उत्साह
utsāhaपुं · masc.In 16 kośas: 24 synonym verses, 4 as a nānārtha head word, 21 as a meaning of another word.
शोकः शुक्शोचनं खेदः क्रोधो मन्युः क्रुधा रुषा ।क्रुत्कोपः प्रतिघो रोषो रुट् चोत्साहः प्रगल्भता ॥ २९९ ॥अभियोगोद्यमौ प्रौढिरुद्योगः कियदेतिका ।अध्यवसाय ऊर्जोथ वीर्यं सोऽतिशयान्वितः ॥ ३०० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 व (wrong syllable)
genderपुंmasc.
genderपुंmasc.
सन्धिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः ॥ १८ ॥षड्गुणाः शक्तयस्तिस्रः प्रभावोत्साहमन्त्रजाः ।
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा ।जुगुप्साविस्मयशमाः स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥ ९१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सङ्कथान्योन्यसङ्गीतिः प्रतिपत्तिः प्रगल्भता ।उच्यत ऊर्ज उत्साहो भृकुटिर्भ्रुकुटिस्तथा ॥ ७७९ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 त (wrong syllable)
genderपुंmasc.
धृतिस्तुष्टिस्तु सन्तोषः प्रौढिस्तु कटभेदिका ।यत्नोत्साहोद्यमायामास्तरिषोऽध्यवसायवत् ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रौद्रश्च करुणश्चाष्टौ रसाः शान्तोऽपि च क्वचित् ।उत्साहो विस्मयो भीतिः क्रोधः शोकः शमोऽपि च ॥ १२७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
अडुतालस्ततो रास एकताली क्रमादिमे ।जयन्तः शेखरोत्साहौ तद्वन्मधुरनिर्मलौ ॥ २९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा ।जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः क्रमादमी ॥ ९३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रौढिः प्रगल्भतायोग उद्योगश्च समावुभौ ।उत्साह उद्यमोऽस्त्री स्यादध्यवसाय इत्यपि ॥ १०० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 व (wrong syllable)
genderपुंmasc.
आध्या हम्मी हम्मिरपि स्याज्जृम्भी जृम्भिरित्यथ ।स्यात्तन्तिश्चिन्तनं क्लीबेऽथोत्साहोऽध्यवसायकः ॥ ११३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
रुट् स्त्री मन्युर्भाम-खष्पौ वीरस्तूत्साहवर्धनः ।उत्साह ऊर्ज उद्योग उद्यमश्चाभियोगवत् ॥ १३३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
चित्राश्चर्याद्भुतं चोद्यं विस्मयः कौतुकोऽप्यहो ।अभियोगोद्यमोद्योगा उत्साहो विक्रमो मतः ॥ १७४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मन्युः प्रतिघरोषौ रुड् उद्योगः प्रौढिरुद्यमः ।प्रगल्भताभियोगौ चोत्साहश्च कियदेति [18] का ॥ २११ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
व्यवसायोद्यमोद्योगाभियोगोत्साहविक्रमाः ।खुरली तु श्रमोऽभ्यासः संवाहनं तु मर्दनम् ॥ ७८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ह (wrong syllable)
genderपुंmasc.
मन्युश्चाथाऽभियोगश्चोत्साहः प्रौढिः प्रगल्भता ।उद्योग उद्यमश्चोर्जः तथापि कियदेतिका ॥ ४३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उक्ता हि शक्तयस्तिस्रः प्रभुत्वोत्साहमन्त्रजाः ।सामदामभेददण्डा उपायाः शासने स्थिताः ॥ १२०१ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 4 म (wrong syllable)
genderपुंmasc.
आध्या चिन्ता स्मृतिर्ध्यानमाध्यानमपि चिन्तिते ।उत्कण्ठा स्यादुत्कलिका उत्साहोऽध्यवसायवत् ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
द्वैधमित्थञ्च षट् प्रोक्ताः गुणा राजकुलोद्भवाः ।शक्तयो विहितास्तिस्रः प्रभावोत्साहमन्त्रजाः ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्थायिभावो विभावाद्यैः स्थायितां प्रापितो रसः ।रतिर्हासक्रोधशोकजुगुप्सोत्साहविस्मयाः ॥ ९५६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
द्वैधं समाश्रयस्तिस्रः प्रभावोत्साहमन्त्रजाः ।शक्तयोऽथ क्षयः स्थानं वृद्धिरेष त्रिवर्गकः ॥ १२७३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यत्नोत्साहोद्यमायामास्तरीषोऽध्यवसायवत् ।वैराग्यं मर्दमुद्वेगो निर्वेदश्च विरागवत् ॥ १६७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
तत्र याः शक्तयस्तिस्रः प्रभावोत्साहमंत्रजाः ।षाड्गुण्यमस्त्राद्यभ्यासो गुणाः सांग्रामिका इमे ॥ ५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
स्थायिभावाः क्रमादेषां रतिर्हासो जुगुप्सनम् ।उत्साहो विस्मयो भीतिः क्रोधः शोकः शमोऽपि च ॥ ७६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उदस्तु सहिरुत्साहेऽधीनभावे निरः परः ।परेर्मृषिर्विचारे स्यात्परस्मैपदवानपि ॥ १७ ॥
अनुष्टुप्
meaningsउत्सहते
उत्साह as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश सर्गसर्ग उत्साहनिर्माणनिश्चयाध्यायवाचकः । निर्मोक्षे च स्वभावे च सर्गशब्दः प्रयुज्यते ॥ Dharaṇikośa 3.3.12
- धरणिकोश ऊर्जऊर्जो बले तथोत्साहे ऊर्जो मासश्च कार्तिकः । बीजं रेतसि हेतौ च बीजमङ्कुरकारणम् ॥ Dharaṇikośa 7.2.3
- धरणिकोश गन्धनगन्धनश्चैव हिंसायामुत्साहे च प्रकाशने । नन्दनं स्यादिन्द्रवनं नन्दनौ पुत्रहर्षकौ ॥ Dharaṇikośa 19.2.48
- कोषकल्पतरु विक्रमिअवादधोगतौ वेः स्यादुत्साहे च क्रमे स्फुटे । व्युद्भ्यां व्यतिभ्यां व्यत्यासे समोऽन्तिकगतौ भवेत् ॥ ४७ ॥ Koṣakalpataru 3.5.47
- कोषकल्पतरु उद्युजिसमवाय उदो यत्ने उत्साहे संप्रतेऽरतेः(?) । अन्वये विप्रलम्भे तु विप्राद्विनिमये विनेः ॥ २५ ॥ Koṣakalpataru 3.5.25
- कोषकल्पतरु ऊर्जाकोषालये त्रिष्वपि पुंसि षण्ढे कुञ्जो निकुञ्जे करिदन्तहन्वोः । लञ्जो भवेत्कच्छपदार्थको ना- थोर्जा मदोत्साहबलाभिधाने ॥ २८ ॥ Koṣakalpataru 6.7.28
- कोषकल्पतरु गन्धनसंसूचनोत्साहवधप्रकाशे- ऽथो नन्दनं वृत्ररिपोर्वने स्यात् । शुभे तनूजे च पुमान्प्रमोद- कृत्यन्यवच्च स्रवणे तु नीरे ॥ [16a] ५३ ॥ Koṣakalpataru 6.21.75
- नानार्थार्णवसंक्षेप ऊर्ज्ऊर्गन्नान्नरसोत्साहबलेषु स्याच्चतुर्ष्वपि । ऋशब्दस्त्वदितौ स्वर्गेऽप्यृग्वाण्यां पद्यमात्रके ॥ ५२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 1.1.52
- नानार्थार्णवसंक्षेप सर्गसर्गोऽध्याये स्वभावे च निर्माणे च समुज्झने । उत्साहे निश्चये चाथ स्कन्धः समुदये चये ॥ १२६ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.2.126
- नानार्थार्णवसंक्षेप ऊर्जउत्साहे पुंस्त्रियोरूर्ध्वस्तूपर्यर्थे त्रिषूत्थिते । ऋषिभेदे तु पुंस्यूषा पुनः स्त्री रुजि नप् पुनः ॥ १०८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.108
- नानार्थार्णवसंक्षेप अध्यवसायउत्साहेऽध्यवसायः स्या+++++++रः । सव्वँत्सर इति ह्येके तद्भेद इति चापरे ॥ २ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 7.2
- परमानन्दीयनाममाला सर्गसर्गो वर्गे स्वभावे च निर्माणोत्साहयोरपि । सत्त्वं गुणान्तरे जीवे क्रियाकारस्वभावयोः ॥ ३६४ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.27.364
- शब्दरत्नावली सर्गशृङ्गी स्वर्णे विषामीनभेदयोर्मृषत्रौषधे । सर्गोऽध्यायनिश्चयात्ममोक्षोत्साहादिसृष्टिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.3.29
- शब्दरत्नावली ऊर्जऊर्ज उत्साहबलयोः प्राणने कार्त्तिकेऽपि च । कज्जं सुधापङ्कजयोः कञ्जः केशविरिञ्चयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.8.4
- शब्दरत्नावली शक्तिवाच्यलिङ्गं दृढे क्लीबं छन्दश्चारित्रवृत्तिषु । शक्तिरुत्साहगौर्योस्तु बले वस्त्रान्तरे स्त्रियाम् ॥ Śabdaratnāvalī 7.16.57
- शब्दरत्नावली गञ्जनगञ्जनन्तु भवेद्धिंसासूचनोत्साहदीप्तिषु । ग्रामीनः शुनि काके ना स्याद्ग्रामसंस्कृते त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.54
- शब्दरत्नाकर सर्गस्यात् त्रिष्वाकर्णिते क्लीबे शास्त्रावधृतयोः श्रुतम् । सर्गस्तु निश्चयेऽध्याये स्वभावोत्साहसृष्टिषु ॥ २०१८ ॥ Śabdaratnākara 4.1.2018
- त्रिकाण्डशेष ऊर्जस्यादङ्गजः स्मरे केशे पुत्रे रक्ते नपुंसकम् । उत्साहकार्तिकावूर्जौ कम्बोजो देशशङ्खयोः ॥ ८२ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.82
- वैजयन्ती ऊर्जग्रीष्मोष्णबाष्पा ऊष्माण ऊर्जावुत्साहकार्तिकौ । ऋषिस्तु वेदे भृग्वादौ ज्ञानवृद्धे दिगंबरे ॥ ९ ॥ Vaijayantī 6.1.9
- वैजयन्ती सर्गराजसूयेन येनेष्टं राज्ञः शास्त्याज्ञया च यः । सर्गास्तु सर्जनाध्यायस्वभावोत्साहनिश्चयाः ॥ ६२ ॥ Vaijayantī 6.1.62
- वैजयन्ती ऊर्ज्ऋशब्दः स्याद्दिव्यदितौ त्विड्ज्वालाकान्तिदीप्तिषु । उत्साहेऽन्नरसेऽप्यूर्क् स्यात् स्रुक् स्रुवे शोषणे गतौ ॥ १८ ॥ Vaijayantī 8.2.18