गल
galaपुं · masc.In 16 kośas: 19 synonym verses, 2 as a nānārtha head word, 10 as a meaning of another word.
गलो निगरणः कण्ठः काकलकस्तु तन्मणिः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ल (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कण्ठो गलोऽथ ग्रीवायां शिरोधिः कन्धरेत्यपि ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अङ्गुल्यः करशाखाः कर्णः श्रोत्रं श्रुतिः श्रवः श्रवणम् ।ग्रीवा धमनिर्मन्या शिरोधरा कन्धरा गलः कण्ठः ॥ ५१६ ॥
गीतिः
genderपुंmasc.
अस्त्री निगरणः कण्ठो गलः स्यादथ तन्मणिः ।अस्त्रियां काकलं चाथ क्लीबे भुजशिरः पुमान् ॥ १६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
अस्त्रियां कटकं चक्रमनीकं च चमुस्त्रियाम् ।गलोर्गलः कुटः कोटः कोटो दुर्गश्च पुंस्यमी ॥ २४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रक्तमत्स्यो लोहितः स्याद्रोहिः सालो गडो गलः ।छालोऽथ नडजे मत्स्ये चिलिचीमश्चिलीचिमः ॥ ८१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुण्ड्रकल्लोलतल्लानां गलहिङ्गुलयोरपि ।खलोल्लोलपोटगलरुण्डोलानां … ॥ ६० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
दीपवृक्षः सर्ज-सर्जरस-सर्वरसा गलः ।बहुरूपो यक्षधूपः स्निग्धदारुश्च शीतलः ॥ २०० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
न्यग्रोधकश्च व्यायामस्त्रिषु मानार्थका अमी ।कण्ठो गलो निगरणः क्रोडाग्रो धमनी धरः ।नालोऽथ तदधोवर्ती मणिः काकलको मतः ॥ २०० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आवेल उल्लोल-गलौ निचोलःकण्डोल-कुद्दाल-गडोल-गल्लाः ।स्यात्पत्रपालोऽपि च हेमलोऽपिकपोल-वेतालपुलानलोऽपि ॥
उपजातिः
genderपुंmasc.
कण्ठसञ्ज्ञाः स्तनसञ्ज्ञाः बाहुसञ्ज्ञाश्च पुंसि भवन्ति । अयं कण्ठः । गल इत्यादिः । स्तनसञ्ज्ञाश्च । अयं स्तनः कुचः पयोधर इत्यादिः । बाहुसञ्ज्ञाश्च भुजस्तरणः धरणः चालन इत्यादिः । कण्ठसञ्ज्ञत्वाद्ग्रीवाशब्दस्यापि पुंसि प्रयोगः प्राप्नोतीत्याह । स्त्रियां भवेद्ग्रीवा । ग्रीवाशब्दस्य स्त्रीलिङ्गता भवति । इयं ग्रीवा शिरोधरा कन्धरा इत्येवमादयः । पृष्ठादयः शब्दा नपुंसके स्युः । तद्यथा । इदं पृष्ठं पार्श्वयोर्यष्टिः । इदं ललाटं भ्रुवोरुपरिस्थानम् । इदमंसः[श] स्तनयोरुपरिस्थानम् । इदमुदरं जठरः । इदं जत्रु स्कन्धसम्बन्धि । इत्येवमादयः ।ऊर्म्मिध्वन्यञ्जलयः पुंस्योष्ठकपोलगुल्फसञ्ज्ञाश्च ।घञ्चैरच्च ऋदोरप्च स्याद्बहुलमन्धकारश्च ॥ १६ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
दन्तवासोऽधरोऽप्योष्ठे वर्णितो दशनच्छदः ।शिरोधरो गलो ग्रीवा कण्ठश्च धमनी धमः ॥ १०० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कालः पोटगलावेलबालाः फालगलौ तथा ।वातूलबहुलौ पत्रपालो भृमलकामलौ ॥ २४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शिरोधरा गलो ग्रीवा कण्ठो घाटा कृकाटिका ।अंसः स्कन्धो बाहुशीर्शं कक्षास्पृक् बाहुमूलकम् ॥ ८७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जिह्वा रसज्ञा रसना कण्ठो निगरणो गलः ।अंशः स्कन्धो भुजशिरो बाहुर्बाहा च दोर्भुजः ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गलो निगरणश्चैव कण्ठः कण्ठस्य कथ्यते ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ल (wrong syllable)
genderपुंmasc.
भेदाः स्मरासवो वीरा मेदको जगलो गलः ।सन्धानं स्यादभिषवः सन्धानी सन्धिकेत्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कम्बुग्रीवावटुर्घाटा कृकः पुंसि कृकाटिका ।कण्ठो गलो मुखं वक्त्रं लपनं वदनानने ॥ १०७९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
त्रिषु तु परे चत्वारः पौरुषमुद्बाहुपुंमाने ।गलो निगरणः कण्ठो गरो ग्रीवा तु कन्धरा ॥ ८३ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
गल as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश कण्ठज्येष्ठो वृद्धेऽग्रजे श्रेष्ठे ज्येष्ठा च गृहयोधयोः । कण्ठो गले गलध्वाने कण्ठः फेणसमीपयोः ॥ Dharaṇikośa 11.2.3
- धरणिकोश निगरणनिगरणमभ्यवहारे निगरणो गल उच्यते । दाक्षायणीं विदुर्दुर्गामश्विनाद्याश्च तारकाः ॥ Dharaṇikośa 14.2.32
- कोषकल्पतरु कण्ठपाठस्त्वधीतावथ विद्धकर्ण्यां स्त्रियां च वण्ठस्तु विवाहहीने । खर्वे च कुन्तेऽथ गले तु कण्ठो ध्वनौ समीपे मदनद्रुमे च ॥ ५४ ॥ Koṣakalpataru 6.11.54
- नानार्थार्णवसंक्षेप कण्ठमुहूर्ते षष्ठभागे च नाड्याः कालेऽतिसूक्ष्मके । निर्व्यापारस्थितौ चाथ कण्ठः शब्देऽन्तिके गले ॥ २० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.20
- परमानन्दीयनाममाला कण्ठऋग्भेदे वेदवित्पाठे कण्ठः स्यान्मदनद्रुमे । घोषे गले समीपे च कार्यं हेतौ प्रयोजने ॥ ८९ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.7.89
- शब्दरत्नावली कण्ठकण्ठो ध्वनौ सन्निधाने गले मदनभूरुहे । काष्ठा दारुहरिद्रायां कालमाने प्रकर्षके ॥ Śabdaratnāvalī 7.12.3
- शब्दरत्नावली गडुवीथ्यङ्गे पिटके चिहणे ग्रहे वीरे कपोलके । गडुः कुब्जे गले पृष्ठे गुडे शल्ये पुमानयम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.13.10
- शब्दरत्नावली वारुण्डवारुण्डी स्त्री द्वारपिण्ड्यां गले स्थ(?) राजके पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.13.34
- शब्दरत्नाकर कण्ठकण्ठः शब्दे गले कुम्भो घटद्विपशिरोंऽशयोः । कूटोऽस्त्री पुञ्जमायाद्रिशृङ्गायोघनवेश्मसु ॥ १८८८ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1888
- वैजयन्ती कण्ठकण्ठो गलेऽन्तिके शब्दे कपयोऽर्केभवानराः । गुडभस्मरसाः क्षाराः क्षोदो रजसि पेषणे ॥ १३ ॥ Vaijayantī 6.1.13