प्रतिघ

pratighaपुं · masc.

In 14 kośas: 11 synonym verses, 5 as a nānārtha head word, 1 as a meaning of another word.

अभिधानचिन्तामणि Abhidhānacintāmaṇi · हेमचन्द्राचार्य देवकाण्डः Abhidhānacintāmaṇi 2.300 · p. 16

शोकः शुक्शोचनं खेदः क्रोधो मन्युः क्रुधा रुषा ।क्रुत्कोपः प्रतिघो रोषो रुट् चोत्साहः प्रगल्भता ॥ २९९ ॥अभियोगोद्यमौ प्रौढिरुद्योगः कियदेतिका ।अध्यवसाय ऊर्जोथ वीर्यं सोऽतिशयान्वितः ॥ ३०० ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 व (wrong syllable)

genderपुंmasc.

नामलिङ्गानुशासनम् Amarakośa · अमरसिंह नाट्यवर्गः Amarakośa 1.7.37

कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघा रुट्क्रुधौ स्त्रियौ ।

अनुष्टुप्

कोपपुं क्रोधपुं अमर्षपुं रोषपुं प्रतिघपुं रुष्स्त्री क्रुध्स्त्री

genderपुंmasc.

हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) · हलायुध भूमिकाण्डम् Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 2.362 · p. 43

कोपः क्रोधस्तथामर्षो रोषः प्रतिघ उच्यते ।तृषितस्तर्षितः प्रोक्तः पिपासुश्च पिपासितः ॥ ३६२ ॥

अनुष्टुप्

कोपपुं क्रोधपुं अमर्षपुं रोषपुं प्रतिघपुं तृषितवि तर्षितवि पिपासुवि पिपासितवि

genderपुंmasc.

कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव क्षत्रियप्रकाण्डः Kalpadrukośa 1.6.377 · p. 131

विशरणं मारणं हिंसा दिष्टान्तः प्रलयो वधः ।स्यादाक्रन्दः पिञ्जरम्भौ प्रतिघः परिघः पुनः ॥ ३७७ ॥

metre not recognisednearly अनुष्टुप्

विशरणक्ली मारणक्ली हिंसास्त्री दिष्टान्तपुं प्रलयपुं वधपुं आक्रन्दपुं पिञ्जपुं रम्भपुं प्रतिघपुं परिघपुं

genderपुंmasc.

कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव नाट्यप्रकाण्डः Kalpadrukośa 2.5.99 · p. 428

रुषा क्रुधा क्रुच्च मन्युः क्रोधः कोपोऽप्यमर्षवत् ।रोषश्च प्रतिघो भामोऽथ स्त्रियां कियदेतिका ॥ ९९ ॥

अनुष्टुप्

रुषास्त्री क्रुधास्त्री क्रुध्स्त्री मन्युपुं क्रोधपुं कोपपुं अमर्षपुं रोषपुं प्रतिघपुं भामपुं कियदेतिकास्त्री

genderपुंmasc.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ नाट्यवर्गः Koṣakalpataru 1.6.132 · p. 89

उग्रा रौद्री भैरवीति विशेष्यं यदि कामिनी ।रोषामर्ष-क्रोध-कोप-प्रतिघाः क्रुध्-क्रुधा-रुषाः ॥ १३२ ॥

अनुष्टुप्

उग्रास्त्री रौद्रीस्त्री भैरवीस्त्री रोषपुं अमर्षपुं क्रोधपुं कोपपुं प्रतिघपुं क्रुध्स्त्री क्रुधास्त्री रुषास्त्री

genderपुंmasc.

परमानन्दीयनाममाला Paramānandīyanāmamālā · मकरन्ददास द्वितीयः परिच्छेदः Paramānandīyanāmamālā 2.211 · p. 30

मन्युः प्रतिघरोषौ रुड् उद्योगः प्रौढिरुद्यमः ।प्रगल्भताभियोगौ चोत्साहश्च कियदेति [18] का ॥ २११ ॥

अनुष्टुप्

मन्युपुं प्रतिघपुं रोषपुं रुष्स्त्री उद्योगपुं प्रौढिस्त्री उद्यमपुं प्रगल्भतास्त्री अभियोगपुं उत्साहपुं कियदेतिकास्त्री

genderपुंmasc.

शारदीयाख्यनाममाला Śāradīyākhyanāmamālā · हर्षकीर्ति संयोगादिवर्गः Śāradīyākhyanāmamālā 2.2.88 · p. 28

कोपः क्रोधोऽमर्षरोषौ प्रतिघो मन्युरुट्क्रुधः ।ईर्षासूयाभिषङ्गश्च संरम्भोऽक्षान्तिरक्षमा ॥ ८८ ॥

अनुष्टुप्

कोपपुं क्रोधपुं अमर्षपुं रोषपुं प्रतिघपुं मन्युपुं रुट्स्त्री क्रुध्स्त्री ईर्षास्त्री असूयास्त्री अभिषङ्गपुं संरम्भपुं अक्षान्तिस्त्री अक्षमास्त्री

genderपुंmasc.

सुशीलनाममाला Suśīlanāmamālā · विजयसुशीलसूरि देवविभागः Suśīlanāmamālā 3.438 · p. 55

अथ स्यात् शोचनं शोकः शुक् खेदश्च रुषा तथा ।रुट् रोषो प्रतिघः कोपः क्रुत् क्रोधश्च तथा क्रुधा ॥ ४३८ ॥

अनुष्टुप्

शोचनक्ली शोकपुं शुच्स्त्री खेदपुं रुषास्त्री रुट्स्त्री रोषपुं प्रतिघपुं कोपपुं क्रुध्स्त्री क्रोधपुं क्रुधास्त्री

genderपुंmasc.

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश स्वर्गवर्गप्रकाशः Śabdaratnāvalī 2.1.477 · p. 33

मन्युः शोकःस्त्रियां शुक् च शुचा निःशम इत्यपि ।पश्चात्तापोऽनुतापश्च विप्रतीसार इत्यपि ।कोपः क्रोधः क्रोधाभीमः आमर्षः प्रतिघोऽपि च ॥

अनुष्टुप्metre not read in every line

मन्युपुं शोकपुं शुच्स्त्री शुचास्त्री निःशमपुं पश्चात्तापपुं अनुतापपुं विप्रतीसारपुं कोपपुं क्रोधपुं भामपुं अमर्षपुं प्रतिघपुं

genderपुंmasc.

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वामनभट्ट-बाण नाट्याध्यायः Śabdaratnākara 2.8.976 · p. 122

उल्लासिका स्यादुत्कण्ठारतिरुत्कालिका च सा ।अमर्षप्रतिघक्रोधकोपरोषाः स्त्रियौ परे ॥ ९७६ ॥

अनुष्टुप्

उल्लासिकास्त्री उत्कण्ठास्त्री रतिस्त्री उत्कालिकास्त्री अमर्षपुं प्रतिघपुं क्रोधपुं कोपपुं रोषपुं

genderपुंmasc.

धरणिकोश Dharaṇikośa · धरणिदास घपादः Dharaṇikośa 4.1.2 · p. 27

प्रतिघौ रुट्प्रतीघातावनघोऽपापहृद्ययोः ।अनर्घोऽमूल्येऽपूज्ये स्यादुल्लाघो निर्गदे शुचौ ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 5 ल्येऽ (wrong syllable)

meaningsरुष्प्रतीघात

नानार्थार्णवसंक्षेप Nānārthārṇavasaṃkṣepa · केशवस्वामिन् पुंल्लिङ्गाध्यायः Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.147 · p. 24

प्रतिघस्तु प्रतिहतौ स्यात् क्रोधवधयोरपि ।परिघस्त्वर्गले दण्डे परिधातास्त्रयोगपि ॥ १४७ ॥

अनुष्टुप्

meaningsप्रतिहति क्रोध वध

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश घान्ताः Śabdaratnāvalī 7.4.8 · p. 195

उल्लाघः प्रयते कृष्णे नीरोगदक्षयोस्त्रिषु ।निदाघः स्वेदसलिले ग्रीष्मकाले तयोष्मनि ॥पलिघः कलशे काचघटगोपुरसद्मसु ।परिघोऽर्मलघाताऽस्त्रयोगभेदेषु कीर्तितः ॥प्रतिघः प्रतिघातेऽपि क्रोधमूर्छनयोरपि ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ग (wrong syllable)

meaningsप्रतिघात क्रोध मूर्छन

त्रिकाण्डशेष Trikāṇḍaśeṣa · पुरुषोत्तमदेव नानार्थवर्गः Trikāṇḍaśeṣa 3.3.72 · p. 115

ओधः स्याद्द्रुतनृत्ये च काचिघौ काञ्चनोन्दुरू ।निदाघौ स्वेदतापौ च प्रतिधो रोषघातयोः ॥ ७२ ॥

अनुष्टुप्

meaningsरोष घात

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश पुंलिङ्गाध्यायः Vaijayantī 7.1.54 · p. 243

पदाजिर्युधि मार्गे च रक्षोवृक्षौ पलाशिनौ ।प्रतिघौ रुट्प्रतीघातौ प्रतापौ पौरुषातपौ ॥ ५४ ॥

अनुष्टुप्

meaningsरुष्प्रतीघात

प्रतिघ as a meaning in nānārtha verses

कोषकल्पतरु व्यसनव्यसनमंहसि कामजदूषणे- ऽप्यशुभदे च[17a]फले विफलोद्यमे । विपदि च प्रतिघे स्मितदूषणे चरमलिङ्गमुशन्ति विपश्चितः ॥ ६६ ॥ Koṣakalpataru 6.21.66