कृपण

kṛpaṇaवि · adj.

In 13 kośas: 11 synonym verses, 2 as a nānārtha head word, 33 as a meaning of another word.

अभिधानचिन्तामणि Abhidhānacintāmaṇi · हेमचन्द्राचार्य मर्त्यकाण्डः Abhidhānacintāmaṇi 3.369 · p. 18

महेच्छे तूद्भटोदारोदात्तोदीर्णमहाशयाः ।महामना महात्मा च कृपणस्तु मितंपचः ॥ ३६७ ॥कीनाशस्तद्धनक्षुद्रकदर्यदृढमुष्टयः ।किंपचानो दयालुस्तु कृपालुः करुणापरः ॥ ३६८ ॥सूरतोऽथ दया शूकः कारुण्यं करुणा घृणा ।कृपानुकम्पानुक्रोशो हिंस्रे शरारुघातुकौ ॥ ३६९ ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 श (wrong syllable)

genderविadj.

नामलिङ्गानुशासनम् Amarakośa · अमरसिंह विशेष्यनिघ्नवर्गः Amarakośa 3.1.48

कदर्ये कृपणक्षुद्रकिम्पचानमितम्पचाः ॥ ४८ ॥

अनुष्टुप्

कदर्यवि कृपणवि क्षुद्रवि किम्पचानवि मितम्पचवि

genderविadj.

हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) · हलायुध भूमिकाण्डम् Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 2.347 · p. 41

कदर्यहीनकीनाशकिम्पचानमितम्पचाः ।कृपणक्षुल्लकक्लीवक्षुद्रा एकार्थवाचकाः ॥ ३४७ ॥

अनुष्टुप्

कदर्यवि हीनवि कीनाशवि किम्पचवि मितम्पचवि कृपणवि क्षुल्लकवि क्लीववि क्षुद्रवि

genderविadj.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ आतङ्कवर्गः Koṣakalpataru 3.3.21 · p. 3

मुखंपचो वसुकृमिः कृपणस्तु मितंपचः ।कदर्यः क्षुल्लकः क्षुद्रः किंपचानश्च रङ्कवत् ॥ २१ ॥

अनुष्टुप्

मुखंपचवि वसुकृमिवि कृपणवि मितंपचवि कदर्यवि क्षुल्लकवि क्षुद्रवि किंपचानवि रङ्कवि

genderविadj.

नाममाला Nāmamālā (Dhanañjaya) · धनञ्जय Nāmamālā (Dhanañjaya) 175 · p. 84

रहोऽनुरहसोपांशु रहस्यं च भिनत्ति कः ।कीनाशः कृपणो लुब्धो गृध्नुर्दीनोऽभिलाषुकः ॥ १७५ ॥

अनुष्टुप्

रहस्क्ली अनुरहस्क्ली उपांशुअ रहस्यक्ली कीनाशपुं कृपणवि लुब्धवि गृध्नुवि दीनवि अभिलाषुकवि

genderविadj.

परमानन्दीयनाममाला Paramānandīyanāmamālā · मकरन्ददास चतुर्थः परिच्छेदः Paramānandīyanāmamālā 4.34 · p. 105

कृपणः किंपचनोऽपि कदर्यस्तद्धनः पुनः ।बद्धमुष्टिस्तथा क्षुद्रः कीनाशे च मितंपचः ॥ ३४ ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 च (wrong syllable)

कृपणपुं किंपचनपुं कदर्यपुं तद्धनपुं बद्धमुष्टिपुं क्षुद्रपुं कीनाशपुं मितंपचपुं

genderपुंmasc.

शारदीयाख्यनाममाला Śāradīyākhyanāmamālā · हर्षकीर्ति विड्वर्गः Śāradīyākhyanāmamālā 3.3.49 · p. 39

आपद्विप[द्विप]त्तिश्च दारिद्रं निःस्वनिर्धनौ ।कदर्यः कृपणो लोभी बद्धमुष्टिर्मितंपचः ॥ ४९ ॥

अनुष्टुप्

आपद्स्त्री विपद्स्त्री विपत्तिस्त्री दारिद्रक्ली निःस्ववि निर्धनवि कदर्यवि कृपणवि लोभिन्वि बद्धमुष्टिवि मितंपचवि

genderविadj.

सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि मर्त्यविभागः Suśīlanāmamālā 4.544 · p. 70

कृपणस्तु कदर्यश्च किम्पचानो मितम्पचः ॥ ५४४ ॥

अनुष्टुप्

कृपणवि कदर्यवि किम्पचानवि मितम्पचवि

genderविadj.

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश प्राणिवर्गप्रकाशः Śabdaratnāvalī 4.1.65 · p. 163

मूर्खो मूढाज्ञवैधेययथाजाताश्च वालिशः ।कदर्ये कृपणः क्षुद्रः किम्पचानः मितम्पचः ॥

अनुष्टुप्

मूर्खवि मूढवि अज्ञवि वैधेयवि यथाजातवि वालिशवि कृपणवि क्षुद्रवि किम्पचानवि मितम्पचवि

genderविadj.

त्रिकाण्डशेष Trikāṇḍaśeṣa · पुरुषोत्तमदेव विशेष्यनिघ्नवर्गः Trikāṇḍaśeṣa 3.1.12 · p. 83

आधार्मिकोऽधार्मिकः स्यात्प्रसृतान्तरितौ समौ ।कृपणो दृढमृष्टिः स्याद्देवयुर्धार्मिकः सुकृत् ॥ १२ ॥

अनुष्टुप्

आधार्मिकवि अधार्मिकवि प्रसृतवि अन्तरितवि कृपणवि दृढमुष्टिवि देवयुवि धार्मिकवि सुकृत्वि

genderविadj.

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश अर्थवल्लिङ्गाध्यायः Vaijayantī 5.4.59 · p. 205

कदर्ये कृपणक्षुद्रकिंपचानमितंपचाः ।आशयश्चाप्यदाता च दरिद्रे स्यादकिंचनः ॥ ५९ ॥

अनुष्टुप्

कदर्यवि कृपणवि क्षुद्रवि किंपचानवि मितंपचवि आशयवि अदातृवि दरिद्रवि अकिंचनवि

genderविadj.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ णान्ताः Koṣakalpataru 6.15.33 · p. 199

बाणे ना त्रिषु याचके विचयने त्वन्त्येऽर्थने मार्गणंभेद्याभः कृमिकुत्स्ययोश्च कृपणोऽप्युक्तोऽभिचारे पुनः ।अन्त्ये कर्मकरे तु कार्मण इह स्याद्वाच्यवन्मत्कु[282b]ण-स्तूक्तोऽश्मश्रुणि पूरुषेऽरद इभे चोद्दंशतुङ्गद्रुषु ॥ ३३ ॥

शार्दूलविक्रीडितम्metre not read in every line

meaningsभेद्याभ कृमि कुत्स्य

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश णान्ताः Śabdaratnāvalī 7.15.31 · p. 209

कुर्वाणः कारके भृत्ये कृपणः कुत्सिते कृशे ।कृमौ तु कृपणः पुंसि चान्यत्र द्वितये त्रिषु ।कृपाणः पुंसि खङ्गे स्याच्छुरिकायामपि स्त्रियाम् ॥

अनुष्टुप्

meaningsकुत्सित कृश कृमि

कृपण as a meaning in nānārtha verses

नामलिङ्गानुशासनम् मत्सरमत्सरोऽन्यशुभद्वेषे तद्वत्कृपणयोस्त्रिषु । Amarakośa 3.3.328
धरणिकोश कुमुद्कुमुत्कृपण आख्यातः कुमुत्कैरवमुच्यते । निषादः श्वपचे प्रोक्तो नीचस्वर उदाहृतः ॥ Dharaṇikośa 17.2.14
धरणिकोश मलिनदहनाः स्युः सुदुर्वृत्तवह्निभल्लातचित्रकाः । मलिनः कृपणे म्लाने मलिनी ऋतुमत्यपि ॥ Dharaṇikośa 19.2.31
धरणिकोश क्षुद्रक्षुद्रः स्यादधमे क्रूरे क्षुद्रोऽपि कृपणस्तथा । क्षुद्रा व्यङ्गा नटी वेश्या सरघा कण्टकारिका ॥ Dharaṇikośa 26.3.7
धरणिकोश मत्सरमत्सरः कृपणे कोपे मक्षिकापि च मत्सरा । असोढा परसंपत्तेर्मात्सर्यमपि मत्सरः ॥ Dharaṇikośa 26.3.33
धरणिकोश मलखलं भूस्थानबन्धेषु पामरक्रूरयोः खलः । मलं पापे च किट्टे च वर्चस्के कृपणे मलाः ॥ Dharaṇikośa 27.2.1
कोषकल्पतरु रङ्कभुवने जने च लोकः श्लोकः कींर्तौ च पद्ये च । रङ्को मन्दे कृपणे तङ्कस्त्वस्त्री कुजीवने रोगे ॥ १९ ॥ Koṣakalpataru 6.1.19
कोषकल्पतरु जीवकजीवकस्तु नरि पीतशालके वृद्धिजीविकृपणार्थकोऽन्यवत् । दीपकं भवति वागलंकृतौ दीप्तिकारिणि तु वग्च्यवत्स्मृतम् ॥ ६९ ॥ Koṣakalpataru 6.1.69
कोषकल्पतरु मरीचिविस्तारसंचयार्थे व्यत्यासे क्वापि संदिष्टः । मुनिभिदि पुंसि मरीचिः कृपणे परवद्रुचौ द्वंद्वे ॥ १३ ॥ Koṣakalpataru 6.5.13
कोषकल्पतरु कार्यपुटअनर्थकारे कृपणोन्मदिष्ण्वोः प्रकीर्तितः कार्यपुटः प्रवीणैः । पुष्पे द्रुभेदे करहाट उक्तः सरोजकन्दे कथितः प्रवीणैः ॥ ४८ ॥ Koṣakalpataru 6.10.48
कोषकल्पतरु गाढमुष्टिभूमनि तु चतुःषष्टिः कलासु संकीर्तिता तद्वत् । कृपणे तथा कृपाणे प्रकीर्तितो गाढमुष्टिश्च ॥ ५१ ॥ Koṣakalpataru 6.10.51
कोषकल्पतरु क्रव्याद्रक्ताम्भोरुहि ना तु दिग्गजभिदीभे दैत्यभेदे कपौ कुम्भ्यां काश्मरिकौषधौ च कुमुदाथो कैरवेऽन्त्ये कुमुद् । वाच्याभं कृपणेऽथ रक्षसि पुमान् क्रव्याच्च मांसाशिनि स्यादूर्जे नरि कौमुदो निगदितः स्त्री चन्द्रिकायामयम् ॥ ३८ ॥ Koṣakalpataru 6.19.38
कोषकल्पतरु मत्सरस्त्री मक्षिकाया[53a]मपि भम्भराल्यां द्वेषेऽन्यभूतेः कृपणेऽन्यवत्स्यात् । सङ्घे प्रसृत्यां विसरोऽथ रन्ध्रे स्यात्कोटरोऽन्त्ये कुहरोऽथ पुंसि ॥ २ ॥ Koṣakalpataru 6.27.2
कोषकल्पतरु मलकिट्टे पुरीषे कृपणे तु पापेऽन्यव- च्छलस्तु भृङ्गीगणधा[65b]तृवाची । अन्त्ये शलल्यां च खिलं तु वेधे स्यात्सारसंक्षिप्तकवाचि षण्ढे ॥ ५३ ॥ Koṣakalpataru 6.28.53
कोषकल्पतरु रेपस्ज्यायांस्तु वृद्धे च तथा प्रशस्ये घृते हविः स्याच्चरमे च होम्ये । रेपस्त्ववद्ये कृपणेऽधमे च क्रूरेऽन्यवत्स्यादथ पुंसि वेधाः ॥ ९८ ॥ Koṣakalpataru 6.31.98
नानार्थार्णवसंक्षेप क्षुद्रक्षुद्रो दरिद्रे कृपणे नृशंसेऽल्पनिकृष्टयोः । त्रि क्षुद्रा स्त्री कण्टकारीवेश्याव्यङ्गानटीषु च ॥ २४२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.242
नानार्थार्णवसंक्षेप दीनदीनस्तु पुंसि पुन्नागे केतक्यां च त्रिषु त्वयम् । दरिद्रे कृपणे क्षीणे दीर्णी तु ककुभि स्त्रियाम् ॥ ६०१ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.601
नानार्थार्णवसंक्षेप मसिइत्येवमजयः स्माह धातौ तु नरि मल्लतौ । मसिस्तु शस्त्र्यां कृपणतृष्णायामिति कश्चन ॥ ९५३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.953
नानार्थार्णवसंक्षेप मत्सरयागसाधनसोमाख्यद्रव्ये च कृपणे पुनः । भेद्यवत् परसम्पत्तेरसोढर्यजयः पुनः ॥ १३२८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1328
परमानन्दीयनाममाला गाढमुष्टिगाङ्गेयं सुन्दरे स्वर्णे मुस्तकेऽपि कशेरुके । कृपणे गाढमुष्टिश्च कृपाणेऽपि निबध्यते ॥ १६७ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.9.167
शब्दरत्नावली रङ्करेकः विरेके शङ्कायां रङ्कः कृपणमन्दयोः । लङ्कादेशस्य पूःशाखाशाकिनीकुलटासु च ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.19
शब्दरत्नावली वरण्डकवर्तुले गजवेद्याञ्च तथा यौवनकण्टके । विशाले भयसम्पन्ने कृपणे च वरण्डकः ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.185
शब्दरत्नावली कीकटकीकटो भूम्नि देशे ना निम्बेऽपि कृपणे त्रिषु । कुरुन्टी स्त्री दारुपुत्र्यां झिण्ट्यम्लानभिदोः पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.11.39
शब्दरत्नावली कार्यपुटकरहाटः पद्मशिफाकन्दे च मदने द्रुमे । कार्यपुटस्तु कृपणे उन्मत्तेऽनर्थकारिणि ॥ Śabdaratnāvalī 7.11.55
शब्दरत्नावली क्षुद्रऐन्द्रिर्जयन्ते काके ना स्त्री शचीशिवयोरपि । ओड्रः पुंभूम्नि देशे स्यात्तरुभेदे पुमानयम् ॥ करो रश्मौ च करके शुण्डप्रत्यायपाणिषु । कद्रुस्त्रिषु पिशङ्गे स्यान्नागमातरि तु स्त्रियाम् ॥ कारो हिमगिरौ यत्ने वलौ पत्यौ वधे पुमान् । कारा स्त्रियां बन्धगृहे बन्धे दूत्यां प्रसेवके ॥ कारिः क्रियायां स्त्रीलिङ्गो वाच्यलिङ्गस्तु शिल्पिनी । क्रूरं स्यात्कठिने घोरे नृशंसेऽपि च वाच्यवत् ॥ कारुस्त्वष्टरि पुंसि स्यात्त्रिषु कर्तरि शिल्पिनि । कीरः शुके देशभेदे क्लीबं स्यान्नीरदुग्धयोः ॥ कुरुर्ना भक्तनृपयोः पुंबहुत्वे च निवृति । क्षुद्रः क्रूरेऽधमेऽल्पे च कृपणेऽपि च वाच्यवत् ॥ क्षुद्रा व्यङ्गानटीधृष्टाबृहतीसरधासु च । चाङ्गेरी मक्षिकामात्रे हिंस्रा वादरतासु च ॥ क्षुरः स्याच्छेदनद्रव्ये कोकिलाक्षे च गोक्षुरे । खुरः शफे कोलदले तथा छेदनवस्तुनि ॥ क्रोष्ट्री कृष्णविदार्युक्ताशृगालीलाङ्गलीषु च । खरो धर्मे गर्दभे ना तीक्ष्यो त्रिष्वौषधे स्त्रियाम् ॥ खरुर्दर्पे हरे दन्ते हये ना धवले त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.7
शब्दरत्नावली पिण्डारपिञ्जरः पीतहेमाश्वभेदपीतनकेषु च । पिण्डारः कृपणे गोवे महिषीरक्षके द्रुमे ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.88
शब्दरत्नावली मत्सरभ्रामरः कामुके भृङ्गे भ्रामरं मधुशिलयोः । मत्सरः कृपणे क्रोधे मात्सर्येऽसह्यसम्पदि ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.92
शब्दरत्नावली मलभेलः प्लवे मुनौ भीरौ मूर्खेऽपि चञ्चलेऽपि च । मलं पापे विटकिट्टे कृपणे वाच्यवत्क्वचित् ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.30
शब्दरत्नावली रेफरेफाः क्रूरेऽधमे दुष्टे कृपणे च पुमानयम् । रोदश्च रोदसी चोभे द्यावाभूम्योर्दिविक्षितौ ॥ Śabdaratnāvalī 7.32.30
त्रिकाण्डशेष क्षुद्रकेशरः पुंसि किञ्जल्के न स्त्री हिङ्गुनि न द्वयोः । मक्षिकायामपि क्षुद्रा क्षुद्रः स्यात्कृपणे त्रिषु ॥ ३३४ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.334
वैजयन्ती क्षुद्रग्रन्थौ स्तंबे प्रकाण्डेप्सु कश्यं मद्यकशार्हयोः । क्षुद्रो दरिद्रे कृपणे नृशंसेऽल्पनिकृष्टयोः ॥ १२ ॥ Vaijayantī 6.5.12
वैजयन्ती आशयकोट्टारे कृपणे जीर्णे स्थानेऽभिप्राय आशयः । शर्करायां दृषत्पुत्रे स्त्र्यस्त्र्यश्मन्युपलो मणौ ॥ १७ ॥ Vaijayantī 7.5.17
वैजयन्ती मत्सरउद्याने मलयं ना तु गिर्यंशगिरिभेदयोः । मत्सरोऽन्योदयद्वेषे तद्वत्कृपणयोस्त्रिषु ॥ ६३ ॥ Vaijayantī 7.5.63