कोविद्यास्थानम् · कोशाःVidyāsthāna Kośa · kosha.sanskrit.site

क्षुद्र

kṣudraवि · adj.

In 16 kośas: 25 synonym verses, 11 as a nānārtha head word, 6 as a meaning of another word.

अभिधानचिन्तामणि Abhidhānacintāmaṇi · हेमचन्द्राचार्य मर्त्यकाण्डः Abhidhānacintāmaṇi 3.369 · p. 18
महेच्छे तूद्भटोदारोदात्तोदीर्णमहाशयाः ।महामना महात्मा च कृपणस्तु मितंपचः ॥ ३६७ ॥कीनाशस्तद्धनक्षुद्रकदर्यदृढमुष्टयः ।किंपचानो दयालुस्तु कृपालुः करुणापरः ॥ ३६८ ॥सूरतोऽथ दया शूकः कारुण्यं करुणा घृणा ।कृपानुकम्पानुक्रोशो हिंस्रे शरारुघातुकौ ॥ ३६९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 श (wrong syllable)
महेच्छविउद्भटविउदारविउदात्तविउदीर्णविमहाशयविमहामनस्विमहात्मन्विकृपणविमितंपचविकीनाशवितद्धनविक्षुद्रविकदर्यविदृढमुष्टिविकिंपचानविदयालुविकृपालुविकरुणापरविसूरतविदयास्त्रीशूकपुंकारुण्यक्लीकरुणास्त्रीघृणास्त्रीकृपास्त्रीअनुकम्पास्त्रीअनुक्रोशपुंहिंस्रविशरारुविघातुकवि
genderविadj.
अभिधानचिन्तामणि Abhidhānacintāmaṇi · हेमचन्द्राचार्य द्वीन्द्रियाः Abhidhānacintāmaṇi 4.6.1 · p. 47
नीलङ्गुः कृमिरन्तर्जः क्षुद्रः कीटो बहिर्भवः ।
अनुष्टुप्
नीलङ्गुपुंकृमिपुंक्षुद्रपुंकीटपुं
genderपुंmasc.
अभिधानचिन्तामणि Abhidhānacintāmaṇi · हेमचन्द्राचार्य सामान्यकाण्डः Abhidhānacintāmaṇi 6.81 · p. 54
स्तोकं क्षुल्लं तुच्छमल्पं दभ्राणुतलिनानि च ॥ १४२६ ॥तनु क्षुद्रं कृशं सूक्ष्मं पुनः श्लक्ष्णं च पेलवम् ।
अनुष्टुप्
स्तोकविक्षुल्लवितुच्छविअल्पविदभ्रविअणुवितलिनवितनुविक्षुद्रविकृशविसूक्ष्मविश्लक्ष्णविपेलववि
genderविadj.
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्ट Abhidhānacintāmaṇipariśiṣṭa · हेमचन्द्र मर्त्यकाण्डः Abhidhānacintāmaṇipariśiṣṭa 3.92 · p. 4
परतन्त्रे वशायत्तावधीनोऽप्यथ दुर्गते ।क्षुद्रो हीनश्च दीनश्च भाटिस्तु गणिकाभृतौ ॥ ९२ ॥
अनुष्टुप्
वशविआयत्तविअधीनविक्षुद्रविहीनविदीनविभाटिस्त्री
genderविadj.
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्ट Abhidhānacintāmaṇipariśiṣṭa · हेमचन्द्र मर्त्यकाण्डः Abhidhānacintāmaṇipariśiṣṭa 3.4 · p. 4
त्रस्नुत्रस्तौ तु चकितेऽथ क्षुद्रप्रखलौ खले ।
अनुष्टुप्
त्रस्नुवित्रस्तविक्षुद्रविप्रखलवि
genderविadj.
नामलिङ्गानुशासनम् Amarakośa · अमरसिंह विशेष्यनिघ्नवर्गः Amarakośa 3.1.48
कदर्ये कृपणक्षुद्रकिम्पचानमितम्पचाः ॥ ४८ ॥
अनुष्टुप्
कदर्यविकृपणविक्षुद्रविकिम्पचानविमितम्पचवि
genderविadj.
हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) · हलायुध भूमिकाण्डम् Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 2.346 · p. 41
दुर्जनः पिशुनः क्षुद्रो नीचः कर्णेजपः खलः ।दोषग्राही पुरोभागी द्विजिह्वो मत्सरी मतः ॥ ३४६ ॥
अनुष्टुप्
दुर्जनपुंपिशुनपुंक्षुद्रपुंनीचपुंकर्णेजपपुंखलपुंदोषग्राहिन्पुंपुरोभागिन्पुंद्विजिह्वपुंमत्सरिन्पुं
genderपुंmasc.
हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) · हलायुध भूमिकाण्डम् Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 2.347 · p. 41
कदर्यहीनकीनाशकिम्पचानमितम्पचाः ।कृपणक्षुल्लकक्लीवक्षुद्रा एकार्थवाचकाः ॥ ३४७ ॥
अनुष्टुप्
कदर्यविहीनविकीनाशविकिम्पचविमितम्पचविकृपणविक्षुल्लकविक्लीवविक्षुद्रवि
genderविadj.
हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) · हलायुध भूमिकाण्डम् Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 2.348 · p. 41
क्षुद्रदरिद्राकिञ्चनदुर्विधदुःस्थाश्च दुर्गताः प्रोक्ताः ।इतरप्राकृतपामरपृथग्जना वर्वराश्च तुल्यार्थाः ॥ ३४८ ॥
गीतिः
क्षुद्रविदरिद्रविअकिञ्चनविदुर्विधविदुःस्थविदुर्गतविइतरविप्राकृतविपामरविपृथग्जनविवर्वरवि
genderविadj.
हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) · हलायुध सामान्यकाण्डम् Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 4.688 · p. 79
सूक्ष्मलेशलवश्लक्ष्णक्षुद्रदभ्रकणाणवः ।किञ्चिन्मात्रतनुस्तोकह्रस्वाल्पत्रुटयः समाः ॥ ६८८ ॥
अनुष्टुप्
सूक्ष्मविलेशपुंलवपुंश्लक्ष्णविक्षुद्रविदभ्रविकणपुंअणुविकिञ्चित्अमात्रास्त्रीतनुविस्तोकविह्रस्वविअल्पवित्रुटिस्त्री
genderविadj.
कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव विशेष्यनिघ्नकाण्डः Kalpadrukośa 1.9.89 · p. 224
स्याद्धूर्तो वञ्चकः पापः क्षुद्रो वञ्चूक इत्यपि ।कीनाशश्च कदर्यः स्यात्किंपचानो मितम्पचः ॥ ८९ ॥
अनुष्टुप्
धूर्तविवञ्चकविपापविक्षुद्रविवञ्चूकविकीनाशविकदर्यविकिंपचानविमितम्पचवि
genderविadj.
कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव विशेष्यनिघ्नकाण्डः Kalpadrukośa 1.9.184 · p. 234
ह्रसिष्ठश्च वसिष्ठश्च प्रकर्षार्था अमी पुनः ।पीवरोऽभीप्सितः क्षुद्रः पृथुः क्षिप्रो बहुस्तथा ॥ १८४ ॥
अनुष्टुप्
ह्रसिष्ठविवसिष्ठविपीवरविअभीप्सितविक्षुद्रविपृथुविक्षिप्रविबहुवि
genderविadj.
कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ आतङ्कवर्गः Koṣakalpataru 3.3.21 · p. 3
मुखंपचो वसुकृमिः कृपणस्तु मितंपचः ।कदर्यः क्षुल्लकः क्षुद्रः किंपचानश्च रङ्कवत् ॥ २१ ॥
अनुष्टुप्
मुखंपचविवसुकृमिविकृपणविमितंपचविकदर्यविक्षुल्लकविक्षुद्रविकिंपचानविरङ्कवि
genderविadj.
नाममालिका Nāmamālikā · भोज स्वर्गादिनामधेयप्रकरणम् Nāmamālikā 1.17 · p. 3
अग्नौ पुरोहितः स्वैरी स्वाहानाथो मखी शिखी ।हरिश्च शमने तु स्युरद्रिजक्षुद्रमुद्रकाः ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
अग्निपुंपुरोहितपुंस्वैरिन्पुंस्वाहानाथपुंमखिन्पुंशिखिन्पुंहरिपुंशमनपुंअद्रिजपुंक्षुद्रपुंमुद्रकपुं
genderपुंmasc.
नाममालिका Nāmamālikā · भोज भूम्यादिनामधेयप्रकरणम् Nāmamālikā 3.64 · p. 15
दीर्घवृन्ते रामपूगो लतापूगे तु योजनः ।भूपूगे तु लघूकः स्यात्क्षुद्रो भोधः कटुः खिलः ॥ ६४ ॥
अनुष्टुप्
दीर्घवृन्तपुंरामपूगपुंलतापूगपुंयोजनपुंभूपूगपुंलघूकपुंक्षुद्रपुंभोधपुंकटुपुंखिलपुं
genderपुंmasc.
परमानन्दीयनाममाला Paramānandīyanāmamālā · मकरन्ददास तृतीयः परिच्छेदः Paramānandīyanāmamālā 3.316 · p. 91
क्षुल्लस्तोके तुच्छमल्पं दभ्राणुतलिनं तनु ।कृशं सूक्ष्मं तथा क्षुद्रं पेशले श्लक्ष्णमित्यपि ॥ ३१६ ॥
अनुष्टुप्
क्षुल्लविस्तोकवितुच्छविअल्पविदभ्रविअणुवितलिनवितनुविकृशविसूक्ष्मविक्षुद्रविश्लक्ष्णवि
genderविadj.
परमानन्दीयनाममाला Paramānandīyanāmamālā · मकरन्ददास चतुर्थः परिच्छेदः Paramānandīyanāmamālā 4.34 · p. 105
कृपणः किंपचनोऽपि कदर्यस्तद्धनः पुनः ।बद्धमुष्टिस्तथा क्षुद्रः कीनाशे च मितंपचः ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 च (wrong syllable)
कृपणपुंकिंपचनपुंकदर्यपुंतद्धनपुंबद्धमुष्टिपुंक्षुद्रपुंकीनाशपुंमितंपचपुं
genderपुंmasc.
शारदीयाख्यनाममाला Śāradīyākhyanāmamālā · हर्षकीर्ति संकीर्णवर्गः Śāradīyākhyanāmamālā 3.5.74 · p. 41
कर्णेजपश्च पिशुनो द्विजिह्वो दुर्जनः खलः ।पापो धूर्तः शठः क्रूरः क्षुद्रो नीचोऽधमोऽनृजुः ॥ ७४ ॥
अनुष्टुप्
कर्णेजपविपिशुनविद्विजिह्वविदुर्जनविखलविपापविधूर्तविशठविक्रूरविक्षुद्रविनीचविअधमविअनृजुवि
genderविadj.
सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि मर्त्यविभागः Suśīlanāmamālā 4.530 · p. 67
स्याद्दरिद्रस्तथा दुःस्थः क्षुद्रो दुर्विधदुर्गतौ ।कीकटोऽकिञ्चनो निःस्वो दीनो नीचोऽपि कथ्यते ॥ ५३० ॥
अनुष्टुप्
दरिद्रविदुःस्थविक्षुद्रविदुर्विधविदुर्गतविकीकटविअकिञ्चनविनिःस्वविदीनविनीचवि
genderविadj.
सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि मर्त्यविभागः Suśīlanāmamālā 4.59 · p. 70
कीनाशो दृढमुष्टिश्च क्षुद्रस्तथैव तद्धनः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 स्त (wrong syllable)
कीनाशविदृढमुष्टिविक्षुद्रवितद्धनवि
genderविadj.
सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि मर्त्यविभागः Suśīlanāmamālā 4.564 · p. 72
अथ कर्णेजपः क्षुद्रो द्विजिह्वो दुर्जनः खलः ।प्रखलः पिशुनो नीचः स्यान् मत्सरी च सूचकः ॥ ५६४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 त्स (wrong syllable)
कर्णेजपपुंक्षुद्रपुंद्विजिह्वपुंदुर्जनपुंखलपुंप्रखलपुंपिशुनपुंनीचपुंमत्सरिन्पुंसूचकपुं
genderपुंmasc.
सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि सामान्यविभागः Suśīlanāmamālā 7.2594 · p. 418
अल्पं तुच्छं तनु स्तोकं क्षुद्रं क्षुल्लं तथा कृशम् ।अणु च तलिनं दभ्रं दश नामानि सन्ति वै ॥ २५९४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 च (wrong syllable)
अल्पवितुच्छवितनुविस्तोकविक्षुद्रविक्षुल्लविकृशविअणुवितलिनविदभ्रवि
genderविadj.
शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश प्राणिवर्गप्रकाशः Śabdaratnāvalī 4.1.65 · p. 163
मूर्खो मूढाज्ञवैधेययथाजाताश्च वालिशः ।कदर्ये कृपणः क्षुद्रः किम्पचानः मितम्पचः ॥
अनुष्टुप्
मूर्खविमूढविअज्ञविवैधेयवियथाजातविवालिशविकृपणविक्षुद्रविकिम्पचानविमितम्पचवि
genderविadj.
शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वाचनाचार्यश्रीसाधुसुन्दरगणि तृतीयः काण्डः Śabdaratnākara 3.27 · p. 190
संख्यायामपि पिशुने मत्सरो मत्सरी खलः ।प्रखलः खुल्लकः क्षुल्लः क्षुद्रकः क्षुद्रसंयुतः ॥ २७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 म (wrong syllable)
मत्सरपुंमत्सरिन्पुंखलपुंप्रखलपुंखुल्लकपुंक्षुल्लपुंक्षुद्रकपुंक्षुद्रपुं
genderपुंmasc.
वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश अर्थवल्लिङ्गाध्यायः Vaijayantī 5.4.59 · p. 205
कदर्ये कृपणक्षुद्रकिंपचानमितंपचाः ।आशयश्चाप्यदाता च दरिद्रे स्यादकिंचनः ॥ ५९ ॥
अनुष्टुप्
कदर्यविकृपणविक्षुद्रविकिंपचानविमितंपचविआशयविअदातृविदरिद्रविअकिंचनवि
genderविadj.
नामलिङ्गानुशासनम् Amarakośa · अमरसिंह नानार्थवर्गः Amarakośa 3.3.178
क्षुद्रा व्यङ्गा नटी वेश्या सरघा कण्टकारिका ॥ १७७ ॥त्रिषु क्रूरेऽधमेऽल्पेऽपि क्षुद्रं मात्रा परिच्छदे ।अल्पे च परिमाणे सा मात्रं कार्त्स्न्येऽवधारणे ॥ १७८ ॥
अनुष्टुप्
meaningsक्रूरअधमअल्प
हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) · हलायुध अनेकार्थकाण्डम् Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 5.796 · p. 92
करणं कायेऽपि स्यादुष्णीषो मूर्धवेष्टनेऽप्युक्तः ।मात्रा परिच्छदेऽपि क्षुद्रः क्रूरे श्रुतौ निगमः ॥ ७९६ ॥
metre not recognised
meaningsक्रूर
धरणिकोश Dharaṇikośa · धरणिदास रश्लोकः Dharaṇikośa 26.3.7 · p. 179
क्षुद्रः स्यादधमे क्रूरे क्षुद्रोऽपि कृपणस्तथा ।क्षुद्रा व्यङ्गा नटी वेश्या सरघा कण्टकारिका ॥
अनुष्टुप्
meaningsअधमक्रूरकृपण
कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ रान्ताः Koṣakalpataru 6.27.47 · p. 309
क्षुद्रोऽधमः क्रूरदरिद्रवाचीत्रयेऽल्पके स्त्री तु नटीबृहत्योः ।पुराङ्गनायां मधुमक्षिकायांव्यङ्गासु हिंस्रास्वपि लोणिकासु ॥ ४७ ॥
उपजातिः
meaningsअधमक्रूरदरिद्रअल्पकनटीबृहतीपुराङ्गनामधुमक्षिकाव्यङ्गाहिंस्रालोणिका
कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ रान्ताः Koṣakalpataru 6.27.48 · p. 309
स्यात्कण्टकार्यामपि मक्षिकायांक्षौद्रं जले स्यान्मधुनि द्वयोनम् ।अज्रोऽन्यवद्गन्तरि नायकेऽथवध्रो द्वयोश्चार्मणरज्जुवाची ॥ ४८ ॥
इन्द्रवज्रा
meaningsकण्टकारीमक्षिका
doubtful
नानार्थार्णवसंक्षेप Nānārthārṇavasaṃkṣepa · केशवस्वामिन् नानालिङ्गाध्यायः Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.242 · p. 63
क्षुद्रो दरिद्रे कृपणे नृशंसेऽल्पनिकृष्टयोः ।त्रि क्षुद्रा स्त्री कण्टकारीवेश्याव्यङ्गानटीषु च ॥ २४२ ॥
अनुष्टुप्
meaningsदरिद्रकृपणनृशंसअल्पनिकृष्ट
नानार्थार्णवसंक्षेप Nānārthārṇavasaṃkṣepa · केशवस्वामिन् नानालिङ्गाध्यायः Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.243 · p. 63
सरघायां च ना त्वेष उत्सवेऽथ क्षुणः पुमान् ।क्षोमे क्रोधे रुजि त्रिस्तु स्यादुन्मत्तेऽथ कुन्दवाक् ॥ २४३ ॥
अनुष्टुप्
meaningsउत्सव
doubtful
परमानन्दीयनाममाला Paramānandīyanāmamālā · मकरन्ददास क्षकारादयः Paramānandīyanāmamālā 5.29.382 · p. 210
क्षुद्रस्तु निर्धने क्रूरे निकृष्टे स्वल्पतुच्छयोः ।क्षेत्रं पत्न्यां भगे देहे केदारे भरतादिके ॥ ३८२ ॥
अनुष्टुप्
meaningsनिर्धनक्रूरनिकृष्टस्वल्पतुच्छ
शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश रेफान्ताः Śabdaratnāvalī 7.27.7 · p. 264
ऐन्द्रिर्जयन्ते काके ना स्त्री शचीशिवयोरपि ।ओड्रः पुंभूम्नि देशे स्यात्तरुभेदे पुमानयम् ॥करो रश्मौ च करके शुण्डप्रत्यायपाणिषु ।कद्रुस्त्रिषु पिशङ्गे स्यान्नागमातरि तु स्त्रियाम् ॥कारो हिमगिरौ यत्ने वलौ पत्यौ वधे पुमान् ।कारा स्त्रियां बन्धगृहे बन्धे दूत्यां प्रसेवके ॥कारिः क्रियायां स्त्रीलिङ्गो वाच्यलिङ्गस्तु शिल्पिनी ।क्रूरं स्यात्कठिने घोरे नृशंसेऽपि च वाच्यवत् ॥कारुस्त्वष्टरि पुंसि स्यात्त्रिषु कर्तरि शिल्पिनि ।कीरः शुके देशभेदे क्लीबं स्यान्नीरदुग्धयोः ॥कुरुर्ना भक्तनृपयोः पुंबहुत्वे च निवृति ।क्षुद्रः क्रूरेऽधमेऽल्पे च कृपणेऽपि च वाच्यवत् ॥क्षुद्रा व्यङ्गानटीधृष्टाबृहतीसरधासु च ।चाङ्गेरी मक्षिकामात्रे हिंस्रा वादरतासु च ॥क्षुरः स्याच्छेदनद्रव्ये कोकिलाक्षे च गोक्षुरे ।खुरः शफे कोलदले तथा छेदनवस्तुनि ॥क्रोष्ट्री कृष्णविदार्युक्ताशृगालीलाङ्गलीषु च ।खरो धर्मे गर्दभे ना तीक्ष्यो त्रिष्वौषधे स्त्रियाम् ॥खरुर्दर्पे हरे दन्ते हये ना धवले त्रिषु ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 नि (wrong syllable)
meaningsअधमअल्पकृपण
त्रिकाण्डशेष Trikāṇḍaśeṣa · पुरुषोत्तमदेव नानार्थवर्गः Trikāṇḍaśeṣa 3.3.334 · p. 208
केशरः पुंसि किञ्जल्के न स्त्री हिङ्गुनि न द्वयोः ।मक्षिकायामपि क्षुद्रा क्षुद्रः स्यात्कृपणे त्रिषु ॥ ३३४ ॥
अनुष्टुप्
meaningsकृपण
वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश नानालिङ्गाध्यायः Vaijayantī 6.5.12 · p. 231
ग्रन्थौ स्तंबे प्रकाण्डेप्सु कश्यं मद्यकशार्हयोः ।क्षुद्रो दरिद्रे कृपणे नृशंसेऽल्पनिकृष्टयोः ॥ १२ ॥
अनुष्टुप्
meaningsदरिद्रकृपणनृशंसअल्पनिकृष्ट

क्षुद्र as a meaning in nānārtha verses