गवाक्ष
gavākṣaपुं · masc.In 14 kośas: 13 synonym verses, 5 as a nānārtha head word, 6 as a meaning of another word.
वातायनो गवाक्षश्च जालकोऽथान्नकोष्टकः ॥ १०१२ ॥कुसूलोऽश्रिस्तु कोणोऽणिः कोटिः पाल्यस्र इत्यपि ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
वातायनो गवाक्षश्च जालकं जालमुच्यते ।कक्षान्तरं प्रकोष्ठं च चन्द्रशाला शिरोगृहम् ॥ ३०४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
गवाक्षो जालकं जालीः सिंहद्वारं प्रवेशनम् ।तोरणोऽस्त्री बहिर्द्वारं तदूर्ध्वं मङ्गलस्रजि ॥ ४० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
विष्णुक्रान्ता गवाक्षोऽथ नीलपुष्पा गवादनी ।महाश्वेताऽव्यक्तगन्धा वज्रस्तु स्यान्महातरुः ॥ ३३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
एते स्त्रियामुदिताः । इयं यूका मस्तककृमिः । उल्का सङ्घातद्वयं दग्धकाष्ठं च । शुक्तिर्जलसम्भवम् । ओषधिः फलपाकान्तो वृक्षविशेषः । वर्तिर्दीपस्य । भ्रुकुटिर्भ्रूभङ्गः पुष्परचना वा । वाल्मीक्यादयः पुंसि भवन्ति । यथा वाल्मीकिः ऋषिः मृत्कूटश्च । अध्वरो यागः । निर्यूहश्चन्द्रपाणिः । व्यूहः समूहः प्रभूतः । मुस्तको गन्धद्रव्यं च कुम्भो घटः ।केयूरतरलतूर्याङ्गदानि नित्यं नपुंसके विद्धि ।पुंसि गवाक्षं विद्यात्स्त्रियां श्यामा भुशुण्डी भाण्डी च ॥ ८५ ॥
metre not recognised
genderपुंmasc.
गवाक्षजालकौ तुल्यौ वातायनमपीक्ष्यते ।[23] द्वार्द्वारं च प्रतीहारः कोणोऽणिः कोटिरित्यपि ॥ २९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सुजनी गुणिनी गुण्या वस्त्रोर्णं चित्रभूस्तरः ।उपधानं गेन्दुककं गवाक्षो जालमार्गतः ॥ ९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 गे (wrong syllable)
genderपुंmasc.
शय्यागृहं वासगृहं क्रीडासद्म रतास्पदम् ।वातायनं गवाक्षश्च जालको लघुमण्डपः ॥ ७२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
वातायनं गवाक्षस्तु रन्ध्रे गृहादिवेष्टने ।जनाश्रयो मण्डपोऽस्त्री देवादिदत्तवेश्मनि ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 गृ (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 दि (wrong syllable)
genderपुंmasc.
कला कपोतायनिका संधिः पटलकुड्ययोः ।वातायनं गवाक्षं स्याज्जालकं पीठमासनम् ॥ ८६४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
वातायनं गवाक्षश्च रसवत्यां महानसम् ।उद्धानमश्मन्तमधिश्रयणी चुल्लिरन्तिका ॥ ५४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
भवेन्मृगाक्षी मृगलोचनायांरात्रौ विशालौषधिभेदकेऽपि ।कपौ गवाक्षो नरि जालके चस्त्रियां भवेद्वासववारुणीगः ॥ ६५ ॥
उपजातिः
वैनतेये द्वे तु पक्षिजातिभेदे स्त्रियां पुनः ।जटायां गरुडा ना तु गवाक्षो वातवर्त्मनि ॥ ६५७ ॥
अनुष्टुप्
meaningsवातवर्त्मन्
वातायनाख्ये सुग्रीवसचिवे वानरान्तरे ।गवाक्षी तु स्त्रियामेषा गोदुम्बाख्यलतान्तरे ॥ ६५८ ॥
अनुष्टुप्
उत्प्रेक्षाऽवधारणे स्यात्काव्यालङ्कारभिद्यपि ।कल्माषो राक्षसे पुंसि कृष्णे च कृष्णपाण्डरे ॥कलुषं चाविले पापे किल्विषन्तु रुगागयोः ।कुल्माषः काञ्जिकायान्तु यावके रुग्विशेषके ॥गण्डूषा हस्तिहस्ताग्रे पुंसि वा मुखपूरणे ।प्रसृतोन्मितनीरादौ क्लीबलिङ्गञ्च कुत्रचित् ॥गवाक्षी शक्तवारुण्यां गवाक्षो जालके कपौ ।गोरक्षके नागरङ्गे पिच भवेत्पुमान् ।जिगीषा स्त्री जयेच्छायां व्यवसायप्रकर्षके ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 व (wrong syllable); pāda 4, syllable 3 च (wrong syllable)
गवाक्ष as a meaning in nānārtha verses
- नामलिङ्गानुशासनम् जालजालं समूह आनायगवाक्षक्षारकेष्वपि । Amarakośa 3.3.377
- धरणिकोश जालसालः सर्जतरौ वापि सर्गप्राकारयोरपि । जालं गवाक्षयानाये दन्ते वृन्दे च कोरके ॥ Dharaṇikośa 27.2.13
- नानार्थार्णवसंक्षेप जालकगवाक्षभेदे त्वपरे स्त्री त्वयोमयकङ्कटे । जालिकाथो वागुरिके दाम्भिके च त्रि जालिकः ॥ ७९३ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.793
- शब्दरत्नावली जालजलं गो कलने नीरे ह्रीवेरे च जडेऽन्यवत् । जालमानायदम्भौघगवाक्षक्षारकेष्वपि ॥ Śabdaratnāvalī 7.28.14
- शब्दरत्नाकर जालगवाक्षानाययोर्जालं क्षारके कपटे गणे । जरठे देशभेदे च जीनो बुद्धार्हतोर्जिनः प्राणिनि त्रिषु जीवः स्यात् पुंसि जन्तौ बृहस्पतौ ॥ १९२४ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1924
- वैजयन्ती जालछन्दः श्रुतीच्छापद्येषु च्छिद्रं रंध्रापराधयोः । जालं गवाक्ष आनाये क्षारके कपटे गणे ॥ ९ ॥ Vaijayantī 6.3.9