उद्यम
udyamaपुं · masc.In 15 kośas: 17 synonym verses, 2 as a nānārtha head word, 21 as a meaning of another word.
शोकः शुक्शोचनं खेदः क्रोधो मन्युः क्रुधा रुषा ।क्रुत्कोपः प्रतिघो रोषो रुट् चोत्साहः प्रगल्भता ॥ २९९ ॥अभियोगोद्यमौ प्रौढिरुद्योगः कियदेतिका ।अध्यवसाय ऊर्जोथ वीर्यं सोऽतिशयान्वितः ॥ ३०० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 1, syllable 3 व (wrong syllable)
genderपुंmasc.
धृतिस्तुष्टिस्तु सन्तोषः प्रौढिस्तु कटभेदिका ।यत्नोत्साहोद्यमायामास्तरिषोऽध्यवसायवत् ॥ ९० ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
क्षिपायां क्षेपणं गीर्णिर्गिरौ गुरणमुद्यमे ।उन्नाय उन्नये श्रायः श्रयणे जयने जयः ॥ ४५ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
प्रौढिः प्रगल्भतायोग उद्योगश्च समावुभौ ।उत्साह उद्यमोऽस्त्री स्यादध्यवसाय इत्यपि ॥ १०० ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 व (wrong syllable)
genderपुंक्लीm. n.
ककुभस्यार्मघस्रामसंक्रमाणां हिमस्य च ।कामहेमललामानामुद्यामोद्यमयोरपि ॥ १७१ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
रुट् स्त्री मन्युर्भाम-खष्पौ वीरस्तूत्साहवर्धनः ।उत्साह ऊर्ज उद्योग उद्यमश्चाभियोगवत् ॥ १३३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
सूतिः प्रसूतिः प्रसवः प्राघारश्च्योत इत्यपि ।गुरणं तूद्यमो न स्त्री इङ्गस्त्वाकार इङ्गितम् ॥ २३ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
संक्रमोद्यमसंक्रामकुसुमक्षौमगुल्मवत् ।घर्म उष्णे कुङ्कुमोऽथ संपरायो रणार्थकः ॥ ५६ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
चित्राश्चर्याद्भुतं चोद्यं विस्मयः कौतुकोऽप्यहो ।अभियोगोद्यमोद्योगा उत्साहो विक्रमो मतः ॥ १७४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
मन्युः प्रतिघरोषौ रुड् उद्योगः प्रौढिरुद्यमः ।प्रगल्भताभियोगौ चोत्साहश्च कियदेति [18] का ॥ २११ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
जम्भः कुसुम्भसंक्रामसंक्रमार्महिमान्यथ ।ललामहेमगुल्माश्चोद्यामकामोद्यमाश्रमाः ॥ १४९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंक्लीm. n.
व्यवसायोद्यमोद्योगाभियोगोत्साहविक्रमाः ।खुरली तु श्रमोऽभ्यासः संवाहनं तु मर्दनम् ॥ ७८ ॥
अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 3 ह (wrong syllable)
genderपुंmasc.
मन्युश्चाथाऽभियोगश्चोत्साहः प्रौढिः प्रगल्भता ।उद्योग उद्यमश्चोर्जः तथापि कियदेतिका ॥ ४३९ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
शोचने शुक् शुकः शोकः, कोपे क्रोध-क्रुधा-क्रुधः ।रुषा-रोष-रुषश्चाप्युत्साहो तूद्याम उद्यमः ॥ ११७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
हवो हूतौ तथा गीर्णिर्गिरौ गुरणमुद्यमे ।क्षिपा क्षेपे नयो नाये रसे रासः स्नवः स्रवे ॥ १६९७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
यत्नोत्साहोद्यमायामास्तरीषोऽध्यवसायवत् ।वैराग्यं मर्दमुद्वेगो निर्वेदश्च विरागवत् ॥ १६७ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
उद्यमो गुरणं श्च्योतिः प्रघारः प्रथनं प्रथा ।भंगिस्तु व्याकृतिः खेदो निर्वेदो घटना घटा ॥ ३४ ॥
अनुष्टुप्
genderपुंmasc.
खलति स्यात्संचयेऽथ शैथिल्ये कत्रयत्यपि ।स्याच्छ्रथते कर्तयति तत्र चिल्लति च स्मृतम् ॥राभस्ये रभते प्रोक्तं रभिः क्रुध्यादरे समः ।आङस्त्वरोपक्रमयोरुद्यमे वध-दर्पयोः ॥ ७९ ॥
metre not recognisednearly अनुष्टुप्: pāda 3, syllable 2 च्छ्र (wrong syllable)
meanings
उद्यम as a meaning in nānārtha verses
- धरणिकोश पराक्रमअनुपमापि दिङ्नागहस्तिनी मातुला च या । पराक्रमश्च सामर्थ्ये विक्रमोद्यमयोरपि ॥ Dharaṇikośa 24.2.20
- धरणिकोश वीहामोहो मूर्च्छाप्यविद्या च ग्राहो ग्रहावहारयोः । स्नेहस्तैलादिके प्रेम्णि वीहा स्यादुद्यमेहयोः ॥ Dharaṇikośa 32.1.1
- कोषकल्पतरु उत्तिष्ठतिपर्यवाद्रिपुभावेऽवादवस्थायां व्यवाद्यमे । उदो निदान…र्देहोद्भवोद्यमे । व्युदो विरोधनस्वैरकृत्योः समुद उद्यमे । रुङ्निर्णये प्रत्युदोऽङ्गीकृतौ स्पर्धाभियानयोः ॥ ९६ ॥ Koṣakalpataru 3.5.96
- कोषकल्पतरु संनहिवेष्टने विस्तृतौ तु स्यात्परेर्नहिरुपादपात् । बन्धेऽवाद्वेष्टनेऽथाङ आधाने सम उद्यमे ॥ १७ ॥ Koṣakalpataru 3.5.17
- कोषकल्पतरु उद्यस्यतिकोपे चाङो यस्यतिः स्यादुदस्तूद्यम ईरितः । समो नियमनेऽथ स्यात्संस्कृतौ प्रतितो यतिः ॥ ५० ॥ Koṣakalpataru 3.5.50
- कोषकल्पतरु सर्गसर्गस्तु शीलोद्यमनिर्णयेषु संसारकाव्यादिकथासमाप्त्योः । मार्गो मृगादिप्रभवेऽन्यलिङ्गो- ऽध्वान्वेषणामासभिदासु पुंसि ॥ ७ ॥ Koṣakalpataru 6.3.7
- कोषकल्पतरु आयतिदैर्घ्यप्रभावोद्यमवासरेषु सीम्न्युद्यमे संयमकेवले च । आगामिकाले गदितायतिः स्त्री स्यात्पद्धतिर्वर्त्मनि चावलौ च ॥ ३२ ॥ Koṣakalpataru 6.16.32
- कोषकल्पतरु पदशुक्रेभदानैणमदेषु मद्ये मनोविकारेऽपि पुमान्मदः स्यात् । स्त्री क्षेत्रिवस्तुन्यथ शब्दवाक्य- व्याजोद्यमत्राणपदार्थपत्सुः ॥ १९ ॥ Koṣakalpataru 6.19.19
- कोषकल्पतरु ईहाईहा द्वयोरुद्यमवाञ्छ[92b]योः स्या- त्स्कन्दे गुहो योषिति सिंहपुच्छ्याम् । दर्यां च वाहो मिथुने भुजायां ना मानबाह्वश्ववृषेषु दिष्टा ॥ ४३ ॥ Koṣakalpataru 6.32.43
- कोषकल्पतरु उत्साहशूर्पे तथा स्यात्कमठस्य पृष्ठे स्यात्कोटरे ना महिषीशिशौ च । उत्साह उक्तो नरि चोद्यमे ऽपि प्रचक्षते तं सुधियश्च सूत्रे ॥ ५० ॥ Koṣakalpataru 6.32.50
- नानार्थार्णवसंक्षेप ईहाइहा तु वाञ्छोद्यमयोरीतिर्डिम्बप्रवासयोः । उमा कीर्त्यामतस्यां च गिरिजायां श्रियामपि ॥ १५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.1.15
- नानार्थार्णवसंक्षेप आरम्भवेषेऽप्याहुरथारम्भ उद्यमेऽपि वधेऽपि च । उपक्रमे च निर्माणेऽथालम्भः स्पर्शने वधे ॥ १८ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.2.18
- नानार्थार्णवसंक्षेप उत्थानहर्षमुस्तकयोराजावङ्गणे चोद्यमेऽपि च । उद्यानं सङ्ग्रहोद्गत्योर्वनभेदे प्रयोजने ॥ १५ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 3.3.15
- परमानन्दीयनाममाला उत्थानऊर्जो बले च मासस्य विशेषे त्र्यक्षरा यथा । उत्थानं पौरुषे सैन्य उद्गमोद्यमयोरपि ॥ ६४ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.3.64
- शब्दरत्नावली उत्थानउत्थानं पौरुषे तन्त्रे पुस्तकोद्यमसंयुगे । प्राङ्गनोद्यमहर्षेषु मलोत्सर्गेषु न द्वयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.20.37
- शब्दरत्नावली आरम्भआरम्भः पुंसि दर्पे च त्वरायामुद्यमे वधे ॥ आत्मभूः कामदेवे स्याद्विधौ विष्णौ भवेत्पुमान् ॥ Śabdaratnāvalī 7.24.8
- शब्दरत्नावली उत्साहआरोहस्तु समुच्छ्रयदीर्घत्वारोहणेषु च । कट्यामप्युत्तमस्त्रीणां तथावरोह इत्यपि । उत्साह उद्यमे सूत्रे कल्याणभावभेदयोः ॥ Śabdaratnāvalī 7.33.17
- त्रिकाण्डशेष आत्मभूआरम्भे उद्यमे दर्पे कामे ब्रह्मणि चाऽत्मभूः । ऋषभौ श्रेष्ठवृषभौ करभोऽधःकरोष्ट्रयोः ॥ २८४ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.284
- त्रिकाण्डशेष ईहाआरोहस्तु नितम्बे स्याद्दीर्घत्वे च समुच्छ्रये । शक्तौ स्नेहे चाग्रहः स्यादीहातूद्यमाञ्छयोः ॥ ४५७ ॥ Trikāṇḍaśeṣa 3.3.457
- वैजयन्ती ईहाअन्ने च स्यादथो ईतिरुपसर्गप्रवासयोः । ईहा तु लिप्सोद्यमयोरूतिः सूत्यभिरक्षयोः ॥ ५ ॥ Vaijayantī 6.2.5
- वैजयन्ती उत्थानउत्थानमुद्यमे वास्तौ तन्त्रेहापौरुषेषु च । उद्धानमुद्गमे चुल्ल्यामौशीरे दण्डचामरे ॥ ५ ॥ Vaijayantī 7.3.5