व्यायाम
vyāyāmaपुं · masc.In 10 kośas: 11 synonym verses, 5 as a nānārtha head word, 2 as a meaning of another word.
दैन्यं कार्पण्यं श्रमस्तु क्लमः क्लेशः परिश्रमः ॥ ३१९ ॥प्रयासायासव्यायामा उन्मादश्चित्तविप्लवः ।
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 स (wrong syllable); pāda 3, syllable 5 चि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
व्यामव्यायामन्यग्रोधास्तिर्यग्बाहू प्रसारितौ ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 म (wrong syllable)
genderपुंmasc.
व्यायामोऽपि वियामश्च वियमो यमकः पुनः ।हिंसाकर्माभिचारः स्याज्जागर्या जागरा समे ॥ ६१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
श्रमः परिश्रमः क्लेशः खेद आदीनवास्रवौ ।व्यायामश्च प्रयासः स्यादायासः स्त्यानमन्तिमे ॥ १४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
न्यग्रोधकश्च व्यायामस्त्रिषु मानार्थका अमी ।कण्ठो गलो निगरणः क्रोडाग्रो धमनी धरः ।नालोऽथ तदधोवर्ती मणिः काकलको मतः ॥ २०० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अहंकारः स्मयो मानो मरदोऽपि विभाव्यते ।परिश्रमः श्रमः क्लेशः क्लमो व्यायाम इत्यपि ॥ २१९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रयासायासव्यायामा ग्लानिः खेदः क्लमः श्रमः ।व्यर्थं वृथा मुधा मोघं निःफलं च निरर्थकम् ॥ ९८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 स (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अथाऽऽयासः प्रयासश्च व्यायामश्च परिश्रमः ।क्लमः क्लेशः श्रमोऽपिस्यादुन्मादश्चित्तविप्लवः ॥ ४७१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
बाहुचापो वियामश्च व्यायामो व्यामकः पुनः ।ऊर्ध्वीकृतभुजाहस्त-नरमानं तु पौरुषम् ॥ ९६५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चुलुको, निष्कनिष्ठे स्याद् हस्त आर्तिररत्नयुक् ।तिर्यक्प्रसारितबाह्वोर्व्यायामो व्याम-व्यामनी ॥ १७६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
दघ्नद्वयसमात्रास्तु जान्वादेस्तत्तदुन्मिते ।व्यायामो न्यग्रोधो व्यामश्च भुजौ प्रसारितौ तिर्यक् ॥ ८२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
एलायां करके च दाडिम इति त्रय्यामथो भेषजेगोधूमो नरि नागरङ्ग उदितो व्रीहेर्विभेदेऽपि च ।व्याया[34a]मो नरि पौरुषे श्रमविधौ स्याद्दुर्गसंचारकेसर्पे पाशिनि कुक्कुरे नरि विलोमः स्यात्प्रतीपेऽन्यवत् ॥ ९१ ॥
शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every line
अमोघ उत्पत्तिक्षेत्रेऽप्युक्तो वावीर इत्यथ ।व्यायामः पौरुषे व्यामे स्पर्धायां दुर्गसञ्चरे ॥ १८८ ॥
अनुष्टुप्
आकर्षणे च वस्त्रादेः स्याद्दीर्घीकरणेऽपि च ।आयासेऽप्यथ विज्ञेयो व्याघातो व्याहतावपि ॥ १८९ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
व्यायाम as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु व्याप्रियतेप्रभूतभावे संभूयस्यति तद्वत्समीरितम् । वितानयत्याञ्छति स्यादायामे वितनोत्यपि ॥ व्यायामे स्याद्व्याप्रियते गहने निलति स्मृतम् । अल्पीभावे लिश्यते स्यात्तथा चुण्टति लिट्यति ॥ ८४ ॥ Koṣakalpataru 3.5.84
- कोषकल्पतरु गुणधान्यांशेऽतितनौ कणो नरि युगे त्वेष स्फुलिङ्गे लवे कृष्णाजीरकयोश्च नक्तजकृमौ च स्त्री रणस्तु क्वणे । कोणेऽस्त्री तु स संगरे नरि पुनः सत्वादिसंध्यादिक- श्वेताद्येषु वृकोदरे पचिकरे रत्यां च विद्यादिंषु । व्यायामेन्द्रियदानपोपरगते(?)धर्मे च ना स्याद्गुणो- ऽथ व्यापारमुहूर्तपर्वसु महे सूक्ष्मेऽपि काले क्षणः । ना द्यूतव्यवहारवित्तभृतिषु स्याच्छ्वेंतकानां मितौ मूल्ये चामिषशाककेऽपि च पणः कार्षापणेऽपीरितः । संख्यासैन्यविशेषयोः पशुपतेर्भृत्येषु संघे गणो घ्राते घ्राण[278b]मुदीरितं च परवत्तन्नासिकायां द्विमुक् । काणो ना करटे तथैकनयने त्रय्यां स्त्रियां त्वौषधौ बाणो ना दनुजे स्त्रियां कुसुमभित्काण्डाङ्गकाण्डेषु च ॥ ३ ॥ Koṣakalpataru 6.15.3