मुख
mukhaक्ली · neut.In 20 kośas: 35 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 19 as a meaning of another word.
तुण्डमास्यं मुखं वक्त्रं लपनं वदनानने ॥ ५७२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मुखं निःसरणे वाटे प्राचीनावेष्टकौ वृतिः ॥ ९८२ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम् ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
प्रतोली विशिखा रथ्या मुखं निःसरणं स्मृतम् ।शृङ्गाटकः पथां श्लेषः संस्थानं तु चतुष्पथम् ॥ २८९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मुण्डोत्तमाङ्गमस्तकमौलिशिरःशीर्षमूर्धकानि स्युः ।तुण्डं वदनं वक्त्रं लपनं मुखमास्यमाननं च समम् ॥ ५१८ ॥
गीतिः
genderक्लीneut.
कुटवं स्वाप्तं च मुखं विभवश्चैव वैभवम् ।सहजं सहस्तृतीयं च पराक्रमं सहोदरम् ॥ ४१ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
संस्थानं चाथावकरः संकरः क्षिप्तके मुखम् ।स्यान्निःसरणमाघाटो मर्यादाप्यवहारकः ॥ ८९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं पुनः ।वेरं घनोत्तरं स्नेहरसनं मुखमस्त्रियाम् ॥ १४० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
पयोधरौ पयोध्रौ च मेचकं पिप्पलं च षण् ।स्तनार्थाच्च मुखं वृन्तं क्लीबे स्तनशिखा स्त्रियाम् ॥ १९४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
समं चेरकशूकाभ्यां शङ्खस्य मखपुंसयोः ।मुखस्य चाधिकाङ्गस्य संयुगस्य भगस्य च ॥ १५१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
श्लेषादिभिः प्रस्तुतार्थसूचनं मुखमुच्यते ।प्रस्तुतेष्वभिनेयेषु प्रशंसा स्यात्प्ररोचना ॥ ८६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पुरभेदा अजस्तुन्दं वत्सगुल्मं तथा परे ।मुखं निःसरणं तुल्ये पुरोटिः पुरसंस्कृतिः ॥ २१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पश्चान्मन्ये कलम्ब्यौ च व्युपो(?) स्त्रि मुखमाननम् ।चुब्रमास्यं च वदनं लपनं वक्त्रमस्त्रियाम् ॥श्म च तुण्डं तत्तु कर्णालंकारेण मनोहरम् ।स्यात्कार्णावेष्टिकं भालोऽस्त्र्यलीकं निटिलालिके ॥ललाटं स्त्री तु गोधिः स्यात्त्रिपताकं त्रिरेखकम् ।कर्णः शब्दग्रहः श्रुन्ना स्त्री श्रुतिः श्रवणोऽस्त्रियाम् ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मुखमूर्ध्वं कूर्च्चमधः पादरः पादधूलिका ।पताकायास्तु चीरान्तो न पुंसि व्योममञ्जरम् ॥ ४८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 कू (wrong syllable)
genderक्लीneut.
मताः खान्तेषु चत्वारः शङ्खः पुङ्खो नखं मुखम् ।अधिकाङ्गः पद्मरागः संयुगं च युगं भगम् ॥हिङ्गूद्योगौ टङ्ग-शृङ्गौ निदाघोऽध्यर्घ-वद्भवेत् ।अर्धर्चः क्रकचः कूर्चः कवचः पुच्छ उञ्छवत् ॥ ४० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
एते शब्दाः पुंल्लिङ्गे उक्ताः । यथाऽयं कुशः दर्भः । अयं कूबरो रथस्कन्धः । कुञ्जो गहनः । अङ्कुरो बीजप्रादुर्भावः । कुठारः परशुः । कुन्दः[न्द] पुष्पजातिः । कुतुपश्चर्मपात्रम् । एतानि नपुंसकानि जानीयात् । एवकारोऽवधारणे । इदं कुलं ब्राह्मणानाम् । कू[कु]लं नदीतटम् । कुङ्कुमं काश्मीरम् ।लोहमुखपर्णवनधनसञ्ज्ञाश्च नपुंसके प्रोक्ताः ।शीरार्थौ पुंस्युक्तावटवी तूक्ता स्त्रियामेव ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderक्लीneut.
सञ्ज्ञाशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । लोहादिसञ्ज्ञा नपुंसके भवन्ति । इदं लोहमायसम् । मुखं लपनं तुण्डमाननमित्यादि । इदं पर्णं पलाशमित्यादि । वनं विपिनं काननमित्यादि । इदं धनं द्रविणं वस्वित्येवमादि । शीरार्थौ शब्दौ पुंसि भवतः । अयं शीरोऽलङ्कारः । अर्थो द्रव्यम् । अटवी तूक्ता स्त्रियामेव । इयमटवी वनम् ।राशिपलाण्डुकमण्डलुगडुतूलमुहूर्त्तपरशुशङ्कूनाम् ।दृतिसीधुकङ्कटानां पुंसि च गदितः प्रयोगो हि ॥ ३५ ॥
metre not recognised
genderक्लीneut.
वक्त्रं लपनमास्यं च वदनं मुखमाननम् ।श्रवणं श्रोत्रं श्रवश्चापि कर्णं चैव श्रुतिं विदुः ॥ ९८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
काकपक्षस्तु बालानां शिखण्डकशिखाण्डकौ ।मुखं तु लपनं वक्त्रं तुण्डमास्यानने समे ॥ २३७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
पिण्याकझर्झरकहंसकतण्डकानिमस्तिष्कशङ्खमुखपुङ्खनखाधिकाङ्गाः ।उद्योगटङ्गयुग [संयुग?] पद्मरागाःशृङ्गं भगः क्रकचकूर्चनिदाघकुञ्जाः ॥ १३३ ॥
वसन्ततिलका
genderपुंक्लीm. n.
स्युरुत्तरपदे चन्द्रपुङ्गवर्षभनायकाः ।मत्तेभव्याघ्रशार्दूलनागराजमुखादयः ॥ ६८७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
आननं वदनं वक्त्रं मुखमास्यं रदालयम् ।काकपक्षं शिखा वेणिर्वेणी कुन्तलशृङ्खला ॥ ८० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
मुखं तु वदनं वक्त्रं तुण्डमास्यं तथाननम् ।ललाटमलिकं भालं गोध्यलीके ललाटिका ॥ २८ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
आस्यं मुखं वरं वक्त्रं घनं घनोत्तमं चरम् ।आननं वदनं तुण्डं तेरं दन्तालयस्तथा ॥ ९१६ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 घ (wrong syllable)
genderक्लीneut.
genderक्लीneut.
मुखं निःसरणञ्चेति भवेन्निःसारणन्तु तत् ।नगरादिवहिःस्वैरविहारचारुभूमिषु ।एतद्द्वयं निगदितं सन्निवेशो निकर्षणम् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 र (wrong syllable)
genderक्लीneut.
घाटो घाटा कृकाटी स्यादवटुश्च कृकाटिका ।मुखं वदनं तुण्डास्यवक्त्रं लपनमाननम् ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 नं (wrong syllable)
genderक्लीneut.
कष्मलं, मेध्ये पावनं पवित्रं च पविस्तथा ।पूतं च प्रकृष्टे मुख्यं प्रमुखं मुखमित्यपि ॥ ३९ ॥
metre not recognised
genderविadj.
कम्बुग्रीवावटुर्घाटा कृकः पुंसि कृकाटिका ।कण्ठो गलो मुखं वक्त्रं लपनं वदनानने ॥ १०७९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
जरा मुकुन्दः सोमेशो दक्षपादादिगो मुखम्(कः) ।गजाङ्कुशश्च बालेन्दुरमृताद्यः ट-कारकः ॥ २९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वः खड्गीशः स्वायुयुतो(एव) वज्रस्फिक् मुखमेव हि ।वरुणः सागरश्चैव जगद्भाषा शुचिस्तथा ॥ ५४ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
विशुन्थलवणं संगं सिन्धि सिन्धूद्भवं मुखम् ।संभरी पुनरेतद्वद्रौमकं तु रुमाभवम् ॥ १२१ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वारिकूटो हस्तिमुखो नगरद्वारकुट्टके ।गोपुरं तु पुरद्वारं दिक्तु निस्सारणं मुखम् ॥ १५ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ह (wrong syllable)
genderक्लीneut.
मुण्डोऽस्त्री मस्तकाऽप्यस्त्री मुखन्तु वदनं घनम् ।तेरं तुण्डं वक्रमास्यमाननं च द्विजालयम् ॥ ८६ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
गन्धवस्तुभिदि पुंस्त्वविहीनेवक्रनिःसरणयोः सदुपाये ।स्यादुपक्रमणवाचि मुखं स्या-त्स्वर्जलेश्वरपुरोश्च सुखं च ॥ ७७ ॥
स्वागता
द्वारेऽथ देहिनां बीजे मेदो धातौ चतुर्थके ।यशस्तु सत्त्वख्यातिश्रीज्ञानमाहात्म्यवारिषु ॥ ४७ ॥
अनुष्टुप्
meaningsद्वार
doubtful
प्रारम्भोपायवेदेषु तथा निःसरणेऽपि च ।लेखो ना विबुधे लेख्ये लेखाश्रेण्यां लिपिष्वपि ॥
अनुष्टुप्
doubtful
मुख as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश कम्बिजम्बुः सुमेरुनद्यां स्याद्द्वीपद्रुमविशेषयोः । कम्बिर्मुखे च वंशे स्यात्खजायां च प्रकीर्तिता ॥ Dharaṇikośa 22.2.3
- धरणिकोश वक्त्रवक्त्रं मुखे काव्यसन्धिभेदेऽनुष्टुभि च स्मृतम् । यात्रा तु यापनोपाये गतौ देवार्चनोत्सवे ॥ Dharaṇikośa 26.2.19
- कोषकल्पतरु वीतप्रीतं पुनः स्याद्धृषिते च[287a]मर्म- ण्यसारहस्त्यश्वमुखेषु वीतम् । सृणीक्रियायामथ भीतमाहु- र्भये भयेनापि युतेऽन्यलिङ्गम् ॥ १४ ॥ Koṣakalpataru 6.16.14
- कोषकल्पतरु वदनजिह्वागतोऽथो रशनं निनादे काञ्च्यां स्त्रियां स्याद्रशनागतोऽपि । गेहाम्भसोः स्यात्सदनं मुखे तु संभाषिते स्याद्वदनं तथैव ॥ १४ ॥ Koṣakalpataru 6.21.14
- कोषकल्पतरु वक्त्रस्याद्वृत्तमानेऽथ युगे न शस्त्रं लोहास्त्रयोः स्याच्छुरिकासु योषित् । अस्त्रं तु चापे प्रहृतौ च खड्गे वक्त्रं मुखे वृत्तविशेषकं स्त्री ॥ ३३ ॥ Koṣakalpataru 6.27.33
- नानार्थार्णवसंक्षेप आस्यसमीपे सज्जनः प्राह भुक्तिव्याप्त्योस्तु पुंस्ययम् । आस्या स्यादासनायां स्त्री मुखे मुखबिले च नप् ॥ ६४ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.64
- नानार्थार्णवसंक्षेप घनविस्तारे कठिने तु त्रिर्विपुले मूर्तसान्द्रयोः । कफस्थगन्धयुक्ते च क्ली तु वाद्यान्तरे मुखे ॥ ३८३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.383
- नानार्थार्णवसंक्षेप वक्त्रकुटिले वक्त्रशब्दस्तु क्लीबे पुंस्यपि चापरे । अनुष्टुप्छन्दसो वृत्तविशेषेषु तथा मुखे ॥ ११९२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.1192
- परमानन्दीयनाममाला गोगीतगात्रोरथाख्यातो गौर्जले वज्रबाणयोः । वृषधेन्वोर्गिरौ वाचि नेत्रदिग्भूमुखेषु च ॥ १३ ॥ Paramānandīyanāmamālā 1.13
- शब्दरत्नावली पुष्करपुष्करं हस्तिहस्ताग्रे वाद्यभाण्डे मुखे जले । व्योम्नि खङ्गफले काण्डे पद्मे तीर्थोषधीभिदोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.89
- तन्त्राभिधान आआ प्रतिष्ठा मुखं दीर्घं नारायणोऽप्यनन्तकः । इ-कारो माधवः सूक्ष्मो दक्षनेत्रञ्च लोचनम् ॥ २ ॥ Tantrābhidhāna 1.2
- तन्त्राभिधान ककः क्रोधीशो मुखं चक्री व्रतदेवः सुरो रविः । ख-श्चण्डो देवि! चण्डेश ऋद्धिश्चैव तथा गदी ॥ १३ ॥ Tantrābhidhāna 1.13
- तन्त्राभिधान अःअः कण्ठको महासेनः कला पूर्णामृता हरिः । इच्छा भद्रा गणेशश्च रतिर्विद्या सुखं मुखम् ॥ ५३ ॥ Tantrābhidhāna 2.17.53
- तन्त्राभिधान कवर्गाद्यश्च मु(सु)खं ब्रह्मा सखाम्भोधिः शिरो(वो) जलम् । माहेश्वरी तुला पुष्पं(ष्पा) मङ्गलश्चरणं करः ॥ ५८ ॥ Tantrābhidhāna 2.18.58
- तन्त्राभिधान बक्लेदिनी तापिनी भूमिः सुगमिन्द्रो बलिः प्रियः । सुरभिर्मुख-विष्णू च संहारो वसुधाधिपः ॥ १३० ॥ Tantrābhidhāna 2.40.130
- तन्त्राभिधान क्षक्षेत्रपालो महाक्षोभो मातृकान्तोऽनल-क्षयौ । मुखं कव्यं महानन्ता कालजिह्वा गणेश्वरः ॥ १७२ ॥ Tantrābhidhāna 2.52.172
- वैजयन्ती आस्यवर्षार्थजीवितेप्बायुरास्यं मुखविले मुखे । उरस्तु वक्षसि श्रेष्ठ ऋतं तथ्यसिलोंच्छयोः ॥ ३ ॥ Vaijayantī 6.3.3
- वैजयन्ती बिम्बबलो रामे बलाढ्ये च बाढं त्वनुमते दृढे । बिंबोऽस्त्री मण्डलसमप्रतिमामुखलक्ष्मसु ॥ ५५ ॥ Vaijayantī 6.5.55
- वैजयन्ती प्रतीकप्रकाशोऽर्चिषि दीधित्यां ना तुल्यस्फुटयोस्त्रिषु । मुखे प्रतीकस्त्रिषु तु प्रतिकूलानुरूपयोः ॥ ५४ ॥ Vaijayantī 7.5.54