अर्थ
arthaपुं · masc.In 17 kośas: 27 synonym verses, 12 as a nānārtha head word, 29 as a meaning of another word.
वित्तं रिक्थं स्वापतेयं राः सारं विभवो वसु ॥ १९१ ॥द्युम्नं द्रव्यं पृक्थमृक्थं स्वमृणं द्रविणं धनम् ।हिरण्यार्थौ निधानं तु कुनाभिः शेवधिर्निधिः ॥ १९२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
निमित्ते कारणं हेतुर्बीजं योनिर्निबन्धनम् ॥ १५१३ ॥निदानमथ कार्यं स्यादर्थः कृत्यं प्रयोजनम् ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृक्थं धनं वसु ।हिरण्यं द्रविणं द्युम्नमर्थरैविभवा अपि ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
द्युम्नं द्रव्यं द्रविणं राः सारं स्वापतेयमर्थः स्वम् ।ऋक्थं पृक्थं वित्तं धनं हिरण्यं च वसु विभवः ॥ ८० ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
प्रथमंतनुश्च मूर्त्तिराद्यं देहशरीरकम् ।द्रविणं धनं द्वितीयं च द्रव्यं चसमर्थं विधिः ॥ ४० ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
द्युम्नं स्त्रियौ रा रयी ना कोशोर्थो विभवोऽपि च ।शोभोजनं वैणवं च दीप्तं दीप्तकमुज्ज्वलम् ॥ ५३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
महावाक्यं तत्त्वमसीत्यादि मोक्षैकसाधनम् ।अर्थोऽभिधेयः स त्रेधा वाच्यो वाचकबोधितः ॥ ५९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अर्थो विभवो लभसो नरि न स्त्री स्वो हिरण्य-दाये च ।[143a]धनमप्यस्त्री शेवं पुनरन्त्ये स्थाप्यविन्नो स्यात् ॥ २२ ॥
आर्या
genderपुंmasc.
वारुण्डः सेकपात्रे गडु-वरुण-गुण-भ्रूण-नाडीव्रणाः स्युःकर्णो वृष्णिश्च घृष्णिर्घृणिरथ वमति-ज्ञाति-पिष्टात-पोताः ।व्रातः कुन्तोऽस्त्रवाची हरिदपि पृषत-ग्रन्थिरर्थोऽतिथिः स्या-दुद्गीथो रोमन्थ-सार्थावगद-गद-मदाः कासदः कासमर्दः ॥ १६ ॥
स्रग्धराmetre not read in every linenearly स्रग्धरा
genderपुंmasc.
एते शब्दाः पुंल्लिङ्गे उक्ताः । यथाऽयं कुशः दर्भः । अयं कूबरो रथस्कन्धः । कुञ्जो गहनः । अङ्कुरो बीजप्रादुर्भावः । कुठारः परशुः । कुन्दः[न्द] पुष्पजातिः । कुतुपश्चर्मपात्रम् । एतानि नपुंसकानि जानीयात् । एवकारोऽवधारणे । इदं कुलं ब्राह्मणानाम् । कू[कु]लं नदीतटम् । कुङ्कुमं काश्मीरम् ।लोहमुखपर्णवनधनसञ्ज्ञाश्च नपुंसके प्रोक्ताः ।शीरार्थौ पुंस्युक्तावटवी तूक्ता स्त्रियामेव ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.doubtful
सञ्ज्ञाशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । लोहादिसञ्ज्ञा नपुंसके भवन्ति । इदं लोहमायसम् । मुखं लपनं तुण्डमाननमित्यादि । इदं पर्णं पलाशमित्यादि । वनं विपिनं काननमित्यादि । इदं धनं द्रविणं वस्वित्येवमादि । शीरार्थौ शब्दौ पुंसि भवतः । अयं शीरोऽलङ्कारः । अर्थो द्रव्यम् । अटवी तूक्ता स्त्रियामेव । इयमटवी वनम् ।राशिपलाण्डुकमण्डलुगडुतूलमुहूर्त्तपरशुशङ्कूनाम् ।दृतिसीधुकङ्कटानां पुंसि च गदितः प्रयोगो हि ॥ ३५ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
स्वापतेयं हिरण्यार्थौ रा निधाने तु शेवधिः ।निधिः कुनाभिरप्येवं नवसंख्या भवन्त्यमी ॥ ७५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.doubtful
प्रयोजनं कृत्यमर्थः सामान्यं जातिरुच्यते ।व्यक्तिर्विशेषसंज्ञा स्यात्सा पृथक्त्वनिबन्धनम् ॥ ३८७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अर्धःखण्डे पुमान् स्कन्धोत्पातव्रातार्थदेवनाः ।मकरन्दकलापारकटप्रामित्रपुद्गलाः ॥ २० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
द्रव्यं स्वं द्रविणं वित्तं द्युम्नं रा विभवो धनम् ।अर्थो लक्ष्मीः स्वापतेयं रिक्थमृक्थ तथा वसु ॥ १७६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रतिनादः प्रतिशब्दः प्रतिध्वानं प्रतिश्रुतिः ।निदानं कारणं हेतुः कृत्यमर्थः प्रयोजनम् ॥ १४१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ति (wrong syllable)
genderपुंmasc.
मूलद्रव्यं परिपणो नीवी लाभोऽधिकं फलम् ।सत्यापनं सत्यंकारो मूल्यवस्त्वर्थवक्रयाः ॥ ४७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पृक्थमृक्थं च रिक्थं स्वं स्वापतेयं च रास्तथा ।ऋक्णमर्थो हिरण्यं स्याद् सारं द्युम्नं तथोच्यते ॥ २२५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
इन्द्रियार्थास्तथाऽर्थाश्च गोचरा विषया अपि ॥ २५१५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंmasc.doubtful
कार्यमर्थस्तथा कृत्यं प्रोक्तं प्रयोजनं पुनः ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 प्र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
वृद्धिस्थानं क्षयश्चेति त्रिवर्गोनीतिवेदिनम् ।इतरेषान्तु धमार्थकामैरप्यभिधीयते ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ध (wrong syllable)
genderपुंmasc.
वित्तं द्युम्नं हिरण्यस्वद्रव्यानि द्रविणं वसु ।रिक्थमृक्थं स्वापतेयमर्थो रैर्विभवो धनम् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
निक्षेप उपनिधिः स्यादर्थो राः सारमस्त्रियां द्रविणम् ।स्वं स्वापतेयमृक्थं रिक्थं वित्तं धनं वसु द्रव्यम् ॥ १३९ ॥
गीतिः
genderपुंmasc.
आत्मा क्षेत्रज्ञपुरुषौ निदानं त्वादिकारणम् ।निमित्तं कारणं बीजं हेतुरर्थ उपधिवत् ॥ २७६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 6 प (wrong syllable)
genderपुंmasc.
अप्पित्तवर्जमग्न्याख्या अभ्रवर्जं घनाभिधाः ।न्यूङ्खपुङ्खानुवाक्या(का?)र्थ र(य?)त्ननाडीव्रणा नरि ॥ २३१९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विटपोऽर्थः स्वापतेयं रिक्थं पृक्थं धनं वसु ।वित्तं च द्रविणं द्युम्नं हेमरूप्यात्मकं तु तत् ॥ ७३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मुस्तेऽभ्रकेऽम्बुदस्याथ शैलेये धरणीभृतः ।अर्थः फले धने शास्त्रे वस्तुमात्रे प्रयोजने ॥ ४ ॥
अनुष्टुप्
हृदये साधने मोक्षे कार्यैश्वर्यनिवृत्तिषु ।वाच्ये हेतावभिप्राये याचने च हलायुधः ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
अथोऽर्थने च विषये धने वस्तुनि कारणे ॥अभिधेये निवृत्तौ च कुशले च प्रयोजने ।आस्था चालम्बनास्थानयत्नापेक्षास्वपि स्त्रियाम् ॥कन्था मृण्मयभित्तौ तु स्त्रियां प्रावरणान्तरे ।क्वाथोऽतिदुःखे मूर्छायां निष्काके च द्रवस्य च ॥कुथो वर्णे कथने स्यान्न क्लीबं पुंसि बर्हिषि ।कोथस्तु शाटिते नेत्ररोगभेदे च पुंस्ययम् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 थ (wrong syllable)
निवृत्तौ याचने मोक्षे विषयव्यवहारयोः ।वस्तुन्यथाक्ष आधारे व्यवहारे कलिद्रुमे ॥ १८६३ ॥
अनुष्टुप्
doubtful
अपेक्षालम्बनं चास्था स्यादर्थो विषयेऽपि च ।भटे पुंस्यप्रतिरथं यात्रामङ्गलसाम्नि च ॥ १९५ ॥
अनुष्टुप्
meaningsविषय
अर्थ as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश उत्तरउत्तरं वाग्विशेषार्थश्रेष्ठोदीच्येषु कीर्तितम् । उत्तरा दिग्विराटाख्यनृपस्यौरस उत्तरः ॥ Dharaṇikośa 26.3.37
- धरणिकोश द्वन्द्वपक्वं विनाशाभिमुखं पक्वं परिणतार्थकम् । द्वन्द्वं रहसि चार्थे च वैरे मिथुनयुग्मयोः ॥ Dharaṇikośa 28.2.7
- कोषकल्पतरु समायोगत्यागे मोक्षे कर्मसमाप्तावपवर्गः साफल्येऽथ प्रादिषु रोगेऽप्युपसर्गः । संघे संयोगे च समायोग इहार्थे शापाक्रोशस्याभिभवेष्व[प्य]भिषङ्गः ॥ २९ ॥ Koṣakalpataru 6.3.29
- कोषकल्पतरु विदितअर्थे ज्ञाते विदितं भावितमुक्तं च वासिते प्राप्ते । कुटिले वेल्लितमन्त्ये परलिङ्गं तु प्लुते विधुते ॥ ८८ ॥ Koṣakalpataru 6.16.88
- नानार्थार्णवसंक्षेप त्वआत्मचान्द्रमसायन्योर्ना ज्ञो ज्ञातरि तु त्रिषु । जूर्जवे स्त्री राक्षसे द्वे त्वशब्दोऽर्थे पुमांस्त्रि तु ॥ १० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 1.5.10
- नानार्थार्णवसंक्षेप आत्मन्देहे यत्ने धृतौ कीर्तौ बुद्धौ मनसि च श्रुते । धर्मे स्वभावे पुत्रेऽर्थे परस्य प्रतियोगिनि ॥ १३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.13
- नानार्थार्णवसंक्षेप द्रव्यप्रभावे पौरुषे सत्त्वे ज्वलत्यन्नात्मनोरपि । तोकं पुत्रे च पुत्र्यां च द्रव्यं त्वर्थे गुणाश्रये ॥ ३० ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.3.30
- नानार्थार्णवसंक्षेप बोधिबोधिस्त्वर्थे स्त्रियां सम्यग्ज्ञाने च द्वे तु कुक्कुटे । अश्वत्थे तु पुमान् बुद्धे त्वप्यमुं सज्जनोऽपठीत् ॥ ८७५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.875
- नानार्थार्णवसंक्षेप वीकस्याद्वीकोऽर्थेऽनिले नाशे वसन्तेऽक्षिमले पुनः । वीका स्त्रीत्यब्रवीत् कश्चिद् वीक्षाशब्दस्तु नृस्त्रियोः ॥ १२६९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1269
- नानार्थार्णवसंक्षेप क्षिपण्युइङ्गुदाह्वयवृक्षे च तयोस्तु प्रसवे नपि । क्षिपण्युस्तु पुमान् वायावायुधेऽर्थवसन्तयोः ॥ ४८५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.485
- नानार्थार्णवसंक्षेप पवित्रमन्त्रे दध्नि ब्रह्मसूत्रे हेम्न्यर्थे कलशेऽम्बुजे । क्षीरे दर्भाङ्गुलीये तु पुन्नपुंसकयोरथ ॥ १०५३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1053
- नानार्थार्णवसंक्षेप मूलकुसूलेऽमरदत्तेन कथितस्तत्स्य ने-तम् । मूलमस्माभिरर्थे नप् साम्नो स्यादुभयोरपि ॥ १३५३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1353
- शब्दरत्नावली प्रमाणइयत्ता परिमाणार्थप्रधानसत्यवादिषु । पक्षिणी पूर्णिमायां स्याद् विहङ्गीशाकिनीभिदोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.15.47
- शब्दरत्नावली मार्गणमार्गणो याचके बाणे क्लीबमन्वेषणार्थयोः । यन्त्रणं स्यान्नियमने बन्धने रक्षणेऽपि च ॥ रवणः शब्दने तीक्ष्णे भण्डके चञ्चलेऽपि च । रमणं पटुमूले स्यान्नार्यां स्त्री स्यात्प्रिये पुमान् ॥ रोषणः क्रोधने हेमघर्षणाश्मनि पारदे ॥ Śabdaratnāvalī 7.15.57
- शब्दरत्नावली दासदासो भृत्ये धीवरे च शूद्रे ज्ञातार्थयोरपि । नासाद्वारोर्द्धकाष्ठे स्यान्नासिकायामपि स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.32.4
- शब्दरत्नाकर गुणगुणो मौर्व्यामप्रधाने नाम्नि सत्त्वादिशौर्ययोः । शब्दार्थवृत्तिमाल्येषु तन्तुरश्मीन्द्रियेषु च ॥ १९०७ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1907
- शब्दरत्नाकर भोगभोगो वेश्याभृतौ राज्ये सौख्येऽर्थे पालने रतौ । विहारे व्यवहारे च फणिनः फणदेहयोः ॥ १९६९ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1969
- त्रिकाण्डशेष बीजअगस्त्ये च हरीतक्यां रुजा स्याद्रोगभङ्गयोः । मुस्तेऽपि वनजो बीजं रेतस्तत्त्वार्थहेतुषु ॥ ८७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.87
- वैजयन्ती धातुलोहेऽर्थे गैरिकस्वर्णरेतोऽस्थिषु विशेषतः । नरोऽर्जुने मनुष्ये च नाकः स्वर्गान्तरिक्षयोः ॥ २९ ॥ Vaijayantī 6.1.29
- वैजयन्ती आयुस्वर्षार्थजीवितेप्बायुरास्यं मुखविले मुखे । उरस्तु वक्षसि श्रेष्ठ ऋतं तथ्यसिलोंच्छयोः ॥ ३ ॥ Vaijayantī 6.3.3
- वैजयन्ती ज्योतिस्जीलं चर्मपुटः कोशो दृतिः करकपत्रिका । ज्योतिस्ताराग्निभाज्वालादृक्पुत्रार्थाध्वरात्मसु ॥ १० ॥ Vaijayantī 6.3.10
- वैजयन्ती वयस्लिङ्गं शेफसि वेषेंऽशे चिह्ने बुद्ध्यादिसंहतौ । वयः खगेऽन्ने वर्षेऽर्थे शुभाकारे तनौ वपुः ॥ ३० ॥ Vaijayantī 6.3.30
- वैजयन्ती बोधिबोधिरर्थे सुविज्ञाने कुक्कुटाश्वत्थयोस्तु ना । बालोऽक्ली नीलझिण्ट्यां च भेलौ तूडुपभीरूकौ ॥ ५७ ॥ Vaijayantī 6.5.57
- वैजयन्ती मात्राअक्ली मणिरजाकण्ठस्तने रत्नेऽप्यलिंजरे । मात्रा परिच्छदेऽर्थेंशें प्रवृत्तौ कर्णभूषणे ॥ ६२ ॥ Vaijayantī 6.5.62
- वैजयन्ती वित्तव्यालो दुष्टगजे सर्पे श्वापदे च पुमांस्त्रिषु । शठेऽथ वित्तमर्थे क्ली त्रिषु ख्याते विचारिते ॥ ७४ ॥ Vaijayantī 6.5.74
- वैजयन्ती शुक्रशुक्रः सिते कवौ चन्द्रे मासभेदेऽनले द्विजे । शुक्रं मेध्येऽप्सु पुण्येऽर्थे रुक्मेऽक्षिरुजि रेतसि ॥ ८६ ॥ Vaijayantī 6.5.86
- वैजयन्ती सारसारो बले स्थिरांशेऽर्थे पुमान्न्याय्ये वरेऽर्थवत् । स्त्री नद्यां ना नदे सिन्धुर्देशभेदेंऽबुधौ गजे ॥ ९७ ॥ Vaijayantī 6.5.97
- वैजयन्ती विकिरविकीर्णोऽर्थश्च विकिरौ विसर्गौ मुक्तिवर्चसी । विनयो धर्मविद्याधीशिक्षाचारप्रशान्तिषु ॥ ७० ॥ Vaijayantī 7.1.70
- वैजयन्ती पवित्रमन्त्रे दघ्नि ब्रह्मसूत्रे हेम्न्यर्थे कलशे कुशे । पुलस्त्यवंश्ये पुरुषे पौलस्त्यः क्ली तु संयुगे ॥ ५९ ॥ Vaijayantī 7.5.59