छर्दन

chardanaपुं · masc.

In 11 kośas: 9 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 4 as a meaning of another word.

कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव नरादिप्रकाण्डः Kalpadrukośa 1.4.315 · p. 55

छर्दिर्वामी च वमनं छर्दनं स्यान्नपुंसकम् ।अथ पाण्डुर्विरूपः स्यात्सचिवामय इत्यपि ॥ ३१५ ॥

अनुष्टुप्

छर्दिस्त्री वामीस्त्री वमनक्ली छर्दनक्ली पाण्डुपुं विरूपपुं सचिवामयपुं

genderक्लीneut.

कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव वनौषधिप्रकाण्डः Kalpadrukośa 1.11.155 · p. 265

वरतिक्तः पिचुमर्दः शीतो ज्येष्ठामलः पुनः ।छर्दनो हिङ्गुनिर्यासो महानिम्बस्तु कार्मुकः ॥ १५५ ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 चु (wrong syllable)

वरतिक्तपुं पिचुमर्दपुं शीतपुं ज्येष्ठामलपुं छर्दनपुं हिङ्गुनिर्यासपुं महानिम्बपुं कार्मुकपुं

genderपुंmasc.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ वनौषधिवर्गः Koṣakalpataru 2.3.57 · p. 148

कृमिघ्नो हिङ्गुनिर्यासोऽस्त्री सुतिक्तक-मालकौ ।पिचुमर्दश्छर्दनश्च पिचुमन्दः शुकप्रियः ॥ ५७ ॥

अनुष्टुप्

कृमिघ्नपुं हिङ्गुनिर्यासपुंक्ली सुतिक्तकपुं मालकपुं पिचुमर्दपुं छर्दनपुं पिचुमन्दपुं शुकप्रियपुं

genderपुंmasc.

नाममालिका Nāmamālikā · भोज भूम्यादिनामधेयप्रकरणम् Nāmamālikā 3.45 · p. 13

निम्बे पार्वतकैडर्यद्वेषिच्छर्दनमाथिकाः ।हलिः पृथुच्छदः शाकः पुत्रजीव्यक्षकः फलः ॥ ४५ ॥

अनुष्टुप्

पार्वतपुं कैडर्यपुं द्वेषिन्पुं छर्दनपुं माथिकपुं हलिपुं पृथुच्छदपुं शाकपुं पुत्रजीविन्पुं अक्षकपुं फलपुं

genderपुंmasc.

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वामनभट्ट-बाण वनाध्यायः Śabdaratnākara 2.3.484 · p. 63

उल्लेखनीयो लक्ष्मीवान् स्रावणश्च सरश्च सः ।शिग्रुर्मोचकतीक्ष्णगन्धवृषदा अक्षीभशोभाञ्जनौरक्तोऽसौ मधुशिग्रुरेव वनजः स्यात् फेनिलोऽरिष्टकः ।शल्यः स्यात् करहाटको मरुवकः पिण्डीतकश्छर्दन-स्तस्मिन् गारवराटकौ च मदनश्चाङ्गारकस्त्विङ्गुदी ॥ ४८४ ॥

अनुष्टुप्two metres in one verse

genderपुंmasc.

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वामनभट्ट-बाण वनाध्यायः Śabdaratnākara 2.3.635 · p. 81

त्रपुसश्छर्दनस्तालः कुटपत्री च मूत्रला ।पाण्डुपत्री विशाला स्यादमरी चेन्द्रवारुणी ॥ ६३५ ॥

अनुष्टुप्

त्रपुसपुं छर्दनपुं तालपुं कुटपत्रीस्त्री मूत्रलास्त्री पाण्डुपत्रीस्त्री विशालास्त्री अमरीस्त्री इन्द्रवारुणीस्त्री

genderपुंmasc.

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश वनाध्यायः Vaijayantī 3.3.50 · p. 49

विचुलः पिचुलो राढः कैडर्यो विषपुष्पकः ।काकर्दश्छर्दनश्चीनो गरलः कण्टकीति च ॥ ५० ॥

अनुष्टुप्

विचुलपुं पिचुलपुं राढपुं कैडर्यपुं विषपुष्पकपुं काकर्दपुं छर्दनपुं चीनपुं गरलपुं कण्टकिन्पुं

genderपुंmasc.

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश वनाध्यायः Vaijayantī 3.3.75 · p. 51

निंबे पार्वतकैडर्यद्वेषिच्छर्दनमाथिकाः ।रोमशः पिचुमन्दश्च लकुचे लिकुचो डहुः ॥ ७५ ॥

अनुष्टुप्

निंबपुं पार्वतपुं कैडर्यपुं द्वेषिन्पुं छर्दनपुं माथिकपुं रोमशपुं पिचुमन्दपुं लकुचपुं लिकुचपुं डहुपुं

genderपुंmasc.

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश भूताध्यायः Vaijayantī 4.4.135 · p. 184

उष्ट्रे लसोऽभितापोऽश्वे व्याघ्रे पोतो गवीश्वरः ।बिडाले क्वणकः पोत्रिण्यलसश्छर्दनः शुचिः ॥ १३५ ॥

अनुष्टुप्

लसपुं अभितापपुं पोतपुं ईश्वरपुं क्वणकपुं अलसपुं छर्दनपुं शुचिपुं

genderपुंmasc.

धरणिकोश Dharaṇikośa · धरणिदास नार्धश्लोकः Dharaṇikośa 19.2.35 · p. 114

छर्दनोऽलम्बुषे निम्बे छर्दनं वमनं मतम् ।वामनो माधवेऽङ्कोठे खर्वे दक्षिणदिग्गजे ॥

अनुष्टुप्

meaningsअलम्बुष निम्ब वमन

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ नान्ताः Koṣakalpataru 6.21.31 · p. 251

स्यात्केतनोऽस्त्री कृतिचिह्नके तुनिमन्त्रणार्थो वमने तु षण्ढे ।स्याच्छर्दनोऽलम्बुषनिम्बयोर्ना-थ च्छेदनं कर्तनभेदयोः स्यात् ॥ ३१ ॥

उपजातिः

meaningsवमन अलम्बुषा निम्ब

नानार्थार्णवसंक्षेप Nānārthārṇavasaṃkṣepa · केशवस्वामिन् नानालिङ्गाध्यायः Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.760 · p. 113

रभसेनोदिता ना तु च्छर्दनो मदनद्रुमे ।निम्बाख्यपादपे चैनं रभसो वक्त्यलम्बुके ॥ ७६० ॥

अनुष्टुप्

meaningsमदनद्रुम निम्ब अलम्बुक

नानार्थार्णवसंक्षेप Nānārthārṇavasaṃkṣepa · केशवस्वामिन् नानालिङ्गाध्यायः Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.761 · p. 113

शुनामपि ज्वरेऽथ स्यात् त्रपुसे छर्दनी स्त्रियाम् ।छर्दना तु न नोद्वान्तौ छान्दसः श्रोत्रिये पुमान् ॥ ७६१ ॥

अनुष्टुप्

meaningsश्वज्वर उद्वान्त

परमानन्दीयनाममाला Paramānandīyanāmamālā · मकरन्ददास छकारादयः Paramānandīyanāmamālā 5.12.192 · p. 186

गृहासक्तेऽण्डजे छेको दक्षे च हरिणान्तरे ।छेदनं कर्तने भेदे छर्दनो निम्बलुम्बयोः ॥ १९२ ॥

अनुष्टुप्

meaningsनिम्ब लुम्ब

शिवकोष Śivakoṣa · शिवदत्तमिश्र नत्रिः Śivakoṣa 16.1.251 · p. 23

चन्दनोऽस्त्री मलयजे सारिवायां तु चन्दना ।छर्दनो मदनो निम्बे बिम्बालम्बुषयोरपि ॥ २५१ ॥

अनुष्टुप्

meaningsमदन निम्ब बिम्ब अलम्बुषा

त्रिकाण्डशेष Trikāṇḍaśeṣa · पुरुषोत्तमदेव नानार्थवर्गः Trikāṇḍaśeṣa 3.3.239 · p. 173

कम्प्रे ना चलनं कम्पे चलनी वस्त्रघर्घरी ।भूर्जे फलकपाणौ च चर्म्यऽथालम्बुषे पुमान् ॥ २३९ ॥

अनुष्टुप्

meaningsअलम्बुष

doubtful

त्रिकाण्डशेष Trikāṇḍaśeṣa · पुरुषोत्तमदेव नानार्थवर्गः Trikāṇḍaśeṣa 3.3.240 · p. 174

निम्बेऽपि छर्दनं वान्तौ जवनो देशवेगिनोः ।बुद्धे जिनो जित्वरे च जीवनं वर्तनाम्भसोः ॥ २४० ॥

अनुष्टुप्

meaningsनिम्ब वान्त

छर्दन as a meaning in nānārtha verses

कोषकल्पतरु अलंबुषस्यात्किंनरे किंपुरुषोऽपि लोके- ऽथालंबुषश्छर्दनरक्षसोर्ना । गण्डीरिकास्वर्गवधूषु च स्त्री पलंकषा गोक्षुररास्नयोश्च ॥ ७० ॥ Koṣakalpataru 6.30.70
नानार्थार्णवसंक्षेप वमनछर्दनार्दनयोस्तु स्यात् क्लीत्येवं रमसोऽपठीत् । वयःस्था तु स्त्रियां ब्राह्मीकाकोल्यामलकीषु च ॥ १५९२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 4.1592
परमानन्दीयनाममाला अलम्बुषछर्दनेऽलम्बुषः प्रोक्तोऽलम्बुषा वारयोषिति । गण्डीर्यां पक्षिभेदेऽप्यभिस्यन्दो नयनामये ॥ ४८ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.1.48
शब्दरत्नावली अलम्बुषअहिद्विड्गरुडे शक्ते मयूरे नकुलेऽपि च । अलम्बुषः प्रहस्ते स्याच्छर्दने तालरक्षसोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.31.29