मत्सर
matsaraपुं · masc.In 9 kośas: 4 synonym verses, 11 as a nānārtha head word, 7 as a meaning of another word.
असूयाभ्यवसूया च मत्सरो दोषरोपणम् ।ई[58b]र्ष्या त्वीर्क्ष्या तथेरस्या परोत्कर्षासहिष्णुता ।स्पर्धा स्त्री पुंसि संघर्षो द्रोहस्तु स्यादपक्रिया ॥ १४४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 1 र्ष्या (syllables merged)
genderपुंmasc.
मत्सरो मशकस्तुल्यावथ चीरी च चीरुका ।झिल्लिका जिल्लिका वर्षकरी भृङ्गारिका तु सा ॥ ६२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
संख्यायामपि पिशुने मत्सरो मत्सरी खलः ।प्रखलः खुल्लकः क्षुल्लः क्षुद्रकः क्षुद्रसंयुतः ॥ २७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 म (wrong syllable)
genderपुंmasc.
निदेशः शासनं शिष्टिराज्ञाशास्तिनियुक्तयः ।कामक्रोधौ लोभमोहौ मदो मत्सर इत्यमी ॥ १२८१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्त्री मक्षिकाया[53a]मपि भम्भराल्यांद्वेषेऽन्यभूतेः कृपणेऽन्यवत्स्यात् ।सङ्घे प्रसृत्यां विसरोऽथ रन्ध्रेस्यात्कोटरोऽन्त्ये कुहरोऽथ पुंसि ॥ २ ॥
इन्द्रवज्राmetre not read in every line
doubtful
मत्सरा तु स्त्रियामाह मक्षिकायां पुमान् पुनः ।भवेत् परशुभद्वेषे लोभे कोपेऽजयोऽपठीत् ॥ १३२७ ॥
अनुष्टुप्
यागसाधनसोमाख्यद्रव्ये च कृपणे पुनः ।भेद्यवत् परसम्पत्तेरसोढर्यजयः पुनः ॥ १३२८ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
निष्क्रयेऽप्याह मदनः पुनः पुंसि मनोभवे ।पिण्डीतकतरौ स्याच्च धुर्धूरे वनकोद्रवे ॥ १३२९ ॥
अनुष्टुप्
meaningsनिष्क्रय
doubtful
भ्रामरः कामुके भृङ्गे भ्रामरं मधुशिलयोः ।मत्सरः कृपणे क्रोधे मात्सर्येऽसह्यसम्पदि ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 शि (wrong syllable)
असिबन्धनकाञ्च्याद्रिकटकेषु तु मेखला ।पुमानन्योदयद्वेषे मत्सरस्त्रिषु तद्वति ॥ २१४८ ॥
अनुष्टुप्
विषे स्वादौ च मधुरं मल्लिकायाञ्च माधुरम् ।मखाग्नौ च महावीरो मक्षिकायाञ्च मत्सरः ॥ ३६७ ॥
अनुष्टुप्
meaningsमक्षिका
उद्याने मलयं ना तु गिर्यंशगिरिभेदयोः ।मत्सरोऽन्योदयद्वेषे तद्वत्कृपणयोस्त्रिषु ॥ ६३ ॥
अनुष्टुप्
मत्सर as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् कटुरसे कटुः कट्वकार्ये त्रिषु मत्सरतीक्ष्णयोः ॥ ३५ ॥ Amarakośa 3.3.35
- धरणिकोश कटुकटुस्तीक्ष्णे सुगन्धे च अकार्ये मत्सरे रसे । कटुः कटुतरायां स्याद्दूषणेऽपि कटु स्मृतः ॥ Dharaṇikośa 10.3.3
- कोषकल्पतरु शम्बलशम्बलः सम्बलश्चास्त्री कूलपाथेयमत्सरे । नवाङ्कुरे चोपरागे कपोले त्रिषु कन्दलः ॥ १४ ॥ Koṣakalpataru 6.28.14
- शब्दरत्नावली कटुकटुकार्ये सुगन्धौ च मत्सरे च खरे त्रिषु । कष्टं कृच्छ्रे च गहने क्रुष्टं रुदितशब्दयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.11.5
- शब्दरत्नावली हंसहंसो निर्लोभनृपतौ परमात्मनि मत्सरे । विष्ण्वर्कयोगिभिन्मन्त्रशरीरपवनेषु च ॥ Śabdaratnāvalī 7.32.12
- शब्दरत्नाकर कटुमत्सरे सुरभौ तिक्ते चोषणे च कटुस्त्रिषु । कोक ईहामृगे चक्रे कायो देहे कदैवते ॥ १८९८ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1898
- वैजयन्ती कटुकटुस्तिक्ताप्रियाकार्यसुरभ्यूषणमत्सरे । क्रूरो भयंकरे क्रुद्धे नृशंसे कठिनोष्णयोः ॥ ४ ॥ Vaijayantī 6.4.4