हल
halaक्ली · neut.In 17 kośas: 27 synonym verses, 1 as a nānārtha head word, 6 as a meaning of another word.
कुटुम्बी कर्षकः क्षेत्री हली कृषिककार्षिकौ ।कृषीवलोऽपि जित्या तु हलिः सीरस्तु लाङ्गलम् ॥ ८९० ॥गोदारणं हलमीषासीते तद्दण्डपद्धती ।
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 ल (wrong syllable)
genderक्लीneut.
दात्रं लवित्रमाबन्धो योत्रं योक्त्रमथो फलम् ।निरीशं कुटकं फालः कृषको लाङ्गलं हलम् ॥ १३ ॥गोदारणं च शीरोऽथ शम्या स्त्री युगकीलकः ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हलं स्याल्लाङ्गलं सीरः फालः कुशिक उच्यते ।योक्त्रं तु रश्मिराबन्धः शम्या च युगकीलकः ॥ ५७५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
धनुः खड्गो गदाचक्रवज्रखट्वाङ्गतोमराः ।यमदंष्ट्रा क्षुरीमूलं कर्तरी मुद्गरो हलम् ॥ ३२२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
उत्पिञ्जलः काहलश्च हल्लोलस्तत्र लोलता ।तत्राव्यक्तो रवो रोलो हलः कोलाहलः पुनः ॥ ३५६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कृषिको ना फलं क्लीबे न स्त्रियां हललाङ्गले ।सीरो हालश्च भूम्यर्थदारणोऽथ स्त्रियामिमे ॥ १४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
योषास्यमधुरोऽपि स्याद्वीरपुष्पोहलश्च सः ।खरपत्रा तु शेकाली शारदी पुष्पवर्षिणी ॥ २४८ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सुखदुःखत्वचरुचहलताल्वस्थिहिङ्गुनाम् ।भेषजागुरुसृक्काणामपि तुत्थकुसुम्भयोः ॥ ७५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मलशालातुलननकमलानां हलस्य च ।कङ्कालहालाहलयोः सौवर्चलमधूलयोः ॥ १८५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
अस्रो हलो वेल्लिताग्रस्तीर्थवाप(क)श्च कुन्तलः ।शिरोरुहः शिरसिजः कचो वालस्तु न स्त्रियाम् ॥ २१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
लेष्टुः पुंसि दलिः स्त्री स्यात्स महान्दरणीर्द्वयोः ।न स्त्रियां हल-सीरौ स्तः कृन्तत्रं लाङ्गलं तथा ॥ २२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
चित्र-वस्त्र-घुसृणागरु-हिङ्गु-गूथ-पिच्छ-दल-तालु-हलानाम् ।तुत्थदृङ्मरिचहृन्नलदानांयुद्ध-सिध्म-यकृदस्थि-फलानाम् ॥ ८० ॥
स्वागता
genderक्लीneut.
खलं पलं पुलं हलं तलं बलाञ्चले मलम् ।पलालमिन्द्रनीलवद्धलाहलं कमण्डलुः ॥ ६६ ॥
पञ्चचामरम्
genderपुंक्लीm. n.
जित्या हलिर्हलं सीरं लाङ्गलं तत्करो बलः ।रेवतीदयितो नीलवसनः केशवाग्रजः ॥ १४२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
सीरस्तु लाङ्गलं प्रोक्तं हलं गोदारणं समे ।दात्रं लवित्रमप्युक्तं खनित्रं त्ववदारणम् ॥ ४१७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शिलाभवस्थानकभेषजास्थि-रुचत्वचद्वारहलासृजां च ।फलप्रसूनद्रवतां सुखादि-धनुर्दृशां हिङ्गुकुसुम्भकादेः ॥ ७४ ॥
उपेन्द्रवज्रा
genderक्लीneut.
निगलनीलनलाः कमलं हलंमुशलसालतमालहलाहलम् ।गरलधूमलखण्डलवल्कलंफलतले मुकुलः शकलः खलः ॥ १५९ ॥
द्रुतविलम्बितम्
genderपुंक्लीm. n.
एतत्सामग्रिसंयुक्ते लाङ्गलं सीर इत्यपि ।हलं फलकरं चापि गोदारणमितीष्यते ॥ ४२६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वलायुधं हलं कुट्टं सीता लाङ्गलपद्धतिः ।लाङ्गलाग्रं फलं फालः क्षेत्रं धान्याकरक्षितिः ॥ २६१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
क्षेत्री जीवश्च कृषिकृत्कर्षकश्च कृषीवलः ।क्षेत्रं वप्रश्च केदारो हलः सीरश्च लाङ्गलम् ॥ ५६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जित्या हलिश्च नामाऽस्ति महाहलं हि मन्यते ।गोदारणं हलं सीरस्तथा लघुश्च लाङ्गलम् ॥ १४९७ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ह (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 ल (wrong syllable)
genderक्लीneut.
पल्लवोऽस्त्री प्रवालं स्यात् हलं(?) किसलमित्यपि ।किशलं स्यात् किसलयं भवेत् किशलयं तथा ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
कृषिकं कृषकं फालं (हलं) फालसमाह्वये ।गोदारणञ्च सीरश्च हलं हालञ्च लाङ्गलम् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
मेण्टो वृष्णिरविर्मेट्रो हुडुर्हुलुहलावपि ।स्यादेडका जालकिनी मेषी च मेषिकेत्यपि ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 च (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कार्षकः कर्षकस्तद्वत् कृषकः कृषिकोऽपि, च ।क्षेत्राजीवो भवेत् क्षेत्री सीरे हालो हलं हलः ॥ ३३० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
सीरगोदारणहललाङ्गलेष्वादिमं द्वयोः ।युगकीले स्त्रियां शम्या सीता तु हलपद्धतिः ॥ १४१० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
क्षेत्रमध्ये कृता साल्पा स्थाला स्यादथ लांगलम् ।हलं गोदारणं सीरमीषा सीरादिदण्डकः ॥ २७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
हलो हले सुरायां स्त्री हलाहाली च कुत्रचित् ।हेला स्त्रियां स्त्रीविलासेऽवज्ञायाञ्च निगद्यते ॥
अनुष्टुप्
meanings
हल as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् पोत्रमुखाग्रे क्रोडहलयोः पोत्रं गोत्रं तु नाम्नि च । Amarakośa 3.3.341
- कोषकल्पतरु गोकीलस्यात्कामलो निर्जलदेशवाची । कम्रेऽपि भेद्ये कुसुमाकरे ना । रम्ये च दक्षे त्रिषु पेशलः स्या- द्गोकीलो ना मुसले हलेऽपि ॥ ३३ ॥ Koṣakalpataru 6.28.33
- कोषकल्पतरु लाङ्गलक्लीबे तु स्याद्देवदालीफलार्था- ऽथाङ्गुल्युक्ता कर्णि[74a]कायां गजस्य । अङ्गुल्यां चाथो हले लाङ्गलं स्या- त्पुष्पे ताले गेहदारुप्रभेदे ॥ ६२ ॥ Koṣakalpataru 6.28.62
- नानार्थार्णवसंक्षेप परीरपरीरं तु हले ज्ञेयं तथा हलमुखेऽपि च । पवीरं तु हले केचिद् रङ्गस्थाने पर विदुः ॥ ५५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.3.55
- नानार्थार्णवसंक्षेप लाङ्गलगृहदारुविशेषे च पुष्पभेदे हलेऽपि च । अथ स्याल्लाङ्गली तोयपिप्पलीसंज्ञभेषजे ॥ १५६२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1562
- त्रिकाण्डशेष सीरहलतिग्मकरौ सीरौ सान्द्रं मृदौ घने वने । तन्वादिग्रन्थयोः सूत्रं कारणेऽपि च दृश्यते ॥ ३८० ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.380