नृशंस

nṛśaṃsaवि · adj.

In 11 kośas: 11 synonym verses, 9 as a meaning of another word.

अभिधानचिन्तामणि Abhidhānacintāmaṇi · हेमचन्द्राचार्य मर्त्यकाण्डः Abhidhānacintāmaṇi 3.43 · p. 19

क्रूरे नृशंसनिस्त्रिंशपापा धूर्तस्तु वञ्चकः ॥ ३७६ ॥व्यंसकः कुहको दाण्डाजिनिको मायिजालिकौ ।

अनुष्टुप्

क्रूरवि नृशंसवि निस्त्रिंशवि पापवि धूर्तपुं वञ्चकपुं व्यंसकपुं कुहकपुं दाण्डाजिनिकपुं मायिन्पुं जालिकपुं

genderविadj.

नामलिङ्गानुशासनम् Amarakośa · अमरसिंह विशेष्यनिघ्नवर्गः Amarakośa 3.1.47

नृशंसो घातुकः क्रूरः पापो धूर्तस्तु वञ्चकः ॥ ४७ ॥

अनुष्टुप्

नृशंसवि घातुकवि क्रूरवि पापवि धूर्तवि वञ्चकवि

genderविadj.

हलायुधकोशः (अभिधानरत्नमाला) Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) · हलायुध भूमिकाण्डम् Abhidhānaratnamālā (Halāyudha) 2.372 · p. 44

शरारुर्घातको हिंस्रो नृशंसः क्रूरकर्मकृत् ।साधुः सज्जन आर्यः स्याद्गृहमेधी गृहाधिपः ॥ ३७२ ॥

अनुष्टुप्

शरारुवि घातकवि हिंस्रवि नृशंसवि क्रूरकर्मकृत्वि साधुवि सज्जनवि आर्यवि गृहमेधिन्पुं गृहाधिपपुं

genderविadj.

कल्पद्रुकोशः Kalpadrukośa · केशव विशेष्यनिघ्नकाण्डः Kalpadrukośa 1.9.88 · p. 224

कर्णेजपः सूचकः स्यान्नीचः कुरवदुर्जनौ ।पिशुनोऽथ नृशंसः स्यात्क्रूरो घातुक इत्यथ ॥ ८८ ॥

अनुष्टुप्

कर्णेजपवि सूचकवि नीचवि कुरववि दुर्जनवि पिशुनवि नृशंसवि क्रूरवि घातुकवि

genderविadj.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ परमात्मवर्गः Koṣakalpataru 1.1.38 · p. 5

पाप्म यज्ञाङ्गकौपीनं नृशंसं शमलाचमेतद्वति त्रिष्वप्यधर्म ।अधर्मं यश्च चरति कथ्यतेऽसावधार्मिकः ॥ ३८ ॥

अनुष्टुप्metre not read in every line

पाप्मन्क्ली कौपीनक्ली नृशंसक्ली शमलक्ली आचमक्ली अधर्मपुं अधार्मिकवि

genderक्लीneut.

कोषकल्पतरु Koṣakalpataru · विश्वनाथ आतङ्कवर्गः Koṣakalpataru 3.3.152 · p. 6

शिश्विदानः कृष्णकर्मा नृशंसः क्रूरकर्मकृत् ।निस्त्रिंशो घातुकः पापो शठस्तु निकृतो[161b]ऽनृजुः ॥

metre not recognised

शिश्विदानवि कृष्णकर्मन्वि नृशंसवि क्रूरकर्मकृत्वि निस्त्रिंशवि घातुकवि पापवि शठवि निकृतवि अनृजुवि

genderविadj.

परमानन्दीयनाममाला Paramānandīyanāmamālā · मकरन्ददास चतुर्थः परिच्छेदः Paramānandīyanāmamālā 4.41 · p. 106

ऋजूदारावपि प्रोक्तौ निकृतानृजुशठाः समाः ।क्रूरे नृशंसनिस्त्रिंशपापा धूर्तस्तु वञ्जके ॥ ४१ ॥

अनुष्टुप्metre not read in every linenearly अनुष्टुप्: pāda 2, syllable 1 निकृ (syllable split)

ऋजुपुं उदारपुं निकृतपुं अनृजुपुं शटपुं क्रूरपुं नृशंसपुं निस्त्रिंशपुं पापपुं धूर्तपुं वञ्जकपुं

genderपुंmasc.

पर्यायशब्दरत्न Paryāyaśabdaratna · धनञ्जयभट्ट मध्यमलोकसर्गः Paryāyaśabdaratna 2.666 · p. 113

दुर्जने हिंसकः पापः क्रूरो व्यंसकपोलिकौ ।नृशंसः पिशुनो दुष्टो धूर्तो वञ्चक इत्यपि ॥ ६६६ ॥

अनुष्टुप्

हिंसकवि पापवि क्रूरवि व्यंसकवि पोलिकवि नृशंसवि पिशुनवि दुष्टवि धूर्तवि वञ्चकवि

genderविadj.

शब्दरत्नावली Śabdaratnāvalī · मथुरेश प्राणिवर्गप्रकाशः Śabdaratnāvalī 4.1.64 · p. 163

क्रूरः पापो नृशंसस्तु घातुकः द्रोहशीलके ।स्यात् प्रतारणशीले तु धूर्तो वञ्चुकवञ्चकौ ॥

अनुष्टुप्

क्रूरवि पापवि नृशंसवि घातुकवि धूर्तवि वञ्चुकवि वञ्चकवि

genderविadj.

शब्दरत्नाकर Śabdaratnākara · वामनभट्ट-बाण क्षत्रियाध्यायः Śabdaratnākara 3.3.1373 · p. 166

शूरस्तु वीरविक्रान्तौ जितकाशी जिताहवः ।घातकनृशंसहिंस्रव्यापादकशरारुघातुकक्रूराः ॥ १३७३ ॥

अनुष्टुप्metre not read in every line

शूरवि वीरवि विक्रान्तवि जितकाशिन्वि जिताहववि घातकवि नृशंसवि हिंस्रवि व्यापादकवि शरारुवि घातुकवि क्रूरवि

genderविadj.

वैजयन्ती Vaijayantī · यादवप्रकाश अर्थवल्लिङ्गाध्यायः Vaijayantī 5.4.24 · p. 203

क्रूरो नृशंसोऽप्यदये धूर्ते व्यंसकवञ्चकौ ।कौक्कुटो मायिको मायी मायावी प्रातिहारिकः ॥ २४ ॥

अनुष्टुप्

क्रूरवि नृशंसवि अदयवि धूर्तवि व्यंसकवि वञ्चकवि कौक्कुटवि मायिकवि मायिन्वि मायाविन्वि प्रातिहारिकवि

genderविadj.

नृशंस as a meaning in nānārtha verses

नामलिङ्गानुशासनम् निस्त्रिंशनृशंसखड्गौ निस्त्रिंशावंशुः सूर्येंशवः कराः । Amarakośa 3.3.420
कोषकल्पतरु क्रूरद्वारं पुनर्निर्गमनेऽभ्युपाये पूरोऽम्बुवृद्धौ व्रणशोधने च । खाद्यान्तरे स्त्री, कठिने तु घोरे क्रूरो नृशंसेऽपि च वाच्यलिङ्गः ॥ १७ ॥ Koṣakalpataru 6.27.17
नानार्थार्णवसंक्षेप क्षुद्रक्षुद्रो दरिद्रे कृपणे नृशंसेऽल्पनिकृष्टयोः । त्रि क्षुद्रा स्त्री कण्टकारीवेश्याव्यङ्गानटीषु च ॥ २४२ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.242
नानार्थार्णवसंक्षेप क्रूरकूपसाधौ त्रि तु क्रूरो नृशंसे कठिनोष्णयोः । क्रुद्धे दरिद्रे घोरे च गुणमात्रे तु पुंस्ययम् ॥ २५९ ॥ Nānārthārṇavasaṃkṣepa 2.5.259
परमानन्दीयनाममाला क्षीवक्षत्ता द्वाःस्थे नियुक्ते च दासजे सारथावपि । क्षीवो मत्ते नृशंसे च क्षणः कालान्तरे मतः ॥ ३७८ ॥ Paramānandīyanāmamālā 5.29.378
शब्दरत्नावली क्रूरऐन्द्रिर्जयन्ते काके ना स्त्री शचीशिवयोरपि । ओड्रः पुंभूम्नि देशे स्यात्तरुभेदे पुमानयम् ॥ करो रश्मौ च करके शुण्डप्रत्यायपाणिषु । कद्रुस्त्रिषु पिशङ्गे स्यान्नागमातरि तु स्त्रियाम् ॥ कारो हिमगिरौ यत्ने वलौ पत्यौ वधे पुमान् । कारा स्त्रियां बन्धगृहे बन्धे दूत्यां प्रसेवके ॥ कारिः क्रियायां स्त्रीलिङ्गो वाच्यलिङ्गस्तु शिल्पिनी । क्रूरं स्यात्कठिने घोरे नृशंसेऽपि च वाच्यवत् ॥ कारुस्त्वष्टरि पुंसि स्यात्त्रिषु कर्तरि शिल्पिनि । कीरः शुके देशभेदे क्लीबं स्यान्नीरदुग्धयोः ॥ कुरुर्ना भक्तनृपयोः पुंबहुत्वे च निवृति । क्षुद्रः क्रूरेऽधमेऽल्पे च कृपणेऽपि च वाच्यवत् ॥ क्षुद्रा व्यङ्गानटीधृष्टाबृहतीसरधासु च । चाङ्गेरी मक्षिकामात्रे हिंस्रा वादरतासु च ॥ क्षुरः स्याच्छेदनद्रव्ये कोकिलाक्षे च गोक्षुरे । खुरः शफे कोलदले तथा छेदनवस्तुनि ॥ क्रोष्ट्री कृष्णविदार्युक्ताशृगालीलाङ्गलीषु च । खरो धर्मे गर्दभे ना तीक्ष्यो त्रिष्वौषधे स्त्रियाम् ॥ खरुर्दर्पे हरे दन्ते हये ना धवले त्रिषु ॥ Śabdaratnāvalī 7.27.7
शब्दरत्नाकर क्रूरक्रूरो नृशंसे कुपिते भीषणे कर्कशे त्रिषु । क्षमस्त्रिषु हिते योग्ये युक्ते शक्ते पटावपि ॥ १८९५ ॥ Śabdaratnākara 4.1.1895
वैजयन्ती क्रूरकटुस्तिक्ताप्रियाकार्यसुरभ्यूषणमत्सरे । क्रूरो भयंकरे क्रुद्धे नृशंसे कठिनोष्णयोः ॥ ४ ॥ Vaijayantī 6.4.4
वैजयन्ती क्षुद्रग्रन्थौ स्तंबे प्रकाण्डेप्सु कश्यं मद्यकशार्हयोः । क्षुद्रो दरिद्रे कृपणे नृशंसेऽल्पनिकृष्टयोः ॥ १२ ॥ Vaijayantī 6.5.12