शीर
śīraपुं · masc.In 6 kośas: 7 synonym verses, 1 as a nānārtha head word, 1 as a meaning of another word.
दात्रं लवित्रमाबन्धो योत्रं योक्त्रमथो फलम् ।निरीशं कुटकं फालः कृषको लाङ्गलं हलम् ॥ १३ ॥गोदारणं च शीरोऽथ शम्या स्त्री युगकीलकः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अमृणालं मृणालं च शीरषीरे उभे समे ।यवसं जवसं च स्यात् तलस्तालोऽपि कथ्यते ॥ १४५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
गोनसो घोणसो चो(व्या?)डो मण्डली वाहसः पुनः ।शयुस्तनजोऽजगरः शीवा शीरः शयानकः ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 न (wrong syllable)
genderपुंmasc.
एते शब्दाः पुंल्लिङ्गे उक्ताः । यथाऽयं कुशः दर्भः । अयं कूबरो रथस्कन्धः । कुञ्जो गहनः । अङ्कुरो बीजप्रादुर्भावः । कुठारः परशुः । कुन्दः[न्द] पुष्पजातिः । कुतुपश्चर्मपात्रम् । एतानि नपुंसकानि जानीयात् । एवकारोऽवधारणे । इदं कुलं ब्राह्मणानाम् । कू[कु]लं नदीतटम् । कुङ्कुमं काश्मीरम् ।लोहमुखपर्णवनधनसञ्ज्ञाश्च नपुंसके प्रोक्ताः ।शीरार्थौ पुंस्युक्तावटवी तूक्ता स्त्रियामेव ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.
सञ्ज्ञाशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । लोहादिसञ्ज्ञा नपुंसके भवन्ति । इदं लोहमायसम् । मुखं लपनं तुण्डमाननमित्यादि । इदं पर्णं पलाशमित्यादि । वनं विपिनं काननमित्यादि । इदं धनं द्रविणं वस्वित्येवमादि । शीरार्थौ शब्दौ पुंसि भवतः । अयं शीरोऽलङ्कारः । अर्थो द्रव्यम् । अटवी तूक्ता स्त्रियामेव । इयमटवी वनम् ।राशिपलाण्डुकमण्डलुगडुतूलमुहूर्त्तपरशुशङ्कूनाम् ।दृतिसीधुकङ्कटानां पुंसि च गदितः प्रयोगो हि ॥ ३५ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
श्लेष्मातके वेतसे च शीघ्रो ना मारुते त्रिषु ।क्षिप्रे क्लीबं त्वसत्त्वे चेत्याहुरेकेऽथ शीरवाक् ॥ १३७४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंस्त्रीm. f.
अथ वोड्रस्तिलित्सः स्यात् गोनासो गोनसोऽपि च ।वाहसः स्यादजगरः शीर-शीनौ शयुः शयः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
द्वयोरजगरे स्त्री तु शीरा कार्पासिकाह्वये ।स्तम्बे लताकुशे त्वेके शीरीत्याहुर्द्वयोः पुनः ॥ १३७५ ॥
अनुष्टुप्
meaningsअजगर
शीर as a meaning in nānārtha verses
- शब्दरत्नावली राधवङ्कुशिला शीकरशीरेषु राधवङ्कुर्भवेत् पुमान् । प्रभुभावदर्शिनि स्यात् तथा च श्लेषनान्तरे ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.193