All kośas › Koṣakalpataru

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru

विश्वनाथ · Kośakalpataru of Viśvanātha · Dr. H. D. Sankalia, for the Deccan College Post-Graduate and Research Institute, Poona 6 · Fascicule I in 1957 A.D. and Fascicule II in 1966 A.D. · Madhukar Mangesh Patkar, K. V. Krishnamurthy Sarma

6,194 verses · 52,591 words tagged · 11,257 marked doubtful (dashed)

पातालकाण्डः · धातुवर्गः (1/5)

॥ इति प्रकीर्णवर्गः ॥

सतां कवीनां नव्यानि काव्यानि वितितंसताम् ।प्रयोगानुपघाताय धातुमाला विलास्यते ॥ १ ॥

3.5.1 · p. 35

अनुष्टुप्

क्रियार्थका धातवः स्युस्तिङन्तास्ते न लिङ्गिनः ।नित्यैकवचनान्तास्ते भावे यदि लडादयः ॥ २ ॥

3.5.2 · p. 35

अनुष्टुप्

सेटो वेटोऽनिटोऽकर्मैककर्मद्विककर्मणः ।सौत्रान्पारायणोक्तांस्ताञ्जानीयादाकराद्बुधः ॥ ३ ॥

3.5.3 · p. 35

अनुष्टुप्

धातुषु द्विपदेषु स्यात्कर्तृभाजि क्रियाफले ।आत्मनेपदमाख्यातं परस्मैपदमन्यथा ॥सत्तायामस्ति भवति विद्यते कर्तरि त्रयम् ।भवतक्यस्तकि स्वार्थे भूयते भाव-कर्मणोः ॥ ४ ॥

3.5.4 · p. 35

अनुष्टुप्

अस्ति=सत्ताभवति=विद्यते=भवतकि=अस्तकि=भूयते=भाव कर्मन्

व्यतिस्ते व्यतिहारे स्यात्कर्मणो भावयत्यपि ।फले तु कर्तृगे भावयते स्याद्धेतुमण्णिचि ॥ ५ ॥

3.5.5 · p. 35

अनुष्टुप्

व्यतिस्ते=व्यतिहार

बुभू[181b]षतीति भवनेच्छा स्याच्चेदेककर्तृका ।क्रियासमभिहारे तु भवेद्बोभूयतेऽपि च ॥ ६ ॥

3.5.6 · p. 35

अनुष्टुप्metre not read in every line

बुभूषति=भवनेच्छाबोभूयते=क्रियासमभिहार

बोभोति बोभवीति स्यात्प्रकर्षेऽस्तितमामिति ।एवमेवान्यधातुभ्यो विकारप्रत्ययान्वदेत् ॥ ७ ॥

3.5.7 · p. 35

अनुष्टुप्

बोभोति=प्रकर्षबोभवीति=अस्तितमाम्=

भूः प्रात्प्रताप-पर्याप्ति-शक्त्यैश्वर्यातिशायने ।जन्मन्याद्योपलब्धौ वेः संपदैश्वर्यसंस्तवे ॥ ८ ॥

3.5.8 · p. 35

अनुष्टुप्

प्रभू=प्रताप पर्याप्ति शक्ति ऐश्वर्य अतिशायनभू=जन्मन्आद्योपलब्धिविभू=सम्पद्संस्तव

निर्वृति-व्याप्ति-नित्यत्वे प्रतेर्लग्नक आङ्परः ।भागागतावधेरैश्ये उद उद्भेदने समः ॥ ९ ॥

3.5.9 · p. 35

अनुष्टुप्

प्रतिभू=निर्वृति व्याप्ति नित्यत्वआभू=लग्नक भागागतिअधिभू=ऐश्यउद्भू=उद्भेदन

सहभावोत्पत्तिमाने योग्यमेलनयोरनोः ।प्रभाव-ज्ञानयोः पर्याङ्युक्तः स्याद[प]वर्तने ॥ १० ॥

3.5.10 · p. 35

अनुष्टुप्

सम्भू=सहभाव उत्पत्ति मान योग्य मेलनअनुभू=प्रभाव ज्ञानपर्याभू=अपवर्तन

पर्यभिभ्यां तिरस्कारे परा न्यग्भुव्यपक्षये ।निरः परो विद्यतिः स्याद्वैराग्ये भन्दते पुनः ॥ ११ ॥

3.5.11 · p. 35

अनुष्टुप्

परिभू=तिरस्कारअभिभू=पराभू=न्यग्भाव अपक्षयनिर्विद्यते=वैराग्यभन्दते=शुभ

भवेद्भन्दयते भन्दयति भन्दति नन्दति ।पुनाति स्याद्भण्डयति तथा भण्डयते शुभे ॥ १२ ॥

3.5.12 · p. 36

अनुष्टुप्

भन्दयते=शुभभन्दयति=भन्दति=नन्दति=पुनाति=भण्डयति=भण्डयते=

स्फायते श्वयति पूषति तौतिप्यायतेऽपि च बिभर्ति तवीति ।पुंसयत्यपि च ऋध्यति ऋध्नो-त्येधते भवति पोषति वृद्धौ ॥ १३ ॥

3.5.13 · p. 36

स्वागता

स्फायते=वृद्धिश्वयति=पूषति=तौति=प्यायते=बिभर्ति=तवीति=पुंसयति=ऋध्यति=ऋध्नोति=एधते=भवति=पोषति=

बंहते मंहते बर्हत्यपि बृंहति दृं[182a]हति ।वर्धते दर्हति समाः पुष्टौ पुष्णाति पुष्यति ॥ १४ ॥

3.5.14 · p. 36

अनुष्टुप्metre not read in every line

बंहते=वृद्धिमंहते=बर्हति=बृंहति=दृंहति=वर्धते=दर्हति=पुष्णाति=पुष्टिपुष्यति=

समृध्यति समृध्नोति नन्दति प्रार्द्ध्यति स्मृताः ।समृद्धौ नेस्त्वयमये परेः स्वक्तौ वहिर्मतः ॥ १५ ॥

3.5.15 · p. 36

अनुष्टुप्

समृध्यति=समृद्धिसमृध्नोति=नन्दति=प्रार्द्ध्यति=निनन्दति=अयपरिनन्दति=स्वक्ति

आङ्परो नन्दतिर्हर्षे स्तुतौ स प्रतितः परः ।अभेस्तु स परो व्याप्तौ प्रशंसायामपीष्यते ।वठति पीवति मीवति तीवतिस्थविमति प्रथितोऽत्र च नीवति ।उपचिनोति तु *** लिम्पतेकथय(?)गोमयति प्रणिदेग्धि च ॥ १६ ॥

3.5.16 · p. 36

अनुष्टुप्two metres in one verse

आनन्दति=हर्षप्रतिनन्दति=स्तुतिअभिनन्दति=व्याप्ति प्रशंसावठति=स्थविमन्पीवति=मीवति=तीवति=नीवति=लिम्पते=लेपगोमयति=प्रणिदेग्धि=

अनोः प्रसाधनेऽवात्तु लिपिर्दूषण-गर्वयोः ।समो दिहिः संशये स्यादुपाद्वृद्धौ प्रकीर्तितः ॥ १७ ॥

3.5.17 · p. 36

अनुष्टुप्

अनुलिम्पते=प्रसाधनअवलिम्पते=दूषण गर्वसंदेग्धि=संशयउपदेग्धि=वृद्धि

कार्श्ये तु स्याच्छ्रथयति कत्रयत्यपि कत्रति ।सारयत्यथ मुख्यत्वे बर्हते वल्हते स्मृते ॥ १८ ॥

3.5.18 · p. 36

अनुष्टुप्

श्रथयति=कार्श्यकत्रयति=कत्रति=सारयति=बर्हते=मुख्यत्ववल्हते=

मण्डयते मण्डयति प्रसाधयत्यलति मङ्कते चात्र ।मङ्घति भूषति लूषत्यलंकरोतीह रूषति स्याच्च ॥ १९ ॥

3.5.19 · p. 36

गीतिः

मण्डयते=भूषणमण्डयति=प्रसाधयति=अलति=मङ्कते=मङ्घति=भूषति=लूषति=अलंकरोति=रूषति=

मार्जति स्यान्मार्जयति भूषयत्यपि मण्डति ।स्वनयत्युत्तंसयति वतंसयति च स्मृतम् ।कर्णयोर्भूषणे तद्वच्छिख्याद्यजि च कीर्तितम् ।मोदते माद्यति[182b]स्याच्च सभाजयति हृष्यति ॥ २० ॥

3.5.20 · p. 36

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 न्मा (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 त्तं (wrong syllable)

मार्जति=भूषणमार्जयति=भूषयति=मण्डति=स्वनयति=कर्णभूषणउत्तंसयति=वतंसयति=मोदते=हर्षमाद्यति=सभाजयति=हृष्यति=

मोदतिः स्यात्प्रतो हर्षे स आङः सौरभे मुदि ।माद्यतिः प्रात्प्रमादे स्याद्धर्षे मोहेऽयमुत्परः ॥ २१ ॥

3.5.21 · p. 37

अनुष्टुप्

प्रमोदते=हर्षआमोदते=सौरभ मुद्प्रमाद्यति=प्रमादउन्माद्यति=मोह

अङ्गीकारानुमत्योः स्यादनुपूर्वश्च मोदतिः ।मनोहर्षे निर्वृणोति तथा तूषति तुष्यति ॥ २२ ॥

3.5.22 · p. 37

अनुष्टुप्

अनुमोदते=अङ्गीकार अनुमतिनिर्वृणोति=मनोहर्षतूषति=तुष्यति=

प्रीणाति प्रीयते प्रीणयति [प्रीयति?] जोषति ।प्रीणीते च प्रीणयते प्रयति प्रयतेऽपि च ।पृणोति स्यात्प्राययति स्पृणोति पृणतीति च ॥वृणति स्यात्तर्पयति तृप्नोत्येव च तृप्यति ।जुषति स्यान्मादयते तथा तृपति तृम्फति ॥तर्पति स्याज्जोषयति तथा स्नुह्यति चकति च ।[धिन्वति]हिन्वति जिन्वति धिनोति दिन्वति जुहोति तृप्त्यर्थाः ।स्वादे लेढि स्वदते स्वादयति स्वादते तद्वत् ।स्यात्स्वर्दते राकयति लाकयत्यपि सम्मतम् ।राघयत्यपि च प्रोक्तं रागयत्यपि तत्समम् ।पिबति चूषति तत्र च पीयतेधयति चाथ पिपासति तृष्यति ।भवति पीङ्निपरः श्रवणार्थको-ऽप्यथ निकेतयतीति निमन्त्रणे ।बुभुक्षते क्षुध्यति च जिघत्सत्यशना[183a]यति ।लङ्घते तूपवसति मते भुक्तिनिवर्तने ।भुङ्क्ते जक्षिति वेति खादति घसत्याचामति भ्रक्षतिम्लक्षत्यत्ति तृणोति तत्र [च] भवेत्तर्णोति चर्वत्यपि ।स्यात्प्साति च्छमतीह जेमति जमत्यश्नाति सेमत्यपिस्नुस्यत्यत्र झमत्यपीह चमति स्याद्भक्षयत्यत्र* ॥

3.5.23 · p. 37

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 त्त (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 न्मा (wrong syllable)nearly शार्दूलविक्रीडितम्

खेटयति खेडयति ग्रसते ग्लसते च खोटयति ।चरति चषतेऽपि चषति गलति तथाभ्यवहरत्यपि ।उपाद्भुजिश्चोपभोगेऽथाङः पूर्णत्व-यत्नयोः ।समो साभे नुतोमत्यां(?)न तु तङ्मान्स रक्षणे ॥आङश्चमिरुपस्पर्शे चाभ्यधिभ्यां चरिः क्षये ।अनोः सहायकेऽथोपादुपादाराधनार्थकः ॥रोगस्य च चिकित्सायां शब्दवृत्तेर्विशेषणे ।आङः कृतौ परेः सेवे वाच्युदः समुदः परः ॥सहचारिण्यपावृत्तौ भूयः प्रत्याङ उत्तरः ।अतेरुल्लङ्घनानीत्योः प्रात्प्रसिद्धावभेः पुनः ॥अन्यथात्वेऽथोत्परोऽसौ कर्मवानात्मनेपदी ।तथा तृतीयया युक्तः[183b]संपरश्च प्रकीर्तितः ॥चलनप्राशनार्थेभ्यः स्यात्परस्मैपदं णिचि ।आदेस्तु कर्त्रभिप्राये फले स्यादात्मनेपदम् ॥परेर्मोहयतेर्वादेर्वासेः पाययतेर्दमेः ।आङ्यासेरपि तद्वत्स्यात्तथा धापयतेरपि ॥तद्वद्रोचेर्नर्तयतेर्ण्यन्तानां बुधयुध्नशाम् ।प्रुद्रुस्रूणां जनेङोश्च परस्मैपदमीरितम् ॥इच्छति वाङ्क्षति काङ्क्षति वाञ्छति माङ्क्षति च लष्यते लषति ।लष्यति लषते लुभ्यति कामयते वष्टि चाशास्ते ।प्रीणाति प्रीणीते गृध्यत्यनुरुध्यते च गर्धयति ।आशंसते च हर्यति कनत्यवति खटति तद्वत्स्युः ।वरयति लालयते च स्पृहयति लिप्सत्यपि चेच्छार्थाः ॥ २६ ॥

3.5.26 · p. 37

metre not recognised

हृदयप्रीतिनिदानेच्छार्थे स्याद्रोचते तद्वत् ।आशंसते तथाशास्ते नाथते च शुभैषणे ॥इच्छति स्यात्प्रतिज्ञाने प्राकाम्ये मार्गणे परेः ।स्यादात्मनेपदे गर्धयतिर्वञ्चयतिस्तथा ॥प्रतारणेऽर्थेऽन्यत्रोभौ परस्मैप[184a]दिनौ मतौ ।चतति चदत्यर्थयते नाथति वनुते च नाधतेऽर्दति च ।याचति च याचते स्याद्विथते स्याद्वेथते तद्वत् ।स्याद्भिक्षते च याच्ञावाचिन एते च धातवो गदिताः ।जिघ्रति शिङ्घति गन्धग्रहणे धमति स्मृतं धमने ।आङः स्यादुदरापूरे ध्मातिः शब्देऽप्युपात्परः ।प्रादर्थिः प्रार्थनाघातप्रेरणास्वरिसंरुधि ॥व्रतचारे प्रतेर्विघ्नेऽर्थवैरूप्ये च वै द्विष्ये ।समो वनोतिरालो* तथा प्रोक्तो वशीकृतौ ॥

3.5.25 · p. 38

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 7 द्वि (wrong syllable)

पूजयति महति चायत्यर्हयति चायतेऽञ्चतेऽञ्चति च ।महयति महीयति वल्गूयति किं चार्चति महीयतेऽर्चयति ॥ ३९ ॥

3.5.39 · p. 39

गीतिःmetre not read in every line

पूजयतिक्रिया महतिक्रिया चायतिक्रिया अर्हयतिक्रिया चायतेक्रिया अञ्चतेक्रिया अञ्चतिक्रिया महयतिक्रिया महीयतिक्रिया वल्गूयतिक्रिया अर्चतिक्रिया महीयतेक्रिया अर्चयतिक्रिया

वक्षयते मानयति च मानति खर्जति सपर्यतीत्युक्ता ।अवतोऽग्रे मानयतिर्वेश्च परः स्यादवज्ञाने ॥ ४० ॥

3.5.40 · p. 39

आर्या

वक्षयतेक्रिया मानयतिक्रिया मानतिक्रिया खर्जतिक्रिया सपर्यतिक्रियाअव-मानयति=अवज्ञानवि-मानयति=

यजति यजते सुरार्चा-संगतिकरण-प्रदानेषु ।सूर्क्षत्याद्रियते स्यात्पुस्तयते पुस्तयत्येवम् ॥ ४१ ॥

3.5.41 · p. 39

उपगीतिः

यजतेक्रिया सूर्क्षतिक्रिया आद्रियतेक्रिया पुस्तयतेक्रिया पुस्तयतिक्रियायजति=सुरार्चा संगतिकरण प्रदान

अनादरे शेटति सेटति स्या-त्तृणत्ति तृन्ते[184b]ऽट्टयते च तद्वत् ।रौडत्यपि स्माययते च सुट्ट-यतीह लोडत्यपि सूर्क्षतीति ॥ ४२ ॥

3.5.42 · p. 39

उपजातिःmetre not read in every line

शेटतिक्रिया सेटतिक्रिया तृणत्तिक्रिया तृन्तेक्रिया अट्टयतेक्रिया रौडतिक्रिया स्माययतेक्रिया सुट्टयतिक्रिया लोडतिक्रिया सूर्क्षतिक्रिया

अट्टयति सुट्टयते पुस्तयति स्याच्च हेडते तद्वत् ।स्मेटयति स्मेटयते बुस्तयति च होडतेऽवधीरयति ॥ ४३ ॥

3.5.43 · p. 39

गीतिःmetre not read in every line

अट्टयतिक्रिया सुट्टयतेक्रिया पुस्तयतिक्रिया हेडतेक्रिया स्मेटयतिक्रिया स्मेटयतेक्रिया बुस्तयतिक्रिया होडतेक्रिया अवधीरयतिक्रिया

स्तौति स्तवीतीडयति स्तुते स्या-दिहानुते नौति पणायति स्यात् ।पनायतीट्टे नुवति प्रवर्ण-यतीह शंसत्यपि वन्दते च ॥ ४४ ॥

3.5.44 · p. 39

उपजातिः

स्तौतिक्रिया स्तवीतिक्रिया ईडयतिक्रिया स्तुतेक्रिया अनुतेक्रिया नौतिक्रिया पणायतिक्रिया पनायतिक्रिया ईट्टेक्रिया नुवतिक्रिया प्रवर्णयतिक्रिया शंसतिक्रिया वन्दतेक्रिया

तथा वर्णयते चूर्णयते चूर्णयतीति च ।शशत्युपश्लोकयति प्रतिनन्दति दीव्यति ॥

3.5.32 · p. 40

अनुष्टुप्

वर्णयतेक्रिया चूर्णयतेक्रिया चूर्णयतिक्रिया शशतिक्रिया उपश्लोकयतिक्रिया प्रतिनन्दतिक्रिया दीव्यतिक्रिया

ऋचत्यपीहार्कयति स्तुतौ स्युःप्रादुत्तरः स्तौतिरुपक्रमार्थः ।समः परोऽसौ परिचायने स्या-निरः परो वर्णयतिश्च दृष्टौ ॥ ४५ ॥

3.5.45 · p. 40

उपजातिः

ऋचतिक्रिया अर्कयतिक्रियाप्रोद्-स्तु=उपक्रमसम्-स्तु=परिचायननिर्-वर्णयति=दृष्टि

अभेः शंसिर्जनाकीर्तौ याचनार्थः स आङ्परः ।वन्दते स्यात्प्रणमति नमस्यति नमस्कृतौ ॥ ४६ ॥

3.5.46 · p. 40

अनुष्टुप्

वन्दतेक्रिया प्रणमतिक्रिया नमस्यतिक्रियाअभि-शंस्=जनाकीर्तिआ-शंस्=याचन

नमिर्विवर्तने वेः स्यादुपात्स्यादनुकूलने ।परेः पक्वत्व-हस्तीन्द्रतिर्यक्प्रहृति-दानयोः ॥ ४७ ॥

3.5.47 · p. 40

अनुष्टुप्

वि-नम्=विवर्तनउप-नम्=अनुकूलनपरि-नम्=पक्वत्व हस्तीन्द्रतिर्यक्प्रहृति दान

उदो नतेर्वैपरीत्ये समृद्धावुदयेऽपि च ।अवान्न्यग्भवने[185a] शेषोपसर्गार्थैर्निजार्थभाक् ॥ ४८ ॥

3.5.48 · p. 40

metre not recognised

उद्-नम्=वैपरीत्य समृद्धि उदयअव-नम्=न्यग्भवन

शास्ति तु कंस्ते कस्ते सेधति चाज्ञापने प्रोक्ताः ।प्रात्सेधतिः प्रसिद्धौ प्रादुष्कारे च भूषायाम् ॥ ४९ ॥

3.5.49 · p. 40

metre not recognised

शास्तिक्रिया कंस्तेक्रिया कस्तेक्रिया सेधतिक्रियाप्र-सिध्=प्रसिद्धि प्रादुष्कार भूषा

प्रतेः परो निषेधने[त्वभियुक्ते]स आङ्परः ।उदः संवर्धनोच्छ्राये समः स्वभावसिद्धि* ॥ ५० ॥

3.5.50 · p. 40

metre not recognised

प्रति-सिध्=निषेधनआ-सिध्=अभियुक्तउद्-सिध्=संवर्धन उच्छ्रायसम्-सिध्=स्वभावसिद्धि

दीक्षते स्याद्व्रतादेशे विद्याया ग्रहणेऽपि सः ।स्यात्कालयति कालस्योपदेशे वेलयत्यपि ।उषस्यति प्रभातस्य भवने समुदीरितम् ॥ ५१ ॥

3.5.51 · p. 40

अनुष्टुप्

वेलयतिक्रियादीक्षते=व्रतादेश विद्याग्रहणकालयति=कालोपदेशउषस्यति=प्रभातभवन

दत्ते ददाति ददते दयते जुहोतिस्यात्क्षञ्जते चणति यच्छति भल्लते च ।विश्राणयत्यपि च दासति दासते चस्याद्यच्छते श्रणति दाशति दाशते च ॥ ५२ ॥

3.5.52 · p. 40

वसन्ततिलका

वितरति सनोति सनुतेऽतिसृज्यते भाजयत्येवम् ।विसृजति शणति तु भलते दिशति च दिशतेऽत्र समार्थाः ॥ ५३ ॥

3.5.53 · p. 40

उपगीतिःmetre not read in every line

वितरतिक्रिया सनोतिक्रिया सनुतेक्रिया अतिसृज्यतेक्रिया भाजयतिक्रिया विसृजतिक्रिया शणतिक्रिया भलतेक्रिया दिशतिक्रिया दिशतेक्रिया

प्रतेर्विर्विनिमये व्याङ्युक्प्रसारण-विकासयोः ।उपाङः परिणामे संग्रहेऽभ्याङ उपक्रमे ॥संप्राद्ददातिराम्नाये दानेऽथोपायने ह्युपात् ।आत्मनेपदवानाङो ददातिर्नित्यमीरितः ॥[186a]स्वास्यप्रसारादन्यत्र स आङस्तु ग्रहे मतः ।नितो हेतौ रोगबोधे प्रैषे तु व्याङ्परो दिशिः ॥ ५४ ॥

3.5.54 · p. 41

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्

व्यपात्परो दिशिर्व्याजे नाम्नि प्रत्याङ्परः पुनः ।निराकृतौ समोऽभ्यासे वाचिकेऽथ नितो दिशिः ॥ ५५ ॥

3.5.55 · p. 41

अनुष्टुप्

व्यप-दिश्=व्याज नामन्प्रत्या-दिश्=निराकृतिसम्-दिश्=अभ्यास वाचिक

आज्ञापनेऽन्तिके वाचि प्रतिनिर्युक्स संनिधौ ।समाङ्भ्यां वाचिके शिष्टे व्याख्याज्ञापनयोर्निरः ॥ ५६ ॥

3.5.56 · p. 41

अनुष्टुप्

नि-दिश्=आज्ञापन अन्तिकवाच्प्रतिनिर्-दिश्=संनिधिसम्-दिश्=वाचिकआ-दिश्=निर्-दिश्=व्याख्या

अपाद्व्याजे कैतवे च प्रभाषे तूद ईरितः ।अत्याङोऽतेरन्यधर्मप्राप्तावाङश्चाज्ञापने मतः ॥ ५७ ॥

3.5.57 · p. 41

metre not recognisednearly अनुष्टुप्

अप-दिश्=व्याज कैतवउद्-दिश्=प्रभाषअत्या-दिश्=अन्यधर्मप्राप्तिअति-दिश्=आ-दिश्=आज्ञापन

दाने तथा भाषणे च प्राङ्परस्तु मितौ भवेत् ।उपादादिकथायां स्याद्धितस्याज्ञापने च सः ॥ ५८ ॥

3.5.58 · p. 41

अनुष्टुप्

आ-दिश्=दान भाषणप्रा-दिश्=मितिउप-दिश्=आदिकथा हिताज्ञापन

अशिष्टव्यवहारार्थतृतीयायोगिनस्त्विह ।संप्राभ्यां परतो दाण आत्मनेपदमादिशेत् ॥ ५९ ॥

3.5.59 · p. 41

अनुष्टुप्

प्रसादे तु स्तोचतिः स्याच्छ्लोकते ग्रन्थकर्मणि ।अप्रसादे कूटयते पञ्चते व्यक्तताकृतौ ॥ ५५ ॥

3.5.55 · p. 41

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 कू (wrong syllable)

स्तोचति=प्रसादश्लोकते=ग्रन्थकर्मन्कूटयते=अप्रसादपञ्चते=व्यक्तताकृति

द्योतते काशते कञ्चते काञ्चतेरोचते वर्चते शोभते भ्राशते ।भ्लाशते भ्रेजते भ्राजते जोततेयोतते चैजते भासते सुन्दति ॥ ५६ ॥

3.5.56 · p. 41

स्रग्विणी

लेलायतीन्धेऽवति[186b]राजते चघर्णोति राजत्युदितं घृणोति ।चकास्ति शुम्भत्यपि भाति चेतिस्यात्त्वेषते त्वेषति दीप्यते च ॥ ५७ ॥

3.5.57 · p. 41

उपजातिःmetre not read in every line

लेलायतिक्रिया इन्धेक्रिया अवतिक्रिया राजतेक्रिया घर्णोतिक्रिया राजतिक्रिया घृणोतिक्रिया चकास्तिक्रिया शुम्भतिक्रिया भातिक्रिया त्वेषतेक्रिया त्वेषतिक्रिया दीप्यतेक्रिया

छृणत्ति छृन्ते[न]टति सुरत्यसति काश्यते ।लोचते स्याद्रङ्घयति तथा वर्तयतीत्यपि ।शुभति क्नस्यति द्युत्यां ज्वलत्यपि च दीव्यति ॥ ५८ ॥

3.5.58 · p. 42

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 द्र (wrong syllable)

छृणत्तिक्रिया छृन्तेक्रिया नटतिक्रिया सुरतिक्रिया असतिक्रिया काश्यतेक्रिया लोचतेक्रिया रङ्घयतिक्रिया वर्तयतिक्रिया शुभतिक्रिया क्नस्यतिक्रिया ज्वलतिक्रिया दीव्यतिक्रिया

निरः पृथक्कृतौ काशिः प्रैषनिर्गमनेऽपि च ।नितः साम्ये निश्चये च समोऽनुकरणेऽन्तिके ॥ ५९ ॥

3.5.59 · p. 42

अनुष्टुप्

निर्-काश्=पृथक्कृति प्रैष निर्गमननि-काश्=साम्य निश्चयसम्-काश्=अनुकरण अन्तिक

प्रादातपे प्रहासे च स्फुटाविर्भावयोरपि ।चकास्तिरभितोभूषे भासतिस्तु प्रतेः परः ॥ ६० ॥

3.5.60 · p. 42

अनुष्टुप्

प्र-(पूर्वश्लोकोक्तो धातुः)=आतप प्रहास स्फुटाविर्भावअभिचकास्ति=भूषा

ज्ञानेच्छयोराङ एष विज्ञाने बोधनेऽवतः ।उद्भासे च विषिस्तूदो दीप्तौ दाने च सम्मतः ॥ ६१ ॥

3.5.61 · p. 42

अनुष्टुप्

प्रतिभासति=ज्ञान इच्छाआभासति=विज्ञानअवभासति=बोधन उद्भासउद्विषति=दीप्ति दान

अपादपाकृतौ वेस्तु छृणत्तिः स्याद्गृहोकृतौ (?) ।आङो दिविर्जयेच्छायां परिपूर्वोऽनुशोचने ॥प्रकटीकरणे प्रादुष्करोत्याविष्करोति च ।वण्टापयति लञ्जापयति लञ्जयतीति च ॥ ६२ ॥

3.5.62 · p. 42

अनुष्टुप्

अपविषति=अपाकृतिविच्छृणत्ति=गृहीकृतिआदीव्यति=जय इच्छापरिदीव्यति=अनुशोचनप्रादुष्करोति=प्रकटीकरणआविष्करोति=वण्टापयति=लञ्जापयति=लञ्जयति=

लजयति वटयति स्याद्दृष्ट्युपघाते तथान्धयति ।ओठति रोठति लोठत्यूठति चैते स्युरुपघाते ॥ ६३ ॥

3.5.63 · p. 42

उपगीतिःmetre not read in every line

लजयति=प्रकटीकरणवटयति=अन्धयति=दृष्ट्युपघातओठति=उपघातरोठति=लोठति=ऊठति=

तानयति श्रद्धत्ते चनति श्रद्धा[187a]सु चानयति ।विश्वसिति विश्वासार्थे तद्वदिह श्रम्भते प्रोक्तम् ॥ ६४ ॥

3.5.64 · p. 42

metre not recognised

तानयति=श्रद्धाश्रद्धत्ते=चनति=चानयति=विश्वसिति=विश्वासश्रम्भते=

वितः स्याच्छ्रम्भतिर्हिंसा प्रणयानुद्भरा(टा?)र्थकः ।अवात्स केलिकलहेऽत्यर्थशान्तावपीरितः ।धत्ते दधाति दधते मलते बिभर्तिस्कुभ्नाति बालयति पोषयतीह तद्वत् ।स्कुभ्नोति तत्र च भुरण्यति मल्लते चधृत्यां धियत्यपि धरत्यपि मञ्चते च ॥ ६६ ॥

3.5.66 · p. 42

अनुष्टुप्two metres in one verse

अपेर्दधातिः संवृत्यामदादेकाग्र्यसीनयोः ।परेर्निवसने वेष्टेऽन्तरन्तर्धौ न्यवादपि ॥ ६७ ॥

3.5.67 · p. 42

अनुष्टुप्

अपिदधाति=संवृतिआदधाति=ऐकाग्र्य आसीनपरिदधाति=निवसन वेष्टअन्तर्दधाति=अन्तर्धिन्यवदधाति=

वेः कृतावुपनेर्न्यासे प्रतिवेस्तु विलोकने ।लोभयाचायन्नेवेशसमाद्धान्तर्द्धि विन्यसे ॥ ६८ ॥

3.5.68 · p. 42

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 य (wrong syllable)

विदधाति=कृतिउपनिदधाति=न्यासप्रतिविदधाति=विलोकनदधाति=लोभ याचा वेश अन्तर्धि विन्यास

प्रतेरभिवितो व्याप्तौ चाङस्त्वावपने हुतौ ।प्रक्षेपारम्भयोरभ्याङ्युक्तोऽभेर्नाम्नि भाषणे ॥ ६९ ॥

3.5.69 · p. 43

अनुष्टुप्

प्रतिदधाति=व्याप्तिअभिदधाति=नामन्भाषणविदधाति=आदधाति=आवपन हुतिअभ्यादधाति=प्रक्षेप आरम्भ

स्मृत्यामभिसमोऽनोः संप्रतेश्चालोचने दृशि ।प्रतिनेः सदृशत्वे प्रात्प्रतिज्ञामुख्ययोः समः ॥ ७० ॥

3.5.70 · p. 43

अनुष्टुप्

अभिसंदधाति=स्मृतिअनुदधाति=संप्रतिदधाति=आलोचन दृश्प्रतिनिदधाति=सदृशत्वप्रादधाति=प्रतिज्ञा मुख्य

संध्युरीकृत्यभिषवे सङ्गे संनेस्तु संनिधौ ।अत्याङोऽनर्थशङ्कोपश्लेषाश्चर्यमहाभये ॥ ७१ ॥

3.5.71 · p. 43

अनुष्टुप्

संदधाति=सन्धि उरीकृति अभिषव सङ्गसंनिदधाति=संनिधिअत्यादधाति=अनर्थशङ्का उपश्लेष आश्चर्य महाभय

संविभ्यामुत्तरः प्रोक्तः स आकारस्य गोपने ।स[187b]माङः स्यात्कृतौ ज्ञान-मौन-नीवाक-सिद्धिषु ।ध्यानावधान-निक्षेप-नियमेषु समर्थने ॥ ७२ ॥

3.5.72 · p. 43

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 1 मा (syllables merged)

संविदधाति=आकारगोपनसमादधाति=कृति ज्ञान मौन नीवाक सिद्धि ध्यान अवधान निक्षेप नियम समर्थन

सम्यक्कृतौ प्रतिज्ञायामुपाङो धर्मचिन्तने ।कैतवोपप्लवारोप-सयोजन-वियोजने ॥ ७३ ॥

3.5.73 · p. 43

अनुष्टुप्

उपादधाति=सम्यक्कृति प्रतिज्ञा धर्मचिन्तन कैतव उपप्लव आरोप संयोजन वियोजन

कुटुम्बव्यापृतौ चाथोन्मूलने तुलनेऽप्युदः ।भुक्तत्यागे च धरतिरवतो निर्णयार्थकः ॥ ७४ ॥

3.5.74 · p. 43

अनुष्टुप्

उपादधाति=कुटुम्बव्यापृतिउद्धरति=उन्मूलन तुलन भुक्तत्यागअवधरति=निर्णय

स णिजन्तः संप्रयुक्तो विमर्शे परिकीर्तितः ।निरः परः पृथक्कारे प्रणिधानेऽवतः परः ॥ ७५ ॥

3.5.75 · p. 43

अनुष्टुप्

अवधारयति=विमर्शनिर्धरति=पृथक्कारअवधरति=प्रणिधान

विपरः स भवेत्कालहरण-प्रतिबन्धयोः ।सौगन्ध्ये च विमर्दे च मलतिः स्यात्परेः परः ।ध्रियते स्यादवस्थानेऽप्याधारे धीयते भवेत् ॥ ७६ ॥

3.5.76 · p. 43

अनुष्टुप्

विधरति=कालहरण प्रतिबन्धपरिमलति=सौगन्ध्य विमर्दध्रियते=अवस्थानधीयते=आधार

अवष्टभ्नोत्यवष्टभ्नाति च संपरिकीर्त्यते ।प्रारम्भाक्रमयोः स्तम्भिरवादालम्बने मतः ॥ ७७ ॥

3.5.77 · p. 43

अनुष्टुप्

अवष्टभ्नोति=आधारअवष्टभ्नाति=आलम्बनस्तम्भति=प्रारम्भ आक्रम

सांनिध्यौर्जित्ययोश्चाथ दोग्धि स्यात्संप्रपूरणे ।समो दुहिः समूहेऽथाशायां भ्रूणयते भवेत् ॥ ७८ ॥

3.5.78 · p. 43

अनुष्टुप्

अवष्टभ्नाति=सांनिध्य और्जित्यदोग्धि=संप्रपूरणसंदोग्धि=समूहभ्रूणयते=आशा

स्यात्कुटुम्बयते तन्त्रयते स्वजनधारणे ।प्रख्याने प्रथते प्राथयते प्राथयतीति च ॥ ७९ ॥

3.5.79 · p. 43

अनुष्टुप्

कुटुम्बयते=स्वजनधारणतन्त्रयते=प्रथते=प्रख्यानप्राथयते=प्राथयति=

पाति पालयति पालयते चत्राय[188a]तेऽवति पिपर्ति पृणाति ।कुण्डयत्यपि च कुण्डयते स्याद्गुण्ठयत्यपि च गुण्ठयतेऽत्र ॥ ८० ॥

3.5.80 · p. 43

स्वागताmetre not read in every line

पाति=त्राणपालयति=पालयते=त्रायते=अवति=पिपर्ति=पृणाति=कुण्डयति=कुण्डयते=गुण्ठयति=गुण्ठयते=

तेजति तुञ्जति जंसति जंसयते गुण्ठति प्रोक्तम् ।कुण्डति गोपायति च स्याद्दयते रक्षति त्राणे ॥ ८१ ॥

3.5.81 · p. 44

उपगीतिः

तेजति=त्राणतुञ्जति=जंसति=जंसयते=गुण्ठति=कुण्डति=गोपायति=दयते=रक्षति=

भर्त्सयते तर्जयते तर्जति लाजति भृणाति कुट्टयते ।लाञ्जति कुट्टयतीति प्रोक्ता एतेऽत्र भर्त्सने विबुधैः ॥ ८२ ॥

3.5.82 · p. 44

गीतिः

भर्त्सयते=भर्त्सनतर्जयते=तर्जति=लाजति=भृणाति=कुट्टयते=लाञ्जति=कुट्टयति=

ईर्ष्यंतीर्क्ष्यति च सूर्क्ष्यतीर्यतेस्यादिरस्यति भवेदिरज्यति ।ईर्यतीत्यथ दुनोति दूयतेकूटयत्यभिहिताः परितापे ॥ ८३ ॥

3.5.83 · p. 44

metre not recognisednearly रथोद्धता: pāda 1, syllable 2 र्ष्यं (wrong syllable)

ईर्ष्यति=परितापईर्क्ष्यति=सूर्क्ष्यति=ईर्यते=इरस्यति=इरज्यति=ईर्यति=दुनोति=दूयते=कूटयति=

असूयते चास्यति चोपतापेधूपायति त्वर्कयतीह तद्वत् ।संतापने स्यात्तपतीह तादृ-गनोस्तपेः स्यादनुतापवाची ॥ ८४ ॥

3.5.84 · p. 44

उपजातिः

असूयते=उपतापअस्यति=धूपायति=अर्कयति=तपति=संतापनअनुतपति=अनुताप

दुःखे परेर्निरः सोऽल्पतापे क्रोधे समः परः ।उदः शोषे च तापे च तथैव च परिप्लवे ॥ ८५ ॥

3.5.85 · p. 44

अनुष्टुप्

परितपति=दुःखनिस्तपति=अल्पतापसंतपति=क्रोधउत्तपति=शोष ताप परिप्लव

उपात्त्वरायामुत्तापे प्रभावौदार्ययोः प्रतः ।स्यादात्मनेपदी व्युद्भ्यामकर्मा स्वाङ्गकर्मकः ॥ ८६ ॥

3.5.86 · p. 44

अनुष्टुप्

उपतपति=त्वरा उत्तापप्रतपति=प्रभाव औदार्य

बाधते घुटति खोटति लुण्ठति[ए]ठते स्पशति खोरति चापि ।हेठतेऽत्र कथितं स्पशते चरोठते च[188b]चकते दृपतीति ॥ ८७ ॥

3.5.87 · p. 44

metre not recognisednearly स्वागता

बाधते=बाधनघुटति=खोटति=लुण्ठति=एठते=स्पशति=खोरति=हेठते=स्पशते=रोठते=चकते=दृपति=

लोटते लोठते चाधिक्लेशते चापि लुण्ठति ।भवेत्पेठति कुथ्नाति तथा मन्थति लुन्थति ।विबाधने तु क्लिश्नाति तथा दुःखयतीति च ॥ ८८ ॥

3.5.88 · p. 44

अनुष्टुप्

लोटते=बाधनलोठते=अधिक्लेशते=लुण्ठति=पेठति=कुथ्नाति=मन्थति=लुन्थति=क्लिश्नाति=विबाधनदुःखयति=

धुक्षते स्याद्धिक्षते च क्लिश्यते दूयते तथा ।व्याङ्भ्यां घुटतिरग्रस्थः परिवर्तन ईरितः ॥ ८९ ॥

3.5.89 · p. 45

अनुष्टुप्

धुक्षते=विबाधनधिक्षते=क्लिश्यते=दूयते=व्याघुटति=परिवर्तनआघुटति=

कुन्थति स्याद्युन्थति च संक्लेशे स्वरतीत्यपि ।आह्वयते स्याद्धर्षति च स्पर्धते मिषतीति च ॥ ९० ॥

3.5.90 · p. 45

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 द्यु (wrong syllable); pāda 3, syllable 2 ह्वय (syllable split)

कुन्थति=संक्लेशयुन्थति=स्वरति=आह्वयते=स्पर्धाधर्षति=स्पर्धते=मिषति=

एते स्पर्धावाचिनः स्युरथ जर्जति चर्चति ।[झ]र्झति स्यान्मेधति च मेधते तर्जनार्थकाः ॥ ९१ ॥

3.5.91 · p. 45

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 न्मे (wrong syllable)

तर्जन=जर्जति चर्चति झर्झति मेधति मेधते

त्रासने स्याद्भाययति**भयं तु हेतुतः ।तदा भापयते भीषयते चेति प्रकीर्तितम् ॥ ९२ ॥

3.5.92 · p. 45

अनुष्टुप्metre not read in every line

त्रासन=भाययति भापयते भीषयते

लेट्यति स्याल्लोट्यति[च]धातू द्वौ धौर्त्यकर्मणि ।बिभेति भ्यसते भेषत्युद्विनक्ति च भेषते ।त्रसति त्रस्यति भ्रीणात्यपि चोद्विजते मतम् ॥ ९३ ॥

3.5.93 · p. 45

अनुष्टुप्metre not read in every line

धौर्त्य=लेट्यति लोट्यतिभय=बिभेति भ्यसते भेषति उद्विनक्ति भेषते त्रसति त्रस्यति भ्रीणाति उद्विजते

खेटति केटति दर्भतिदृणाति दर्भयति तत्र च व्यथते ।श्राम्यति ताम्यति खिन्तेग्लेपत इह खिद्यते दैन्ये ॥ ८४ ॥

3.5.84 · p. 45

metre not recognised

भय=खेटति केटति दर्भति दृणाति दर्भयति व्यथतेदैन्य=श्राम्यति ताम्यति खिन्ते ग्लेपते खिद्यते

वेः परः श्रमिरारत्यामथालस्ये च लुण्ठति ।शोठयत्यपि[189a] संप्रोक्तमवसादे तु सीदति ॥ ९५ ॥

3.5.95 · p. 45

अनुष्टुप्metre not read in every line

आरति=विश्राम्यतिआलस्य=लुण्ठति शोठयतिअवसाद=सीदति

शटति स्यात्क्षयति च तथा मटति नन्दति ।वेति प्राप्तौ त्वाङ्परः स्यात्सीदतिश्चासने नितः ॥उदो विनाशेऽवाद्ध्रासेऽनुत्साहेऽपादनुग्रहे ।शुद्धावुपादानुकूल्ये प्रतिपादन-सेवयोः ॥ ९७ ॥

3.5.97 · p. 45

अनुष्टुप्

प्रात्प्रसत्तावुदो ण्यन्त उद्वाहोल्लेखनोद्धृतौ ।ग्लायति म्लायति ग्लानौ क्लाम्यति क्लामतीति च ॥ ९८ ॥

3.5.98 · p. 45

अनुष्टुप्

प्रसत्ति=प्रसीदतिउद्वाह=उत्सादयतिउल्लेखन=उद्धृति=ग्लानि=ग्लायति म्लायति क्लाम्यति क्लामति

निन्दति नेदति गर्हति कुत्सयते गर्हते रिफति ।रि[ह]ति श्वल्कयति स्याद्भलते भल्लते वटति ।जर्जति झर्झति चर्चति रेटति परिभाषते तद्वत् ॥ ६ ॥

3.5.6 · p. 45

metre not recognised

परिभाषण=निन्दति नेदति गर्हति कुत्सयते गर्हते रिफति रिहति श्वल्कयति भलते भल्लते वटति जर्जति झर्झति चर्चति रेटति परिभाषते

रेटते बर्हते बल्हते च स्युः परिभाषणे ।द्वेष्ट्यप्रीतौ विप्रकारे पुनर्यातयति स्मृतम् ॥ ७ ॥

3.5.7 · p. 46

अनुष्टुप्

परिभाषण=रेटते बर्हते बल्हतेअप्रीति=द्वेष्टिविप्रकार=यातयति

मन्तूयत्यपराधे स्यात्तथा मन्तूयतेऽपि च ।अभियोगेऽड्डति प्रोक्तमट्टतिः स्यादतिक्रमे ॥ ८ ॥

3.5.8 · p. 46

अनुष्टुप्

अपराध=मन्तूयति मन्तूयतेअभियोग=अड्डतिअतिक्रम=अट्टति

गर्वति स्याद्गर्वयतेऽवलिम्पति च दृप्यति ।ककते शौटति प्रोक्तं गर्वे कर्वति खर्वति ॥ ९९ ॥

3.5.99 · p. 46

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 द्ग (wrong syllable)

गर्व=गर्वति गर्वयते अवलिम्पति दृप्यति ककते शौटति कर्वति खर्वति

कत्थते श्लाघते रेखायति स्तोमयतीति च ।रिफति स्याच्छाठयते शाडते शीभते तथा ॥ १० ॥

3.5.10 · p. 46

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 च्छा (wrong syllable)

श्लाघा=कत्थते श्लाघते रेखायति स्तोमयति रिफति शाठयते शाडते शीभते

[189b] शल्भते चीभते श्लाघावाचिनो धातवो दश ।मचते स्याच्चह(प?)यति दम्भे दभ्नोति मुञ्चते ॥ ११ ॥

3.5.11 · p. 46

अनुष्टुप्

श्लाघा=शल्भते चीभतेदम्भ=मचते चहयति दभ्नोति मुञ्चते

चहति स्याच्चहयति मङ्घते हठतीति च ।कैतवे व्याजकरणे विचतीति प्रकीर्तितः ॥ १२ ॥

3.5.12 · p. 46

अनुष्टुप्

कैतव=चहति चहयति मङ्घते हठति विचति

धृष्णोति धृष्णुते धार्ष्ट्ये गल्भते च प्रकीर्तितम् ।अधार्ष्ट्ये क्लीबते छ्र(?)पयति मूर्छति चोच्छ्रये ॥ १३ ॥

3.5.13 · p. 46

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 7 छ्र (wrong syllable)

धार्ष्ट्य=धृष्णोति धृष्णुते गल्भतेअधार्ष्ट्य=क्लीबतेउच्छ्रय=छ्रपयति मूर्छति

रोषयति रोषयतेक्रुध्यति कुप्यति हृणीयते तद्वत् ।भामयति भामते स्या-द्वक्षति गुध्नाति चण्डते तत्र ॥ १४ ॥

3.5.14 · p. 46

metre not recognised

कोप=रोषयति रोषयते क्रुध्यति कुप्यति हृणीयते भामयति भामते वक्षति गुध्नाति चण्डते

स्याद्रोटयति च कोपेसहति तु सहते तितिक्षते** ।क्षाम्यति मर्षयति स्या-न्मृष्यति मर्षति च मृष्यते तद्वत् ॥ १५ ॥

3.5.15 · p. 46

metre not recognised

कोप=रोटयतिक्षान्ति=सहति सहते तितिक्षते क्षाम्यति मर्षयति मृष्यति मर्षति मृष्यते

साहयति क्षम्पयतिक्षम्पयते क्षम्पति प्रोक्तम् ।शक्यति च शक्यते वा-ऽऽगमयत इह मर्षते क्षान्तौ ॥ १६ ॥

3.5.16 · p. 46

metre not recognised

क्षान्ति=साहयति क्षम्पयति क्षम्पयते क्षम्पति शक्यति शक्यते आगमयते मर्षते

उदस्तु सहिरुत्साहेऽधीनभावे निरः परः ।परेर्मृषिर्विचारे स्यात्परस्मैपदवानपि ॥ १७ ॥

3.5.17 · p. 47

अनुष्टुप्

उत्साह=उत्सहतेअधीनभाव=निःसहतेविचार=परिमृष्यति परिमृषति

अभेः शकिः शङ्कने स्याद्रेकते शङ्कतेऽपि च ।रगतिः स्याद्भ्रूणयते बाल्ये लटति कुडति ॥ १८ ॥

3.5.18 · p. 47

metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 5 द्भ्रू (syllables merged)

शङ्कन=अभिशङ्कते रेकते शङ्कतेबाल्य=रगति भ्रूणयते लटति कुडति

जीर्यति स्याज्जूर्य[190a]ते च जिनाति च जृणात्यपि ।झृणाति च घृणाति स्याज्जरति ज्राययत्यपि ॥ १९ ॥

3.5.19 · p. 47

अनुष्टुप्metre not read in every line

वयःक्षय=जीर्यति जूर्यते जिनाति जृणाति झृणाति घृणाति जरति ज्राययति

ज्रयति स्याज्जारयति घूर्यते च वयःक्षये ।हूर्छति नसते क्नस्यतिकुटति च कुञ्चति तथा क्मरति ।क्रुञ्चति तुणति द्रुणति चभुजत्यपि ग्रन्थते ह्वरति ।ध्वरति च कौटिल्यार्थाद्रुह्यति तु स्याज्जिघांसायाम् ।स्याच्छ्रम्भते प्रमाद्यतियुच्छति चैतत्समानार्थः ॥ २० ॥

3.5.20 · p. 47

metre not recognised

आङः कुञ्चिः समानत्यामल्पवक्रे निरो भुजिः ।जिगीषायां दीव्यति स्याज्जयतीति जये स्मृतम् ॥ २१ ॥

3.5.21 · p. 47

अनुष्टुप्

समानति=आकुञ्चतिअल्पवक्र=निर्भुजतिजिगीषा=दीव्यतिजय=जयति

वेरात्मनेपदी सर्वोत्कर्षणे जयतिः स्मृतः ।परातोऽभिभवे क्षान्तौ तथैव द्विविधोऽपि सः ॥ २२ ॥

3.5.22 · p. 47

अनुष्टुप्

सर्वोत्कर्षण=विजयतेअभिभव=पराजयतेक्षान्ति=

जजति स्याज्जञ्जति च संग्रामयति युध्यते ।युध्यति स्याद्रिफति च युध्याङः स वधे स्मृतः ॥ २३ ॥

3.5.23 · p. 47

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ज्ज (wrong syllable)

युद्ध=जजति जञ्जति संग्रामयति युध्यते युध्यति रिफतिवध=आयुध्यति

स नेः परो बाहुयुद्धे प्रतेरन्योन्यसंगरे ।लोलति स्याद्विमर्देऽथ स्याद्दण्डयति दण्डने ॥ २४ ॥

3.5.24 · p. 47

अनुष्टुप्

बाहुयुद्ध=नियुध्यतिअन्योन्यसंगर=प्रतियुध्यतिविमर्द=लोलतिदण्डन=दण्डयति

हिंसायां हन्ति हिंसत्यपि कषति खषत्यर्दते चार्दति स्या-त्क्षीणाति स्यात्क्षिणाति क्षपयति भलते[190b]भल्लते बर्हते च ।मीनीते तौति मीनात्यपि मथति तथा मीयते स्या …..........................… नभ्नाति नभ्यत्यपि शुम्भतीह ।तोपत्यपि त्रोफति तुम्पति स्यात्तुम्फत्यपि त्रुम्पति तोफतीति ॥ २६ ॥

3.5.26 · p. 48

metre not recognised

नभते तुभते च तुण्डते दयते थूर्वति धूर्वतीषते ।रवते रिफति प्रतिस्किरत्यपि चोपस्किरति स्तृहत्यपि ॥ २७ ॥

3.5.27 · p. 48

वियोगिनी

हिंसा=नभते तुभते तुण्डते दयते थूर्वति धूर्वति ईषते रवते रिफति प्रतिस्किरति उपस्किरति स्तृहति

तुम्फति तर्दति खर्दति तृन्तेतोजति तुञ्जति रिहति तृणत्ति ।पिञ्जति पिञ्जयते च तृणेढिस्तृहति पेजति पिञ्जयति स्यात् ॥ २८ ॥

3.5.28 · p. 48

metre not recognisednearly दोधकम्: pāda 2, syllable 7 रिह (syllable split); pāda 4, syllable 1 स्तृ (wrong syllable)

हिंसा=तुम्फति तर्दति खर्दति तृन्ते तोजति तुञ्जति रिहति तृणत्ति पिञ्जति पिञ्जयते तृणेढि स्तृहति पेजति पिञ्जयति

तोजयति ** लञ्जयति स्या-ल्लुञ्जयति द्रुणतीह *** ।तुञ्जयतेऽपि च तुञ्जयति स्या-दुमेति ? पुथ्यति रध्यति तद्वत् ॥ २९ ॥

3.5.29 · p. 48

metre not recognised

हिंसा=तोजयति लञ्जयति लुञ्जयति द्रुणति तुञ्जयते तुञ्जयति उमेति पुथ्यति रध्यति

खदत्यट्टते धूर्यते गूर्यते स्या-त्तथा शूर्यते दक्षते स्याद्दृणोति ।कृणीते कृणात्युम्फति ? स्यात्कृणोतिस्मृतं हिंसयत्यर्दयत्युच्यतेऽत्र ॥ ३० ॥

3.5.30 · p. 48

भुजङ्गप्रयातम्

सट्टयते स्फिट्टयतिश्नथयति सघ्नोति ब्रूसयत्यपि च ।श्राथयति श्रथति स्या-ज्जासयति क्राथयत्येवम् ॥ ३१ ॥

3.5.31 · p. 48

metre not recognised

दूर्वति भर्वति शर्वतिसर्वति सर्भति च सृम्भति प्रोक्तम् ।सेभति सिम्भति शोभति[191a]यूषति जूषति शृणाति स्यात् ॥ ३२ ॥

3.5.32 · p. 49

metre not recognised

द्रूणाति द्रूणीतेरिष्यति रुष्यति च रोषति च्छषति ।छषते मेदति मेथ-त्यालभते मेधति तिग्नोति ॥ ३३ ॥

3.5.33 · p. 49

metre not recognised

बर्हयति जर्जयतिस्याद्भालयते जम्भयत्यपि च ।विष्कयते हिष्कयतेहिनस्ति चनयति तवीति रोजयति ॥ ३४ ॥

3.5.34 · p. 49

metre not recognised

मापयति क्लथयतिक्रथयति रेषति च लूषयत्यत्र ।लूषयते चुम्बयतिस्यात्तुम्बति जर्जति प्रोक्तम् ॥ ३५ ॥

3.5.35 · p. 49

metre not recognised

चर्चति झर्झति झषति चजषति तथा मषति सम्मतं हषति ।वर्षति तुपति तुफति ऋफतिचृतति मृणति रुशति रिशति होलति च ॥ ३६ ॥

3.5.36 · p. 49

metre not recognised

वेर्हन्तिर्विजटीकृत्यां विघाते तूलधूनने ।अन्तराये प्राद्विघाते क्षोदे व्याङीतराश्रये ॥ ३६ ॥

3.5.36 · p. 49

अनुष्टुप्