शल्य
śalyaपुं · masc.In 18 kośas: 34 synonym verses, 8 as a nānārtha head word, 8 as a meaning of another word.
सर्वला तोमरे शल्यं शङ्कौ शूले त्रिशीर्षकम् ।
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शल्यश्च मदने शक्रपादपः पारिभद्रकः ।भद्रदारु द्रुकिलिमं पीतदारु च दारु च ॥ ५३ ॥पूतिकाष्ठं च सप्त स्युर्देवदारुण्यथ द्वयोः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
वा पुंसि शल्यं शङ्कुर्ना सर्वला तोमरोऽस्त्रियाम् ।
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
हरहतपुर-त्रियामायामा यज्ञोपवीतसूत्राणि ।जैन(?ने)रत्न-च्छत्र-प्रदक्षिणा-गुप्ति-शल्यानि ॥ ७ ॥
आर्याmetre not read in every line
genderक्लीneut.
पृथान्या शल्यभगिनी माद्री शल्यस्तु मद्रपः ।दुर्योधनस्तु कुरुराड् गान्धारेयः सुयोधनः ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शल्यमस्त्री पुंसि शङ्कुस्तत्र दीर्घायुधं पुनः ।द्वयोः कुठारः परशुः पर्शुः परश्वधोऽपि च ॥ ३१९ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 4, syllable 3 प (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
हिरण्यारण्यसख्यानां राजसूयकषाययोः ।स्याद्वाजपेयमलयशल्यानां वलयस्य च ॥ १७३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
गोलोमी च नमस्कार्या श[61b]तवीर्या च दुर्मरा ।विरजा मण्डली रुद्धशाद्वलं शल्यमस्त्रियाम् ॥ १८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every line
genderपुंक्लीm. n.
तोमरोऽस्त्री सर्वला स्त्री परिघः परिघातनः ।शूलिः स्त्री शूलमस्त्री*[स्यात् ] क्षिपणिः क्षिपका स्त्रियाम् ॥अरि क्लीबे चक्रमस्त्री गदादीनि पृथक्पृथक् ।शल्यं न स्त्री ध्रुवः शङ्कुः शम्बकः कीलकश्च सः ॥अस्रः पुंसि तथा कोणः स्त्रियः पाल्यश्रि-कोटयः ॥ ३७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
क्षये( ? )तु जन्यं धननाम्नि दायंशल्यं च कुल्यं कवियं कषायम् ।मैरेयवत्कम्बलिबाह्यतूर्येस्फ्यराजसूयाव्ययवाजपेयाः ॥ ५७ ॥
उपजातिः
genderपुंक्लीm. n.
मैरेयराजसूयौ च शल्यकुल्याव्ययान्यपि ।हिरण्यारण्यसंख्यानि मलयो वलयोऽपि च ॥ १५१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
उडो(डौ?)गा(गौ?)धेयगोधाशकीटदारुणदन्तकाः ।एदौ तु शललं शल्यं शलः श्वावित्तरक्षकः ॥ ४० ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
वर्चस्कं गूथमुच्चारो विष्ठा विट् चापि कथ्यते ।कपाले कर्परोऽथास्थ्नि कुल्यं शल्यं च कीकसम् ॥ १३७ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
असिपुत्री पुत्रिका चेत्येवं केचिदुदाहृताः ।शल्यं शङ्कुर्दारुशूले सोऽपि स्यात्सर्वला परा ॥ ३६९ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
प्लवङ्गमो वृक्षमृगो मर्कटो वानरः कपिः ।शल्यः श्वाविच्छरलोमा मृदुकः शशकः शशः ॥ १३४ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 6 र (wrong syllable)
genderपुंmasc.
genderक्लीneut.
शल्यकः शललः शल्यः श्वाविच्चेत्यपि कथ्यते ।मन्यते तच्छलाकायां शललं शलली शलम् ॥ २३४२ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
दुरितं पातकं तूस्तं कल्कं दुष्कृतकिल्विषम् ।एनः शल्यं पङ्कमस्त्री पाप्मा पापकमित्यपि ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
शल्यः पिण्डीतकश्चापि शल्यकः करपाटकः ।देवदारु भद्रदारु पीतदारु च दारु च ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 रु (wrong syllable)
genderपुंmasc.
गोधिका सदृशोऽपि स्यात् खोके इति निगद्यते ।श्वावित् क्रकचपादः स्यात् छेदारः शल्य इत्यपि ॥एतस्य लोम्नि शललं शलली शलमित्यपि ।वातप्रमीर्वातमृगो वाताटहरिणे द्वयम् ॥कोक ईहामृगेऽपि स्याद् वृक ईहावृकोऽपि च ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुंनपुंसकयोः शल्यं पुंसि शङ्कुविषाक्षरौ ।शूलं समीकं समिकं त्रिशूलन्तु त्रिजालकम् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
स्त्रियामीदन्तं लक्ष्मीवद् ङीबन्तं तु नदीसमम् ।श्वाविधि शललः शल्यः शल्यकः पुंस्त्रियोर्मतः ॥ ३३१ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 न्तं (wrong syllable); pāda 3, syllable 3 धि (wrong syllable)
genderपुंस्त्रीm. f.
वानप्रस्थो मधुष्ठीलो जलजेऽत्र मधूलकः ।गायत्री खदिरः शल्यः कुम्भाण्डो दन्तधावनः ॥ ४६६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उल्लेखनीयो लक्ष्मीवान् स्रावणश्च सरश्च सः ।शिग्रुर्मोचकतीक्ष्णगन्धवृषदा अक्षीभशोभाञ्जनौरक्तोऽसौ मधुशिग्रुरेव वनजः स्यात् फेनिलोऽरिष्टकः ।शल्यः स्यात् करहाटको मरुवकः पिण्डीतकश्छर्दन-स्तस्मिन् गारवराटकौ च मदनश्चाङ्गारकस्त्विङ्गुदी ॥ ४८४ ॥
अनुष्टुप्two metres in one verse
genderपुंmasc.
श्वाविट् शल्योऽस्य लोम्नि स्त्री शलली शललं शलम् ।मृगः कुरङ्गो वातायुरेणो हरिण इत्यपि ॥ ६८० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
पुङ्खो लक्षो(क्षा?)ऽतिगो वेगो दीप्तिः शल्यफले समे ।तूणीषुधिर्द्वयोस्तूण उपासङ्गः कलापकः ॥ १३३३ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
प्रासः कुन्तो हाटकस्तु स त्रिकण्टकसंस्थितिः ।हुलं द्विफलपत्राग्रं शङ्कुर्ना शल्यमस्त्रियाम् ॥ १३४३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
जालिकः स्याद्वागुरिको वागुरा मृगबन्धनी ।उन्माथः कूटयन्त्रं स्याच्छल्यमस्त्री शलाकिका ॥ १५४० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 द्वा (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
शल्यं तूस्तं च कल्कोऽथ भद्रं भल्लं शिवं तथा ।शं शुभं चाव्यये प्राणी सत्त्वो रूपं चतुष्पदः ॥ ३२ ॥
अनुष्टुप्
genderक्लीneut.
स्यादट्टनं चक्रफलं पर्शुः परशुरित्यपि ।दीर्घायुधं शलः कुन्तः शल्यः शङ्कुर्विषाङ्कुरः ॥ ५५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
श्वाविच्छललशल्यौ तल्लोम्न्यना शलली शलम् ।सृगालो भरुजः क्रोष्टा श्वभीरुर्मृगमत्तकः ॥ ३७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
कणयो लोहमात्रोऽथ शंकुर्ना शल्यमस्त्रियाम् ।वराहकर्णकोऽन्वर्थः क्षुरिकाद्या हुलाग्रकाः ॥ १६७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
शल्यमस्त्री शलाका स्याद्वितंसः पक्षिबन्धनम् ।पक्षिणा येन गृह्यंते पक्षिणोऽन्ये स दीपकः ॥ ४१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
पुण्यं मनोज्ञे सुकृ[37a]ते च पूतेऽन्यवद्भवेद्धिष्ण्यमुडौ च [गे] हे ।स्थाने च शक्तावनले तु पुंसिशल्यं तु न स्त्री किल शङ्कुवाचि ॥ २८ ॥
इन्द्रवज्राmetre not read in every linenearly इन्द्रवज्रा: pāda 2, syllable 1 ऽन्य (wrong syllable)
meaningsशङ्कु
शरे च वंशादिकवंशिकायांक्ष्वेडेऽन्तिमे तोमरवाचकश्च ।छिद्रेऽवधौ मद्रपतौ तु पुंसिगालद्रुमे श्वाविधि तद्वदुक्तः ॥ २९ ॥
उपजातिः
doubtful
वि?? शरीरं लग्नेऽन्तः पुमांस्तु मदनद्रुमे ।मद्रराजान्तरे चाथ श्वाविट्संज्ञमृगे द्वयोः ॥ १३०७ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 रं (syllables merged)
doubtful
शल्य as a meaning in nānārtha verses
- कोषकल्पतरु शलाकाशल्ये शलाका स्मरसारिकायां शरे तथाक्षे खेचर?पञ्जरे च । स्यान्नर्तकीभ्यामपि लासिकायां ना चारणे पोटगले नटे च ॥ २६ ॥ Koṣakalpataru 6.1.26
- कोषकल्पतरु क्ष्वेडवक्रे स्त्रियां वीरनिनादवाद्य- भिद्वंशशल्येषु नपुंसके तु । स्याद्घोषपुष्प्यामपि लोहितार्क- फलेऽप्यथाण्डं पतगादिपेश्याम् ॥ ७२ ॥ Koṣakalpataru 6.12.72
- नानार्थार्णवसंक्षेप कूष्माकूष्मा तु वाताभावे च शल्ये च क्षेपवाक् पुनः । क्षिप्तिनिन्दावहेलेषु केतुस्तु ध्वजचिह्नयोः ॥ ३५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.35
- शब्दरत्नावली नालीकनन्दको विष्णुखड्गे स्यात् हर्षके कुलपालके । नालीकः शरशल्याङ्गेष्वब्जषण्डे तु न द्वयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.94
- शब्दरत्नावली शलाकावैजिकः कारणे शिग्रूतैले सद्योऽङ्करे पुमान् । शलाका मदने शल्ये शारिका शल्लकीभिदोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.143
- शब्दरत्नावली मरुवकशल्ये फले [तथा] पुष्पभेदे मरुवकः स्मृतः । आतर्पणे चित्ररागे स्यात् मण्डोदकोऽस्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.1.189
- शब्दरत्नावली गडुवीथ्यङ्गे पिटके चिहणे ग्रहे वीरे कपोलके । गडुः कुब्जे गले पृष्ठे गुडे शल्ये पुमानयम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.13.10
- शब्दरत्नावली खर्जूरखर्जूरस्तु खले रूप्ये शल्ये ना भूरुहे द्वयोः । खदिरी शाकभेदे स्त्री खदिरो वृक्षचन्द्रयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.70