कण्ठ
kaṇṭhaपुं · masc.In 22 kośas: 24 synonym verses, 9 as a nānārtha head word, 7 as a meaning of another word.
गलो निगरणः कण्ठः काकलकस्तु तन्मणिः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ल (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कण्ठो गलोऽथ ग्रीवायां शिरोधिः कन्धरेत्यपि ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अङ्गुल्यः करशाखाः कर्णः श्रोत्रं श्रुतिः श्रवः श्रवणम् ।ग्रीवा धमनिर्मन्या शिरोधरा कन्धरा गलः कण्ठः ॥ ५१६ ॥
गीतिः
genderपुंmasc.
अस्त्री निगरणः कण्ठो गलः स्यादथ तन्मणिः ।अस्त्रियां काकलं चाथ क्लीबे भुजशिरः पुमान् ॥ १६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
न्यग्रोधकश्च व्यायामस्त्रिषु मानार्थका अमी ।कण्ठो गलो निगरणः क्रोडाग्रो धमनी धरः ।नालोऽथ तदधोवर्ती मणिः काकलको मतः ॥ २०० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
इन्द्रियार्थ-रथ-वायु-रदानांकण्ठ-देश-रस-गण्ड-नदानाम् ।ओष्ठ-कोष्ठमिति-धान्य-कचानांपाणि-पाणिज-कुठार-कुचानाम् ॥ ५ ॥
स्वागता
genderपुंmasc.
कण्ठस्तनबाहूनां सञ्ज्ञा पुंसि स्त्रियां भवेद्ग्रीवा ।पृष्ठललाटांशोदरजत्रूणि नपुंसकानि स्युः ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
कण्ठसञ्ज्ञाः स्तनसञ्ज्ञाः बाहुसञ्ज्ञाश्च पुंसि भवन्ति । अयं कण्ठः । गल इत्यादिः । स्तनसञ्ज्ञाश्च । अयं स्तनः कुचः पयोधर इत्यादिः । बाहुसञ्ज्ञाश्च भुजस्तरणः धरणः चालन इत्यादिः । कण्ठसञ्ज्ञत्वाद्ग्रीवाशब्दस्यापि पुंसि प्रयोगः प्राप्नोतीत्याह । स्त्रियां भवेद्ग्रीवा । ग्रीवाशब्दस्य स्त्रीलिङ्गता भवति । इयं ग्रीवा शिरोधरा कन्धरा इत्येवमादयः । पृष्ठादयः शब्दा नपुंसके स्युः । तद्यथा । इदं पृष्ठं पार्श्वयोर्यष्टिः । इदं ललाटं भ्रुवोरुपरिस्थानम् । इदमंसः[श] स्तनयोरुपरिस्थानम् । इदमुदरं जठरः । इदं जत्रु स्कन्धसम्बन्धि । इत्येवमादयः ।ऊर्म्मिध्वन्यञ्जलयः पुंस्योष्ठकपोलगुल्फसञ्ज्ञाश्च ।घञ्चैरच्च ऋदोरप्च स्याद्बहुलमन्धकारश्च ॥ १६ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
षण्डस्तु गोपतिः श्रीमान् स कर्मचर ईश्वरः ।कण्ठः कण्ठविहीनः स्यात्षण्डस्तु छिन्नपुच्छकः ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दन्तवासोऽधरोऽप्योष्ठे वर्णितो दशनच्छदः ।शिरोधरो गलो ग्रीवा कण्ठश्च धमनी धमः ॥ १०० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हैमाशनी कुठारोऽपि दिनसर्तुविषाकवः ।निर्यासकण्ठकोष्ठाब्दा एते नरि सनामकाः ॥ ७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्वरुः शम्भो भिदुर्वज्रं दम्भोलिर्भिदुरं पविः ।पवी झरी गिरी(रि?) कण्ठो(ण्टो?) व्याधावः शबलोऽक्षजः ॥ ६७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शिरोधरा गलो ग्रीवा कण्ठो घाटा कृकाटिका ।अंसः स्कन्धो बाहुशीर्शं कक्षास्पृक् बाहुमूलकम् ॥ ८७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जिह्वा रसज्ञा रसना कण्ठो निगरणो गलः ।अंशः स्कन्धो भुजशिरो बाहुर्बाहा च दोर्भुजः ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गलो निगरणश्चैव कण्ठः कण्ठस्य कथ्यते ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ल (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कण्ठो गले शिरोधिः स्त्री ग्रीवा स्यात् कन्धरेत्यपि ।त्रिरेखासहिता ग्रीवा कम्बुग्रीवा च कम्बुका ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गले कण्ठः कण्ठी कण्ठं शब्द-समीपयोरपि ।अंसे तु स्कन्धः स्कधश्च सान्तं क्लीबमुरोंसयोः ॥ १६६ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 ण्ठः (syllables merged); pāda 2, syllable 3 ब्द-स (syllable split)
genderपुंmasc.
कम्बुग्रीवावटुर्घाटा कृकः पुंसि कृकाटिका ।कण्ठो गलो मुखं वक्त्रं लपनं वदनानने ॥ १०७९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
ग्रीवामूले तु कण्ठोऽस्त्री ॥ १५१ ॥
genderपुंक्लीm. n.
विश्वेशः श्रीविष्णुकण्ठौ प्रतिपत्तिः स्थिरं शिनी ।अर्कमण्डलवर्णाद्यौ ब्राह्मणः कामकर्षिणी ॥ ८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
श्रीकण्ठः केशवः कण्ठो निवृत्तिश्च स्वरादिकः ।अ-कारो मातृकाद्यश्च वात इत्यपि कीर्त्तितः ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
… अनुश्चाध ओष्ठः (?) शान्तिको वामजङ्घकः ।तैजसश्चैव कण्ठोष्ठौ नादाक्षश्च सदाशिवः ॥ २३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
स्वराद्यो मातृकाद्यश्च वातः कण्ठोऽमृतेश्वरः ।विश्वेश्वरो निवृत्तिश्च श्रीकण्ठः केशवो लघुः ॥ ३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
त्रिषु तु परे चत्वारः पौरुषमुद्बाहुपुंमाने ।गलो निगरणः कण्ठो गरो ग्रीवा तु कन्धरा ॥ ८३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
कण्ठ as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु निगरणनिगरणमशने कण्ठे पुनराधे चाथ निर्याणे । मरणोपाये मुक्तौ निःसरणं प्रोक्तमाचार्यैः ॥ ५२ ॥ Koṣakalpataru 6.15.52
- कोषकल्पतरु गलनीचेऽधमे चाथ गलस्तु कण्ठे भवेत्तथा सर्जरसे नृलिङ्गः । चलोऽनिले कम्पगतोऽन्यवत्स्या- द्दलं तु पर्णे भवति स्त्रियां न ॥ ५० ॥ Koṣakalpataru 6.28.50
- नानार्थार्णवसंक्षेप आह्वाप्रतिज्ञायत्नतात्पर्यगोष्ठीषु स्यादथापरे । आह्वा कण्ठे कथायां चेत्याहुराह्वा तु नामनि ॥ ७ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.1.7
- नानार्थार्णवसंक्षेप आह्वाकण्ठे चेत्यपरेऽथाजिरुत्कृष्टा लिङ्गभेदतः । आप्तिः प्रत्ययितत्वे स्याल्लाभसम्बन्धयोरपि ॥ ८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.1.8
- शब्दरत्नावली त्रोटित्रोटिश्चञ्च्वां कटफले कन्ठे मीनभिदि स्त्रियाम् । दिष्टं दैवे तु काले ना दिष्टिः स्त्री हर्षमानयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.11.19
- शब्दरत्नावली गलखिलमप्रहते वेदसारसंक्षिप्तयोरपि । गलः कण्ठे सर्ज्जरसे वादभेदेऽपि पुंस्ययम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.11
- तन्त्राभिधान औअधोदन्तश्च कण्ठोष्ठौ सङ्कर्षणः सरस्वती । आज्ञा चोर्ध्वमुखी शान्तो व्यापिनी प्रकृतः पयः ॥ ४७ ॥ Tantrābhidhāna 2.15.47