उपस्पर्श
upasparśaपुं · masc.In 12 kośas: 10 synonym verses, 6 as a nānārtha head word, 1 as a meaning of another word.
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
उपस्पर्शस्त्वाचमनमाचामोथाप्यभाषणम् ।वाचोयमश्च यमनं मौनं स्यादप्यथ स्त्रियौ ॥ २६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उपस्पर्शस्त्वाचमनमथ मौनमभाषणम् ।हृदि साक्षात्कृतिर्ध्यानं धारणा चित्तबन्धनम् ॥ ८८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्यात्सन्मार्गस्थितावीर्या चर्या चरणमित्यपि ।उपस्पर्शस्त्वाचमने पर्यायस्तु क्रमे स्मृतः ॥ २३१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आचमनमुपस्पर्शो जलेन मुखस्पर्शने ।सेकश्च सेचनं धारो घृतादेरग्निसिंचने ॥ १३९६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
ईर्यापथस्थितिश्चर्या व्रतिध्यानादिधर्मके ।आचामः स्यादाचमनमुपस्पर्शः शुचिप्रणीः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आहिताग्निर्दर्विर्दर्वी घृतलेखनिकोच्यते ।आचमने तूपस्पर्श उपसंस्पर्शनं तथा ॥ ३०५ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 र्द (wrong syllable); pāda 3, syllable 2 च (wrong syllable)
genderपुंmasc.
उपस्पर्शस्त्वाचमनमपचारस्त्वपक्रिया ।हिंसाकर्माभिचारः स्यादासनं स्वस्तिकादिकम् ॥ १२५८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उद्वर्तनं तूत्सादनं स्नानं त्वाप्लाव आप्लवः ।उपस्पर्शोऽभिषेकश्च गोसव्यं गोमयेन तत् ॥ ११३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 त्सा (wrong syllable)
genderपुंmasc.
स्याद्वेष्टनेऽथाचमनाप्लवार्थःस्यात्स्पर्शमात्रेऽथ नरे च वैश्ये ।भूमिस्पृगुक्तोऽथ खलेऽन्यवत्स्या-च्छनैश्चरे क्रूरदृगादिलिङ्गः ॥ ३० ॥
उपजातिः
doubtful
अपदेशो व्याजलक्ष्यनिमित्तसङ्कटेषु च ।अपभ्रंशोऽपशब्दे स्याद्भाषाभेदे च पतने ॥आश्रयाशः पुमानग्नौ त्रिषु चाश्रयनाशके ।उपस्यर्शस्त्वाचमने स्नानस्पर्शनयोरपि ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 त्त (wrong syllable); pāda 4, syllable 6 प (wrong syllable)
doubtful
उपस्पर्श as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु आ-चम्खेटयति खेडयति ग्रसते ग्लसते च खोटयति । चरति चषतेऽपि चषति गलति तथाभ्यवहरत्यपि । उपाद्भुजिश्चोपभोगेऽथाङः पूर्णत्व-यत्नयोः । समो साभे नुतोमत्यां(?)न तु तङ्मान्स रक्षणे ॥ आङश्चमिरुपस्पर्शे चाभ्यधिभ्यां चरिः क्षये । अनोः सहायकेऽथोपादुपादाराधनार्थकः ॥ रोगस्य च चिकित्सायां शब्दवृत्तेर्विशेषणे । आङः कृतौ परेः सेवे वाच्युदः समुदः परः ॥ सहचारिण्यपावृत्तौ भूयः प्रत्याङ उत्तरः । अतेरुल्लङ्घनानीत्योः प्रात्प्रसिद्धावभेः पुनः ॥ अन्यथात्वेऽथोत्परोऽसौ कर्मवानात्मनेपदी । तथा तृतीयया युक्तः[183b]संपरश्च प्रकीर्तितः ॥ चलनप्राशनार्थेभ्यः स्यात्परस्मैपदं णिचि । आदेस्तु कर्त्रभिप्राये फले स्यादात्मनेपदम् ॥ परेर्मोहयतेर्वादेर्वासेः पाययतेर्दमेः । आङ्यासेरपि तद्वत्स्यात्तथा धापयतेरपि ॥ तद्वद्रोचेर्नर्तयतेर्ण्यन्तानां बुधयुध्नशाम् । प्रुद्रुस्रूणां जनेङोश्च परस्मैपदमीरितम् ॥ इच्छति वाङ्क्षति काङ्क्षति वाञ्छति माङ्क्षति च लष्यते लषति । लष्यति लषते लुभ्यति कामयते वष्टि चाशास्ते । प्रीणाति प्रीणीते गृध्यत्यनुरुध्यते च गर्धयति । आशंसते च हर्यति कनत्यवति खटति तद्वत्स्युः । वरयति लालयते च स्पृहयति लिप्सत्यपि चेच्छार्थाः ॥ २६ ॥ Koṣakalpataru 3.5.26