादचत्वरः करके परदोषकभाषिणि ।सैकते छगले अश्वत्थद्रुमे ।पादे पादस्य वा चत्वरमस्यास्माद्वा पादचत्वरः ।परदोषकभाषिणि वाच्यलिङ्गः ॥ ४० ॥
2.40 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अथ पांमुचामरः ।वर्धापके प्रशंसायां दूर्वाचिततटीभुवि ।पुरोटौ धलिगुच्छे ।पांसुमिश्रं चामरमस्य पांसुचामरः ।पुरोटिनद्यादौ पूरानीतकचवरः ॥ ४३ ॥
2.43 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
पीतकावेरं तु कुडामे, पित्तले ।कावेरी देवताऽस्य कावेरं ।पीतं च तत्कावेरं च पीतकावेरं ।बस्वोकसारा विन्द्रस्य धनदस्य च ।नलिनो पुर्योः ।वसुयुक्तानि ओकांसि सारमस्यां वस्वोकसारा ।पृषोदरादित्वात् ।इन्द्रधनद पुर्योर्यथा-वस्वोकसारामभिभूयसाहं सौराज्यबद्धोत्सवया विभूत्या समनशक्ती त्वयि सूर्यवंश्ये सति प्रपन्ना करुणामवस्थाम् ॥ ४२ ॥
2.42 · p. 60
metre not recognised
वितिसारस्त्वनु शये रुषि कौ कृत्ये ।विप्रति स्त्रियते विप्रतिसारः ।अनुशयः पश्चात्तापः ।रुट कोपः ।तयोर्यथा-प्रापि चेतसि स विप्रतिसारे सुभ्रवामवसरः सरकेण ।कुः(४२६) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःनलिनीपुर्यो विप्रतिसारस्त्वनुशये रुषि ।कौ कृत्ये सर्वतोभद्रस्त्वोकोभित् काव्यचित्रयोः ॥ ४३ ॥
2.43 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
निम्बेऽथ सर्वतोभद्रा गम्भायर्या नटयोषिति ।समभिहारस्त्वाभीक्ष्ण्ये भृशार्थेऽथासुतीवल: ॥ ४४ ॥
2.3406 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 2 म (wrong syllable)
शौण्डिके यज्वन्युद्दण्डपालो मत्स्याहिभेदयोः ।स्यादेककुण्डलो बलभद्रे किम्पुरुषेश्वरे ॥ ४५ ॥
2.45 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ज्व (wrong syllable); pāda 3, syllable 7 ब (wrong syllable)
कृपीटपालस्तु केनिपाते जलनिधावपि ।स्यात्पाण्डुकम्बल: श्वेतकम्बलग्रावभेदयोः ॥ ४६ ॥
2.46 · p. 60
अनुष्टुप्
पृथिवी ।कृत्यं कार्य ।सर्वतोभद्रस्त्वोकोभित्कायचित्रयोः ।निम्बे ।सर्वतोभद्राण्यस्य सर्वतोभद्रः ।व्यूहभेदकल्याणवतोरपि ।चित्रकाव्यव्यूहभेदयो यथा-विषमं सर्वतोभद्रचक्रगोमूत्रिकाभिदिः ।श्लोकैरिख महाकाव्यं ब्यूहैस्तद भवद्वलं ।ओकोभिदि कल्याणवति च यथा-स्वेच्छाप्रवेशा वाचस्ताः सर्वतोभद्रता गताः ॥ १३ ॥
2.13 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अथ सर्वतोभद्रा गम्भायर्या नटयोषिति ।गम्भारी श्रीपर्णी वृक्षः ।समभिहारस्त्वाभीक्ष्ण्ये भृशार्थे ।समभिहरणं समभिहारः ।द्वयोर्यथा क्रियासमभिहारेण विराध्यन्तं क्षमेत कः ।॥अथ लान्ताः ।
2.3410 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अथासुतीबलः ।शौण्डिके यज्वनि ।आसुतिः सन्धान विद्यतेऽस्य आसुतीबलः ।कृष्यादित्वाद्वलच् (७-२-२७) ।पित्रादेरिति दीर्घः ।द्वयो यथा-आसुतीबलशालात्र क्व देशे तु सुरांचिता ।इति होत्रार्थितरछात्रः शुण्डास्थानमदर्शयत् ॥ ४४ ॥
2.44 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
उद्दण्डपालो मत्स्याहिभेदयोः ।उद्युक्तो दण्डपालोऽत्र उद्दण्डपालः ।मत्स्यभेदेऽहि भेदे च ।स्यादेककुण्डलो बलभद्रे किंपुरुषेश्वरे ।एकं कुण्डलमस्य एककुण्डलः ।द्वयोर्यथा-एककुण्डलयुतं वृषा कपिम् ।कृपीटपालस्तु केनिपाते जलनिधावपि ।कृपीटं जलं पालयति कृपीटपाल: ।केनिपातोऽरित्रम् ।पञ्चमः काण्डः(४२७)मुरतताली शिरसदत्योरथाशितम्भवः ।अन्नादौ तृप्तौ च 'नभश्चमसमचन्द्रमाययोः ॥ ४७ ॥
2.47 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
चितायुपे हिङ्गुनिर्यासो हिङ्गुरसनिम्बयोः ।हिरण्यरेता मलने सहस्रकिरणेऽपि च ॥ ४८ ॥
2.48 · p. 60
अनुष्टुप्
इत्याचार्यहेमचन्द्रसूरीश्वररचितेऽनेकार्थसंग्रहेपञ्चस्वरकाण्डः पञ्चमः ॥ ५ ॥
2.5 · p. 60
metre not recognised
स्यात्पाण्डुकम्बलः श्वेतकम्बलग्रावभेदयोः ।पाण्डुश्चासौ कम्बलश्च पाण्डुकम्बलः ॥ ४६ ॥
2.46 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
सुरतताली शिरःसक्दत्योः ।सुरतेन तोड्यतेसुरतताली ।अथ वान्ताः ।अथाशितम्भवः अन्नादौ तृप्तौ च ।आशितस्तृप्तो भवत्यनेन आशितस्य भवनमिति वा ।आशितम्भवः ।भावे चाशिताद्भुवः खः (५-१-१३०) ।द्वयोर्यथा-आशितम्भव मात्रर्या कश्चिच्छेदाशितं भवम् ।अथ सान्ताः ।नभश्चमसश्चन्द्रमाययोः ।चितायूपे ।नभश्चमति नभश्चमसः ।तप्यणी त्यसः ।(उ० ५६९) ।माया इन्द्रजालम् ॥ ४७ ॥
2.47 · p. 60
metre not recognised
हिंगुनिर्यासो हिंगुरस निम्बयोः ।निर्यस्यते निर्यासः ।हिंगोनिर्यासो हिंगुरिव नियांसोऽस्येति वा हिंगुनिर्यासः ।हिरण्यरेता ज्वलने सहस्रकिरणेऽपि च ॥ ४८ ॥
2.48 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
हिरण्यं रेतोऽस्य हिरण्यरेताः ।ज्वलने यथा-ज्वलितं न हिरण्यरेतसं चयमास्कन्दति भस्मनां जनः ।इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायामनेकार्थकैरवाकरकौमुदी __ त्यभिधानायां स्वोपज्ञानेकार्थसंग्रहटीकायां पंचस्वरकाण्डः पंचमः समाप्तः ॥ ५ ॥
2.5 · p. 60
metre not recognised
१. स्यादापादभवो भौमे नवीनजलदेऽपि च ।स्यान्नभ० ।अथ षष्ठः काण्डः ।ग्राममगुरिका युद्धशृङ्गयोः मातुलपुत्रकः ।धत्तरकस्य च फले मातुलस्य च नन्दने ॥ १ ॥
2.1 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
लतामर्कटकः पुत्रीनवमालिकयोः कपौ ।वर्णबिलोडका काव्यच्छाया हृत्सन्धिचौरयोः ॥ २ ॥
2.2 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 बि (wrong syllable)
सिन्दूरतिलको हस्ती सिन्दूरतिलकाऽङ्गाना ।दोहदलक्षणं गर्भ स्यात्सन्धौ यौवनस्य च ॥ ३ ॥
2.3 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 7 ङ्गा (wrong syllable); pāda 3, syllable 3 द (wrong syllable)
अर्ह ।अथ षष्ठं षट्स्वरकाण्डमारभ्यते ।तत्रादौ कान्ताः ।ग्राममद्गुरिका युद्धशृङ्गयोः ।ग्राममद्गुवत् रायन्ति शब्दायन्ते नरा अत्रेति ग्राममद्गुरिका ।कुशिकेति (उ० ४५) साधुः ।शृङ्गी ओषधिः ।मत्सीभेदो वा ।मातुलपुत्रकः ।धत्तरकस्य च फले मातुलस्य च नन्दने ।मातुलो धतूरो मातुः भ्राता च ।तस्य पुत्रो मातुलपुत्रकः ।लूतामर्कटकः पुत्रीनवमालिकयोः कपौ ।लूता मकति दिव्यचीत्यटे के च लूतामर्कटकः ।पुत्री ओषधिः ।वर्ण बिलोडकः काव्यच्छाया हृत्सन्धिचौरयोः ।वर्ण छायां ब्राह्मणादि वा ।विलोडयति वर्ण विलोडकः ।वाच्यलिङ्गः ।सन्धिचौरः सुरङ्गाचौरः ॥ २ ॥
2.2 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 धिः (wrong syllable); pāda 3, syllable 3 र (wrong syllable)
सिन्दरतिलको हस्ती ।सिन्दूरेण तिलकोऽस्य सिन्दूरतिलकः ।सिन्दूरतिलकाङ्गना ।द्वयो यथा-सिन्दूरतिलकारूढः सिन्दूरतिलकावृतः ।स ययौ रन्तुमुद्याने साक्षादिव पुरन्दरः ।अथ णान्तौ ।दोहदलक्षणं गर्भ स्यात्सन्धौ यौवनस्य च ।दोहदो लक्षणमस्य दोहद लक्षणम् ।गर्भे यथा-निदानमिक्ष्वाकुकुलस्य सन्ततः सुदक्षिणादोहदलक्षणं१. स्यान्मदनशलाका तु सार्या कामोदयौषधौ ।मातुल० । २. स्नानाचिकित्सक चातुर्मास्यव्रतकरे दरे ।स्नानाचिकित्सक प्रोक्तं नारोपुष्पतपस्थयोः ।सिन्दूर ।षष्ठः काण्डः(४२९)यौवनलक्षणं वक्षोरुहे च लवणिम्नि च ।अपारापतश्चित्रकण्ठे स्यात्तित्तिरावपि ॥ ४ ॥
2.4 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 न (wrong syllable)
प्रत्युद्गमनीयमुपस्थेये धौतांशुकद्वये ।विष्वक्सेनप्रिय त्रायमाणोषध्यां श्रियामपि ॥ ५ ॥
2.5 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 म (wrong syllable)
इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रसूरीश्वरविरचितेऽनेकार्थसंग्रहेषट्स्वरकाण्डःषष्ठः ॥ ६ ॥
2.6 · p. 60
metre not recognised
यौवनलक्षणं वक्षोरुहे च लवणिम्नि च ।यौवनस्य लक्षणं यौवनलक्षणं ।द्वयोर्यथा अलङ्कृतां यौवनलक्षणेन दृष्ट्वा मृगाक्षी मुमुहुर्युवानः ।अथ तान्ताः ।अर्द्धपारापतश्चित्रकण्ठे स्यात्तित्तिरावपि ।अर्दैन पारापतोऽर्द्धपारापतः ।दावपि पक्षिभेदौ ॥ ४ ॥
2.4 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
!! अथ यान्तौ ।प्रत्युद्गमनीयमुपस्थेये धौतांशुकद्धये ।प्रत्युद्गभ्यते प्रत्यद्गमनीयम् ।उपस्थेये वाच्यलिङ्गः ।धौतांशुकद्वये यथा-सा मङ्गलस्नानविशुद्धगात्री गृहीत प्रत्युद्गमनीयवस्त्रा ।विः षक सेनप्रिया त्रायमाणोषध्यां श्रियामपि ।विष्वक् सेनस्य प्रिया विष्वक्सेनग्रिया ।श्रियां यथा- विष्वक्सेनप्रियादेया तुभ्यमभ्य धिकां श्रियाम् ॥ ५ ॥
2.5 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रसूरीश्वरविरचितायामनेकार्थकरवाकर कौमुदीत्यभिधानायां स्वोपज्ञानेकार्थसंग्रहटीकायांषट्स्वरकाण्डः षष्ठः समाप्तः ॥ ६ ॥
2.6 · p. 60
metre not recognised
१. विश्वक्सेनप्रिया लक्ष्म्यां त्रायमाणौषधावपि ।समुद्रनवनीते स्यात्पीयूषे च सुधाकरे ।॥
2.3430 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अथ सप्तमः (परिशिष्ट) अव्ययकाण्डः ।अथाव्ययानि वक्ष्यन्ते प्राग्वदेव स्वरक्रमात् ।अ स्वल्पार्थेऽप्यभावेऽपि स्यादास्मरणवाक्योः ॥ १ ॥
2.1 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
आङीषदर्थेऽभिव्याप्तौ क्रियायोगेऽवधावपि ।आं स्यादविस्मृत्योराः सन्तापप्रकोपयोः ॥ २ ॥
2.2 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अहे ।अथ सप्तममनेकार्थशब्दशेषमनेकार्थाव्ययकाण्डमारभ्यते ।अथा व्ययानि वक्ष्यन्ते प्राग्वदेव स्वरक्रमात् ।अथेति षट्काण्ड्यनन्तरमव्ययानि भण्यन्ते ।अत्र पूर्ववदेव स्वराद्याद्यन्त क्रमो विज्ञेयः ।तत्रादौ एकस्वराः ।तत्र च अकारः ।अः स्वल्पार्थेऽप्यभावेऽपि ।अतति अटति वा ।कचि दिति ।डे ।स्वल्पार्थे यथा-अल्पमपि प्रत्याख्यानमावृणन्ति अप्रत्याख्यानावरणाः क्रोधादयः ।अभावे यथा-असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा ।अथ आकारौ ।स्यादा स्मरणवाक्ययोः ॥ १ ॥
2.1 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अनिति आ ।डिदिति (उ० ६०५) आप्रत्ययः ।स्मरणे यथा--आ ज्ञातं मधुलम्पटैर्मधुकरैराबद्धकोलाहले नूनं साहसिकेन चूत मुकुले दृष्टिः समारोपिता ।वाक्ये यथा-यदि आ एवं नु मन्यसे ॥ १ ॥
2.1 · p. 60
metre not recognised
आङीषदर्थेऽभिव्याप्तौ क्रियायोगेऽवधावपि ।कारोऽनुबन्धमात्रं ।ईषदथ यथा-आ पिंगजूटतटटंकितचन्द्रलेखं ।अभिव्याप्तौ अभिविधौ यथा-सोहमा जन्मशुद्धानामाफलोदयकर्मणां ।क्रियायोगे यथा-आमुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः ।अवधौ यथा-आ समुद्रक्षितीशानां ।अथाक्मरादितिः ।आं स्यादव धिस्मृत्योः ।अमते राङ्यूकिपि आं ।द्वयोर्यथा-आं ज्ञातं मधुसूदनानि युगलं मुक्त्वास्ति नान्या गतिः ।॥अथाकारादिः सान्तः ।
2.3435 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
आः सन्तापप्रकोपयोः ।आस्तेः किपि आः ।सन्तापे यथा-आः पूर्णस्वकलाभिरिन्दुरमलो यातश्च राहोर्मुखम् ।प्रकोपे यथा-आः पापतापस किरातकृशानुकीर्ण वज्र न कि पतति मूर्द्धनि ते नमस्तः ।आश्चर्येऽपिसप्तमः काण्डः(४३१) इ स्यात्श्वेदे प्रकोपोक्तौ,' ई क्रोधे दुःखभावने ।प्रत्यक्षे सनिधौ चाप्यु रोषोक्त्याऽऽमन्त्रणार्थयोः ॥ ३ ॥
2.3 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
उत्प्राधान्ये प्रकाशे च प्रावल्यास्वास्थ्यशक्तिषु ।विभागे बन्धने मोक्षे भावे लाभोलकर्मणोः ॥ ४ ॥
2.4 · p. 60
अनुष्टुप्
यथा-आः किमेतदपूर्वोयं दृष्टः क्षत्रियपोतकः ॥ २ ॥
2.2 · p. 60
अथ इकारः ।इस्यास्वदे प्रकोपोक्तौ ।एति किपि ई ।आगमशासनस्याऽनित्यत्वात्तागमा भावः ।द्वयोयथा-अमी अमुमु ई चोस्य नखाः कण्ठे इ ईक्षिता ।अथ ईकारः ।ई क्रोधे दुःखभावने ।प्रत्यक्षे सन्निधौ चापि ।ईड्गतौ ।विपि ई ।चतु वर्थेषु यथा-ई ईदृशी रतिः कथम् ।अथ उकारः ।उ रोषोक्त्यामन्त्रणा र्थयोः ।उट् शब्दे किपि तागमाभावे उ ।रोषोक्तौ यथा-उ (उ अ) एहि त्व मुत्तिष्ठ ।आमन्त्रणार्थं यथा-क्वचित्कदाचिकिमु किंचिदेव कृतं मया सुन्दरि विप्रियन्ते ॥ ३ ॥
2.3 · p. 60
metre not recognised
अथ उकारादिन्तिः ।उत्प्राधान्ये प्रकाशे च प्राबल्यास्वास्थ्यशक्तिषु ।विभागे बन्धने मोक्षे भावे लाभोर्ध्वकर्मणोः ।उन्देर्वदेर्वा क्विपि उत् ।प्राधान्ये यथा उत्तमा मानमिच्छन्ति ।प्रकाशे यथा-उद्भूतः सरसिजसम्भवः परागः ।प्राबल्ये यथा-उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता ।अस्वास्थ्ये यथा-येना न्तर्जलचारिभिर्जलचरैरत्युक्तमुत्कूजितम् ।शक्ती यथा-माधेन विनितोत्साहा नोत्साहान्त पदक्रमे ।विभागे यथा--उत्पथप्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ।बन्धने यथा-पुरन्दरश्रीः पुरमुत्पताकं प्रविश्य पौरैरभिनन्धमानः ।मोक्षे यथा उच्छंस्खलं वलातिवाजिराजः ।भावे सम्भाचे यथा-पराबद्धकक्षाणां त्वादृशा मुद्भवः कुतः ।लाभे यथा-उत्पन्नभक्षक मूखम् ।ऊर्ध्वकर्मणि यथा-उत्तिष्ठन्त्या१. प्रकोपोक्तौ कामदेवे स्वनव्ययम् । २. ई लक्ष्म्यां तु च नाव्ययम् । ३. शिववाची स्वमव्ययम् ।(४३२) अनेकार्थसंग्रहः सटीक : द्वितीयो विभागःउं प्रश्नेऽङ्गीकृतौ रोषेऽप्यू प्रश्ने रोषवानि च ।ऋ 'कुत्सावाक्ययोरे ऐ हे है शब्दाविव स्मृतौ ॥ ५ ॥
2.5 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
आमन्त्रणाहानयोरों प्रणवेऽङ्गीकृतावपि ।ओ औ शब्दौ तु हो हौ वद् हूतौ सम्बोधनेऽपि च ॥ ६ ॥
2.6 · p. 60
अनुष्टुप्
रतान्ते भरमुरगपतो पाणिनैकेन कृत्वा ॥ ४ ॥
2.4 · p. 60
अथ उकारादिन्तिः ।उं प्रश्नेऽङ्गीकृतौ रोषेऽपि ।वेक् तन्तुसन्ताने ।बाहुलकात् कितिम उं ।प्रश्नाङ्गीकृत्योर्यथा-कोयं नाथ जिनो भवेत्तव वशी उंहु प्रतापी प्रिये ।रोषे यथा-उं तनोमि तवेप्सितं ।अथ ऊकारादिन्तिः ।ऊ प्रश्ने रोपवाचि च ।ऊपैट् तन्तुसन्ताने ।बाहुलकात् किमिति ऊ ।प्रश्ने यथा-ऊं क्वास्ति मे जानकी ।रोषवाचि यथा-ऊं सैवास्मि तव प्रिया ।अथ ऋकारः ।ऋ कुत्सा वाक्ययोः ।ऋक् गतौ क्विपि, तागमाभावे ऋ ।द्वयोर्यथा-बाले किमू विमृद्नासि ।अथ एकारऐकारौ ।ए ऐ हे हैं शब्दाविव स्मृतौ ।आमन्त्रणा होनयोः ।इण्क् गतौ विचि ए ।बाहुलकाद्वृद्धौ ऐ ।हिनोतेर्विचि हे ।बाहु लकावृद्धौ है ॥ ५ ॥
2.5 · p. 60
metre not recognised
आमन्त्रणाह्वानयोर्यथा-ए इतो भव ऐ भयंकर श्मशा नम् ।तां द्रष्टुं जनकात्मजां हृदय हे नेत्राणि मित्रीकुरु ।हे देवदत्त चल है बज यज्ञदत्त ।अथ उकारादिन्तिः ।बंधानुरोधात्तु प्रथममुक्तः ।ओं प्रण१. ऊ रक्षणे रक्षके च सून्यं स्यूतानव्ययम् ।ऋ कुत्सायां च वाक्ये न देवमातर्यनव्यम् ॥ऋ वाक्यकुत्सयोदश्यजनन्यामायनव्ययम् ।ले कुत्सायां विस्मये च लुशन्दोऽपि तदर्थकः ॥देवमातरि वाराह्यां क्रमासानायनव्ययौ ।एभन्दौ तु हेहेवत् स्मृत्यामंत्रणहतिषु ॥क्रमाचतुर्भजे शम्भावे ऐशब्दावनव्ययौ ।आमिरयनुमती प्राक्त प्रणव चाप्युपक्रमे ॥ओसौशब्दौ तु होहौव सम्बुद्धयाहवानयोर्मतौ ।विधातरि क्रमाद्विष्णावे औशब्दावनव्ययौ ।कु.सप्तमः अण्डा कु पापीयसि कुत्सायामीषदर्थे निवारणे ।कं सुखे वारिशिरसोः किं प्रश्ने कुत्सनेऽपि च ॥ ७ ॥
2.7 · p. 60
metre not recognisednearly अनुष्टुप्
चान्योऽन्याथसमाहारान्याचयेषु समुच्चये ।हेतौ पक्षान्तरे तुल्ययोगिता विनियोगयोः ॥ ८ ॥
2.8 · p. 60
अनुष्टुप्
वेङ्गीकृतावपि ।अवति ओ ।अविर्मः ।प्रणवे यथा-समस्तं व्यस्तं त्वां शरणद गृणात्योमिति पदं ।अङ्गीकृतौ यथा-ओमित्युक्तवतोऽथ शाङ्गिण इति ।अथ ओकार-औकारौ ।ओ औ शब्दौ तु हो-हो-बद हतौ सम्बोधनेऽपि च ।उशब्दे विचि ओ ।बाहुलकाद्वृद्धौ औ ।एवं जुहूतेः हो हो ।द्वयो यथा तदो भलमनेनेति सखीमाहा ओ मानिनी ।औ कुत्र गतो गौः ।हो पश्य वराहोऽयं ।हौ सर्पत्यही यासि किम् ॥ ६ ॥
2.6 · p. 60
metre not recognised
अथ कादिः ।कु पापीयसि कुत्सायामीपदर्थे निवारणे ।कौतेः क्विपि तागमाभावे कु ।कायति वा ।दृकेति किदुः ।पापीयसि यथा-यद्दोग्धृमित्रं किमतः कु कृत्यं ।कुत्सायां यथा-कुमित्रे नास्ति विश्वासः ।ईषदर्थे यथा-कोष्णं किन्नु निषिच्यते तव बलात्तल सखिश्रोत्रयोः ।॥अथ कादी मान्तौ ।
2.3447 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
के सुखे वारिशिरसोः ।कामयतेः, “गमि जमि क्षमि कमी"(ऊ० ९३७) ति डित्यमिकं ।त्रिष्वपि यथारेजे कादम्बिनी वेयं, कामिनी कम्रकन्धरा ।कि प्रश्ने कुत्सनेऽपि च ।कौतेः कोर्डिन् ।किं प्रश्ने यथा-किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि ।कुत्सने यथा-स किंसखा साधु न शास्ति योऽधिपं, हितान्न यः संश्रुणुते स किंप्रभुः ॥ ७ ॥
2.7 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अथ चादिः ।चान्योऽन्यार्थसमाहारान्वाच येषु समुच्चये ।हेतौ पक्षान्तरे तुल्ययोगिताविनियोगयोः ।पादपूरणेऽव धृतौ ।चिनोति चः ।क्वचिदिति डः ।अन्योऽन्यार्थे इतरेतरयोगे यथा-तयो जगृहतुः पादौ राजा राज्ञी च मागधी ।तो गुरुर्गुरुपत्नी च, प्रीत्या प्रतिनन(४३४) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःपादपूरणेऽवधृतौ तु विशेषेऽवधारणे ।समुच्चये पादपूतौं धिक् निर्भर्त्सननिन्दयोः ॥ ९ ॥
2.9 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
न्दतुः ।अत्र इतरेतरयोगस्योदभूताक्यवभेदत्वात् जगृहतुर्जगृहतुरिति द्विवच नम् ।समाहारे तु तिरोहितावयवभेदत्वादेकवचनम् ।यथा--अर्थस्य मूलं निकृतिः क्षमा च, कामस्य वित्तञ्च वपुर्वयश्च ।धर्मस्य दानञ्च दया दमश्च, मोक्षस्य सर्वार्थनिवृत्तिरेख ।अन्वाचये यथा-हित्वा तस्मिन् भुजगवलयं शम्भुना दत्तहस्ता, क्रीडाशैले यदि च विचरेत्पादचारेण गौरी ।समुच्चये यथा-- विकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते ।हेतौ यथा-गुरोनियोगाच्च नगेन्द्रकन्या ।पक्षान्तरे यथा — कैकेय्याः क्व वरो वरेण विपिनप्रस्थानयाञ्चा कच, क्वायं वंशशरो विकर्तनविधिः, सीतापहारः क्व च ।सुग्रीवानुगतिः क्वच क्व च वधस्तस्यापि लङ्कापतेरेकैकं चरिताद्भुतं समभवत्पुण्यैः कवीनामदः ।तुल्ययोगितायां यथा-प्रतिग्रहीतुं प्रणयिप्रियत्वात् , त्रिलोचनस्तामुपचक्रमे च ।सम्मोहनं नाम च पुष्पधन्वा धनुष्यमोधं समधत्त बाणम् ॥ १ ॥
2.1 · p. 60
इन्द्रवज्राtwo metres in one verse
विनियोगे यथा-मधुश्च ते मन्मथ साहचर्याद सावनुक्तोऽपि सहाय एव ॥ ८ ॥
2.8 · p. 60
पादपूरणे यथा-धर्मे चार्थे च कामे च, मोक्षे च भरतर्षभ ।अवधृतो यथा--कर्मक्षया च्च निर्वाणम् ।अथ तादिः ।तु विशेषेऽवधारणे ।समुच्चये पादपूर्ती तौतेः क्विपि तागमाभावे तु ।विशेषे यथा-किमस्या न प्रेयो यदिपरमसह्य स्तु विरहः ।अवधारणे यथा-ननु खण्डेन्दुजूटस्य प्रियाविरहनं तमः ।पादयूत्तौ यथा-दूरादेव कृतोऽञ्जलिने तु पुनः पानीयपानोचितः ।अथ धादिकान्तः ।धिक् निर्भत्सननिन्दयोः ।दधाते गादित्वात्किकि धिक् ।निर्भत्सने यथा-धिक धि शत्रुजितं ।निन्दायां यथा-धिक् तस्य जीवितं लोके ।अथ नादयः ॥ ९ ॥
2.9 · p. 60
metre not recognised
नि स्यात्क्षेपे भृशार्थे च नित्यार्थ दानकर्मणि ।संधानो परमयोः संश्रयाश्रयराशिषु ।मोक्षेऽन्तभावेऽधोभावे बन्धने कौशलेपि च ।नयतेनींवी प्रहृभ्यो डिदिति इ प्रत्यये (उ० ६१६) ।निक्षेपे यथा-रे रे क्षत्रनिकृष्टसप्तमः काण्डः(४३५)नि स्यारक्षेपे भृशार्थे च नित्यार्थे दानकर्मणि ।सन्धानोपरमयोः संश्रयाश्रयराशिषु ॥ १ ॥
2.1 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 र्थ (wrong syllable); pāda 3, syllable 1 सं (syllables merged)
मोक्षेऽन्तमावेऽधोभावे बन्धने कौशलेऽपि च ।नु प्रश्नेऽनुशयेऽतीतार्थे विकल्पविसर्कयोः ॥ ११ ॥
2.11 · p. 60
अनुष्टुप्
ननीषदर्ये सादृश्ये तद्विरुद्धतदन्ययोः ।व्यतिक्रमे स्वरूपार्थे निषेधाभावयोरपि ॥ १२ ॥
2.12 · p. 60
अनुष्टुप्
दुष्टकुमते ।भृशार्थे यथा-तमार्यगृह्यं निगृहीतधेनुः ।नित्यार्थे यथा-स्मर नित्य मनित्यताम् ।दानकर्मणि यथा-निवापः सहकारमञ्जरीः प्रियचूतप्रसवो हिते सखा ।सन्निधाने यथा-कटु रटति निकटवर्ती ।उपरमे यथा-निवर्तयास्माद समी(दी)प्सितान्मनः ।संशयेयथा-निरेकमेकोऽपि निराकरोति ।आश्रये यथा अयं वारामेको निलय इति ।राशौ यथा--निजकरनिकरसमृद्धया ॥ १० ॥
2.10 · p. 60
metre not recognised
मोक्षे यथा-भोजेन दूतो रघवे निसृष्टः ।अन्तभावे यथा-रुचिरार्थाः किमिह निष्ठिता वाचः ।अधोभावे यथा-अपि निपतति पौरे (पूरे) पाथसां वारिदेभ्यः ।बन्धने यथा--बद्धा पराणि परितो निगडान्यलावीत् ।कौशले यथा-शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ।नु प्रश्नेऽनुशयेऽतीतार्थे विकल्पवित कयोः ।नौतेः क्विपि तागमाभावे ।नु प्रश्ने यथा-रक्ताशोककृशोदरी क्व नु गता, त्यक्त्वानुरक्त जनम् ।अनुशये कोपे यथा-तूलं तूलं नु गाढं प्रहर हरेति ।विकल्पे यथा-स्वप्नो नु माया नु मतिभ्रमो नु ।वित्त ।यथा-क्व नु पुनः सर्वत्र सर्वे गुणाः ॥ ११ ॥
2.11 · p. 60
metre not recognised
नबीषदर्थे सादृश्ये, तद्विरुद्धतदन्ययोः ।व्यतिक्रमे स्वरूपार्थे, निषेधाभावयोरपि ।नाते क्वचिदिति डे नञकारोनुबन्धार्थः ।ईषदर्थे यथा-अनुदरा कन्या ।सादृश्ये यथा-अब्राह्मणः ब्राह्मणसदृशः ।क्षत्रि यादिरित्यर्थः ।तद्विरुद्धे यथा-अधर्मः धर्मविरोधी पाप्मेत्यर्थः ।तदन्यस्मिन्यथा अनग्निः ।अग्नेरन्य इत्यर्थः ।व्यतिक्रमे यथा-न ते मुखं चन्द्रं मन्ये ।चन्द्रमतिक्रम्य ततोऽधिकम्मन्ये इत्यर्थः ।स्वरूपार्थे यथा--न न न मम मा मा मां स्प्राक्षीनिषेध(४३६) अनेकार्थसंग्रहः सटीक : द्वितीयो विभागःनिनिश्चये क्रान्ताद्यर्थे निःशेषप्रतिषेधयोः ।प्राक् पूर्वस्मिन् प्रभाते दिगदेशकालेष्वनन्तरे ॥ १३ ॥
2.13 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
अतितेऽग्रेऽप्यथ प्र स्याद्ताद्यर्थप्रकर्षयोः ।वा समुच्चय एवाथे उपमानविकल्पयोः ॥ १४ ॥
2.14 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
परं वचः ।निषेधे यथा-नायं नायं न चायम् ।अभावे यथा-अवचनं वचनं प्रिय सन्निधावनवलोकनमेव विलोकनम् ।अथ नादिः सन्तो रान्तो वा ॥ १२ ॥
2.12 · p. 60
metre not recognised
निनिश्चये क्रान्तादयर्थे निःशेषप्रतिषेधयोः ।नयतेनियोडिति (उ. ४५४) डिसिनिस्निपातनात् रुत्वे निर् ।निश्चये यथा-अवितृसतया तथापि मे हृदयं निर्ण यमेव धावति ।क्रान्ताद्यर्थे यथा-निर्नाभिकौशेयमुपात्तबाणम् ।निःशेषे यथा योग्यस्य त्रिनयनलाचनानलाचिनिर्दग्धस्मरपृतनाधिराज्यलक्ष्म्याः ।प्रतिषेधे यथा-निरालोकं लोकम् ।अथ पकारादिश्चान्तः ।प्राक् पूर्वस्मिन् प्रभाते दिगदेशकालेष्वनन्तरे ।अतीतेऽपि ।प्राञ्चति क्विपि प्राक् ।प्राची दिग्देशः कालो वा रमणीय इति वा दिग्शब्दादिति धास्तस्थ, लुबञ्चे (७-२ १२३) रिति लुप् ।पूर्वस्मिन् प्रथमे यथा-प्रागजीयत घृणा ततो मही ।प्रभाते यथा-- प्रागुत्थानं च युद्धं च सम्बिभागं च बन्धुषु ।स्त्रियमाक्रम्य भुञ्जीत शिक्षेच्च त्वारि कुक्कुटात् ॥ १ ॥
2.1 · p. 60
प्रहर्षिणीtwo metres in one verse
दिशि यथा-तां प्राङ्मुखीं तत्र निवेश्य तन्वीम् ।देशे यथा-प्राचीनाचलकाननानि भजते देवस्तमीवल्लभः ।काले यथा-प्रागेव हरिणाक्षीणामुदीर्णो रागसागरः ।अनन्तरे यथा--स्नातः पुरा प्राक् विलिलेप देहम् ॥ १३ ॥
2.13 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अतीते यथा-अये किमुत्साहवद्रनाय प्राग्भवीयमन्तःकरणं स्मारितमनयोस्तदेतावदेवास्तु ।अग्रे यथों-प्राग्गामि पुण्यं नृणाम् ।॥अथ पकारादि रान्तः ।
2.3463 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अब प्र स्यान्ताधर्थप्रकर्षयोः ।प्रातः "क्वचिदिति” डे ।प्रग ताई यथा--कुशपूर्व प्र(प्रभवयास्तु विष्टरम् ।प्रकर्षे यथा-प्रच्छायसुलभनिद्रा दिवसाः परिणामस्मणीयाः ।आदिशब्दादादिकम्र्मोदीरणैश्वयं सम्भवनिसप्तम काण्डः(४३७) वि श्रेष्ठेऽतीते, नानार्थे वे हेतौ पादपुरणे ।शं कल्याणे सुखेऽथ स्वित् परिप्रश्नवितर्कयोः ॥ १५ ॥
2.15 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
मं संगार्थे प्रकृष्टार्थे शोभनार्थसमार्थयोः ।स्मातीते पादपूतों ह सम्बुद्धौ पादपूरणे ॥ १६ ॥
2.16 · p. 60
अनुष्टुप्
योगशुद्धीच्छाप्रीतिशान्तिपूजादर्शनतत्परप्रशंसासंगदिक्योगावयववियोगान्तर्भावब हुन्बमहत्त्वस्थितिदाननानार्थदक्षिणानुवृत्यादिषु ।अथ वादयः ।वा समुच्चय एवार्थ उपमानविकल्पयोः ।वातेः विपि वा ।प्तमुच्चये यथा यशो हि (धि)गन्तुं सुखमीहितुं वा ।मनुष्यसंख्यामतिवर्तितुं वा ।उपमाने यथा-विशेषको वा विशिशेष यस्याः श्रियं त्रिलोकी तिलकः स एव ।विकल्पे यथा-एको वासः पत्तने वा वने वा ॥ १४ ॥
2.14 · p. 60
अनुष्टुप्two metres in one verse
वि श्रेष्ठेऽतोते नानार्थे ।वींक प्रजनादौ, 'नीवी प्रहृभ्योदिडिति (उ० दा६) इकारे वि ।श्रेष्ठे यथा-विशि नष्टयन्तरात्मानं वर्ण रूपापि भारती ।अतीते यथा-तामेकतस्तव बिभर्ति गुरु विनिद्रः ।नानार्थे यथा-विचित्राश्चित्तवृत्तयः ।वे हेतौ पादपूरणे ।वाते बहुलकात् वै ।हेतौ यथा-परमार्थं वृणीते वै तेनास्य तन वै स्तवम् ।पाद पूरणे यथा--आत्मा वै जायते पुत्रः ।अथ शादिन्तिः ।शं कल्याणे सुखे ।शाम्यतेर्गमिजमी (उ० १३७)ति डित्यमि शं ।द्वयोर्यथा-वं शं करोषि भुवनत्रयशङ्करत्वात् ।॥अथ सादिर्दान्तः ।
2.3467 · p. 60
metre not recognised
अथ स्वित् परिप्रश्न वितर्कयोः ।विद्यते: बिपि स्वित् ।परिप्रश्ने यथा द्विपं स्विदश्वः समरेभ्युपैति ।वितर्के यथा-देवी स्विदेषा नरसम्भवा वा ॥ १५ ॥
2.15 · p. 60
metre not recognised
अथ सादी मान्तौ ।सं संगार्थे प्रकृष्टार्थे शोभनार्थसमायोः ।समतेर्गमिजमी ति डित्यमि १. नानार्थे पक्षिवाचि त्वनव्ययम् ।वै पादपुरणे हेतौ सम्बुद्धयनुनयेऽपि च ॥शे २. सु पूषायां भृशानुमतिकृच्छ्रसमृद्धिम् ।
2.3469 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
स्मा० ।७५(४३८) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः :: द्वितीयो विभागःहा शुगदुःखविषादेषु हि हेताश्वधारणे ।विशेषे पादपूर्णां च ही विस्मयविषादयोः ॥ १७ ॥
2.17 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
दुःखहेतौ च ह रोषे भाषणेऽनुनयेऽपि च ।हुँ वितर्के परिप्रश्ने स्यान्मनागल्पमन्दयोः ॥ १८ ॥
2.18 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ह (wrong syllable)
सम् ।सङ्गार्थे यथा-संगमविरहविकल्पे ।प्रकृष्टार्थे यथा-साम्राज्यं परमेऽपि तेजसि तव प्राज्यं समुज्जम्भते ।शोभनार्थे यथा--नोवीबन्धवदागतं शिथिलतां सम्मात्तमाणे ततः ।समार्थे यथा-संविभागं च बन्धुषु ।स्मातीते पादपूतों ।अस्यतीति रुक्मग्रीष्मेति निपातनात् म अकारलोपे च स्म ।अतीते यथा-इति पृच्छत्यनुवेलमादृतः प्रियासखीरुत्तरकोशलेश्वरः ।पादपूतौ यथा--सौधोत्सङ्ग प्रणयविमुखो मा स्म भूरुजयिन्याः ।अथ हादयः ।इ सम्बुद्धौ पादपूरणे ।'जहातेः क्वचिदिति हे हैं ।योयथा-निचकार विप्रान् ह जधान शश्वत् ॥ १६ ॥
2.16 · p. 60
metre not recognised
हा शुगदुःखविषादेषु ।जहातेविचिहा त्रिष्वपि यथा-पाषाणोपम हा कृतघ्न हृदय स्मृत्वा न किं दीर्यसे ।हि हेतात्रवधारणे पादपूरे(चौं) च ।हिनोतेः क्विपि तागमाभावे हि ।हेतौ यथा-सदाभिमानकधना हि मानिनः ।अव धारणे यथा--मयि सृष्टिर्हि लोकानां रक्षा युष्मास्ववस्थिता ।विशेषे यथा--स्पृश न्यास्तारुण्यं किमिव हि न रम्यं मृगदृशः ।पादपूतों यथा-के दारेषु हि पश्य न्त्यः केदारेषु विनिःस्पृहा ।ही विस्मयविषादयोः ।दुःखहेतौ च ।जहाते चर्चातात्प्रमः किदिति ।बाहुलकादीकारे ही ।विस्मये यथा-हतविधिललितानां ही विचित्रो विपाकः ।विषाददुःखहेत्वोर्यथा-ही स एव मुनिः पाणिरधस्ताद्विन्ध्य भूभृतः ॥ १७ ॥
2.17 · p. 60
metre not recognised
हं रोषे भाषणेऽनुनयेऽपि च ।हम्म गतावित्यतो विचि पृषोदरादि स्वात् मलोपे च ह ।रोषे भाषणे यथा-हं वृषल मामाक्षिपसि ।अनुनये१. हुं लजायां निवारणे ।भयादौ मस ने कोपेऽप्यनिच्छायां च कुत्सने ।सप्तमः काण्डःअङ्ग सम्बोधने हर्षे पुनरर्थे च किंच तु ।साकल्यारम्भयोः तिर्यक् स्यात्तिरश्चीनवक्रयोः ॥ १९ ॥
2.19 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
यथा हं नतोऽस्मि तव पादयोः प्रिये ।हुँ वितर्के परिश्मने ।जुहोतेः क्विपि निपातनान्मान्तत्वे हु ।वितकें यथा-हु जातं यदि वा दिवा निशमपि त्वामेव यः सेवते ।परिप्रश्ने यथा-रामो नाम बभूव हु तदबला सीतेति हुतां पितु ाचा पञ्चवटीवने विहरतस्तस्या हरद्रावणः ।॥
2.3476 · p. 60
metre not recognisedimpossible sign sequence: ुतां पितु ाचा पञ्
अथ द्विस्वराः ।तत्रादौ कान्तः ।स्यान्मनागल्पमन्दयोः ।मन्यते गादित्वात् मनाक् ।द्वयोर्यथा-- मनागनल्पा वृत्या वा कामं क्षाम्यतु यः क्षमी ॥ १८ ॥
2.18 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अथ गान्ताः ।अङ्ग सम्बोधने हर्षे पुनरर्थे च ! अम गतौ गम्यमीति गे ।अङ्ग सम्बो धने यथा-मम तावन्मतमदः श्रूयतामङ्ग वामपि ।हर्षे यथा-पूर्वमङ्ग जुहुधि त्वमेव वा ।पुनरर्थे यथा-हरति हृदयं नामैवास्याः किमङ्गं न सङ्गतिः ।अथ चान्ताः ।किन तु साकल्यारम्भयोः ।किंचिनोति ।क्वचिदिति डे ।किंच ।साकल्ये यथा-देव त्वं किञ्च शत्रुन् समिति विजयसे ।आरम्भे यथा-किञ्चै तस्मिन् सुरतसुहृदस्तन्विते वान्ति वाताः ।तिर्यक् स्यात्तिरश्चीनवक्रयोः ।तिरोऽञ्चति क्विपि ।तिरसस्तियंती (३-२-१२४) ति तिर्यादेशे तिर्यक् ।तिर. श्चीने यथा-तिर्यगूलमधस्ताच्च व्यापको महिमा हरेः ।के यथा--उबुद्धमुग्ध कनकाञ्जनिभं वहन्तीमासज्जतियंगपवर्तितदृष्टिवक्त्रम् ॥ १९ ॥
2.19 · p. 60
metre not recognised
हिरुक मध्ये विनार्थे ।हिनोतेर्बाहुलकात् " कितिरुच् प्रत्यये हिरुक् ।मध्ये यथा-- वाडवस्य रुचिर्वारांनिधेर्हिरुक् विजम्भते ।विनार्थे यथा-हिरुक्कर्मणां मोक्षः ।कर्मक्षये मोक्ष इत्यर्थः ।कान्तोऽपि ।(४४०) अनेकार्थसंग्रहः सटीकः - द्वितीयो विभागःहिरुक् मध्ये विनार्थेऽति प्रकर्षे लड्डु ने भृशे ।स्तुतावसं प्रतिक्षेपेऽप्यस्तु पोडानिषेधयाः ॥ २० ॥
2.20 · p. 60
अनुष्टुप्metre not read in every line
अनुयायामनुज्ञायामाराहरसमीपयोः ।इति स्वरूपे सान्निध्ये विवक्षानिय मे मते ॥ २१ ॥
2.21 · p. 60
अनुष्टुप्